# Ukrayina

**Україна
*Ukrayina*
Ukraña**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Laphara | Wallqanqa |

 |
| Llaqta qayanqillqa: *Volia, Zlahoda, Dobro* *Libertad, Acuerdo, Bondad* |
| Llaqta taki: *Sche ne vmerla Ukraina* |
|   |
| Situación de Ukranya |
|   |
| **Uma Llaqta**  • Runakuna  • Tinkurachina siwikuna | Kiyiw 2’660.401 hab. (2005) 50° 27’ N 30° 30’ E |
| **Aswan hatun llaqta** | Kiyiw |
| **LLaqtap simin** | Ukranya |
| **Kamachiy** | República presidencialista |
| **Kawpay** |  |
| Umalliq Uma kamayuq | Volodymyr Zelensky (Володимир Зеленський) Yulia Svyrydenko (Юлія Свириденко) |
| **Independencia** - declarada - refrendada | de la URSS 24 de agosto de 1991 1 de diciembre de 1991 |
| **Mama llaqtap hawan**  • Llapan hallka k'iti k'anchar  • % yakukuna Saywakuna Chalakuna | Ñiqi: 45º 603.700 km² despreciable 4.558 km 2.782 km |
| **Runakuna**  • Llapan  • T'iqisqa kay | Ñiqi: 26º 46,710,816 80 hab./km² |
| **Brutu ukhu hayt'uy** (**BUH**) - Llaqta ukhu hayt'uy (LUH)  • Llapan (2006)  • BUH, llapan runap | Ñiqi: 30º   US$ 356.228 millones US$ 7.637 (2006) |
| **HDI** -Runa kururay rikuchiq- (2006) | 0,774 (77º) – medio |
| **Kañina** | Hryvnia (UAH) |
| **Runa llaqtap sutin** | Ucraniano, ucraniana, ucranio, ucrania |
| **Pacha suyu**  • Ruphay mit'a | EET EEST |
| **Internet tuyru** | `.ua` |
| **Karu rimay tuyru** | `+380` |
| **Ankichiy tuyru** | `EMA-EOZ / URA-UZZ` |
| **ISO tuyru** | 804 / UKR / UA |
| Kaypi wankurisqa: ONU, OSCE, CEI |

**Ukrayna** icha **Ukraña** nisqaqa Iwrupapi huk mamallaqtam. Uma llaqtanqa Kiyiw llaqtam.

## Suyuq historianmanta

Ukranya awqaqkuna - Cosacos
7-9 siglokunapiqa eslavo oriental ayllukunam kaypi tiyarqaku yaqa llapan Ucrania nacionpi, paykunapas kunan Rususuyu nacionpa inti chinkaykuy ladonman astakurqaku. Chawpi pachakunapiqa iskaynintin mama llaqtakunap allpankunaqa huk suyup rakinmi karqan, chay suyup uma llaqtanqa Kiyiw llaqtam karqan. XII pachakwatapi Kiyiwan suyuqa sapaq prinsipalkunamanmi t'aqakuyta qallarirqan.

XII pachakwatapi Yuri Dolgoruky, Kiyiw kamachikuq Vladimir Monomakhpa 6 kaq churin, manam kamachiy tiyanapi derechoyuqchu karqan, chayraykutaq wichay-inti lluqsimuy ladupi allpakunata hap'inanpaqmi rirqan. Chhaynapin 12 siglo chawpipi eslavo ayllukuna Chawpi Rususuyu hallp’akunapi tarikurqanku. Manaraq chayamuchkaptinkum, kunan tiempopi finlandés runakunapa hichpallanpi kaq ayllukunaqa Moscú llaqtapa kasqanpi yacharqaku, chaytaqa Dolgoruky sutiyuq runam huk uchuy llaqtacha hina kamarirqa.Vladimir-Suzdal (Rususuyu chawpinpi) Principadowan Kiyiwan 1169 watapi maqanakuy qallarirqan, chaymi Kiivan qhapaq suyumanta t'aqakurqan।

Eslavo ayllukuna manaraq kristiyanu kachkaspa
1240 watapi Batup invasionninmanta qhipaman, wichaypi kamachiqkunap umalliqnin Alexander Nevsky Batup uywasqan churinmi tukurqan, Alejandrop Horda nisqap ladunpi awqanakuypi yanapasqanraykum 16 watayuq churin Daniil ñawpaq Moscú kamachikuq tukurqan, chaymi kunan pacha Rusiyap wiñayninman aparqan. Kunan Rusiyap allpanpi huk hatun chawpi pacha llaqtataq Veliky Novgorod karqan - sapaq republikap chawpin, sapa kuti Moskwawan maqanakuq, 1478 watapilla Moskwa atipasqa.

Hamuq Ukranya , Bielorrusiya mama llaqtakunaqa 14 kaq pachakwatapi hamuq Rususuyu mama llaqtamanta t'aqanakurqanku, Lituania mama llaqtap Hatun Dukayunman tukurqan (18 kaq pachakwatakama kay iskay llaqtakunaqa qayllallapim karqan, kunankamapas Ukranya , Bielorrusiya simikunap rimayninkunaqa 84% nisqawanmi tupan).XV pachakwatap tukukuyninpiqa Quri Huñuqa Crimea qhapaq suyuman, Astrakhan, Kazan Khanate nisqaman, Moscovita suyumanpas ch'usaqyachisqa karqan, ñawpaq amistadninkunawan, vecinonkunawanpas sapa kuti maqanakuykunata rurarqan, ñawpaqtaqa Lituania hatun Ducado nisqawan.

Sapa kutim Lituaniawan Moskwawan Smolensk llaqtapaq maqanakuy karqan. Rusiya runakunaqa Chinchay Eslavo ayllukunamantam lluqsispa sapaq mama llaqtata kamarirqan, 16 kaq pachakwatapi Moscovita suyup pachanpi.

Ukranya mama llaqtap wiraquchan Bogdan Khmelnytskyi sutiyuq achka monumentokunamanta huknin
XV, XVI pachakwatakunapi runakunaqa Ukranyamanta elite nisqatam kamarqan, Ukranyap allpanta amachaspa, Zaporizhzhia Allpapi (Ukranyap uralanpi) tiyarqanku, vecinokunap atakasqanmanta, chaymantataqmi Cosaku nispa suticharqanku. Kunan pacha Rusiya runakunaqa XVII pachakwatapi Ukranyap allpankunaman hamurqanku, Ukranya runakuna 1648-1654 watapi Pulunya awqanakuypi Bohdan Khmelnytskyp pusasqan maqanakuptin, chaymantataq Rusiyawan hukllanakuy rimanakuykunata rurarqan.

Ucrania runakunaqa manam oficialmentechu llaqtayuq hinachu qhawarisqaku, sapa kutim Rusiyap ukhunpi kallpawan llamk'aqkunaman kacharqanku, 1654 watapi rimanakuypa mana kasuspa. (10.000 Ucrania runakuna wañurqanku mana ch'uya kaptin Ladoga kanal rurakuchkaptin.) Chaywanmi Hetman Ivan Mazepa hatarirqan 1708 watapi, payqa Rusiyawan rimanakuynintam t'aqarqan, Sueciamanta amachasqa kayta maskarqan

1775 watapi Rusiyaqa Ukranyap Kusakukunata chinkachirqan, chaywantaq Ukranya runakunap achka sirwiq kayninku, Rusifikación - Ukranya simip, culturanpas kamachiypi chinkachisqa karqan. Kay kamachiypa ancha riqsisqa rikch'anachiyninkunaqa Ems kamachiymi (Эмский указ) Rusiyap ukhu ministrun Piotr Valuev (Валуевский циркуляр) kamachiyninpas, Ukranya runakunap mama siminta rimananta hark'arqan.

Piotr Valuev 1863 watapi kamachiynin: manam ima Ucrania simipas karqanchu, manam kanchu, manataqmi kanmanchu, pipas kay nisqanwan mana acuerdopi kaptinqa Rusiyap awqanmi.
1914 watapi Nicolás II kamachiqmi hark'arqan Rusiyap qhapaq suyunpi Ukranyamanta riqsisqa qillqaq Taras Shevchenko sutiyuq runap paqarisqanmanta pachak wata hunt'akuyninta

1917 watapi qallariypi Alexander Kerenskypa pusasqan pawqar waray killapi Revolución nisqa kamachiyta urquspa Rusiyata República nisqa kananpaqmi churarqan, ñawpaq sarunchasqa achka llaqtakunaman kacharisqa kanankupaq maqanakunankupaq

1917 watapi tukukuyninpi kamachiyman hamuspa, Vladimir Lenin ñawpaq Rusiyap republikanpi llaqta maqanakuyta willarqan, huk rakintaq 1917–1921 watakunapi Ukranya Runa Republikawan Suwit Huñu Rusiyawan awqanakuymi karqan, chaymi Ukranyata Pulunyawan Rusiyawan rakinakurqan (1922 watamanta Suwit Huñuwan).

1932–1933 watakunapi Joseph Stalinpa kamachisqan Suwit Huñup kamachiyninmi Holodomor (yarqay rurasqa yarqay) nisqatam rurarqan, achka mama llaqtakunam Ukranya llaqtata wañuchiy nispa riqsirqanku, 10 hunu runakunap kawsaynintam wañuchirqan.

1932-1933 watakunapi Holodomor-Genocidio nisqap Museonqa Kiev llaqtapim kamasqa karqan, Unión Soviética nisqa thuñikuptin.
1937 watapi NKVD (qhipaman Unión Soviéticap Ministerio de Asuntos Internos nisqa sutiwan sutichasqa) yaqa llapan Ucraniamanta yachaysapa runakunata, culturamanta runakunata, yachaqkunatapas balearqanku, chaymantataqmi ayankuta pakallapi p'amparqanku Bykivnyan sach'a-sach'api, chaypim huk monumento sayarichisqa karqan Ralyan Unión thuñikuptin.

1941-1945 watapi, chay mama llaqtaqa tukuyninpi nazikunap hap'isqan karqan, sapa 5 kaq Ukranya civil wañurqan.

1960, 1980 watakunapi, Soviet kamachiyqa disidentekunata hark'aykunata ruwarqan, carcelkunaman kachaspa, psiquiátrico hampina wasikunaman churaspa, Ucraniamanta aswan riqsisqa disidente Vasyl Stus karqan .. 1985-1991 watakunapi Unión Soviética nacionqa thuñikurqan, 1991 watapi 24 agosto killapitaq Ucrania nacionqa independencia nisqa kananpaq willarqan.

Vladimir Putinpa kimsa ñiqin kamachiyninpi, 2012 watapi kamachiyta qallariptin, Rusiyaqa hatun rimayta hark'ayta qallarirqan, Putinpas Ukranyap inti lluqsimuy ladupi kaq suyukunap qayllanpi awqaqkunata huñuyta qallarirqan, chaymantataqmi hatun pantasqa willaykunata chay mama llaqtap kuntranpi qallarirqan. Atiyta waqaychananpaq, chay pacha Ukranyap umalliqnin Viktor Yanukovych Putinta mañakurqan awqaqkunata kachananpaq, Ukranyaman 2013 watapi yaykunanpaq, chayraykutaq Euromaidan sutiwan riqsisqa protestakuna karqan.

20 ñiqin pawqar waray killapi 2014 p'unchawpi Yanukovych Kiev llaqtapi kachkaptin, Rusiya Ukranyap uralanpi Crimea yaqa wat'ata hap'iyta qallarirqan, chaymantataq ayqikuq Yanukovychman amachasqa kayta qurqan.12 ñiqin ayriway killapi 2014 p'unchawpi Rusiyaqa Ukranyap inti lluqsimuy ladupi maqanakuyta qallarirqan, Rusiyap Servicio Federal de Seguridad nisqap Igor Girkinpa umalliqninwan Sloviansk llaqtata atakaptin. 13 ñiqin ayriway killapi Ukranya mama llaqtaqa Rusiyap awqayninta hark'anapaq antiterrorista (ATO) llamk'ayta qallarirqan .

Donetsk aeropuertoqa Rusiyap awqaqkunap thuñichisqanmi karqan, 2014 watapi chay llaqtata hap'ispa
Ni awọn agbegbe ti o gba, awọn ara ilu Russia bẹrẹ iparun nla ti awọn iwe-ede Yukirenia lati awọn ile-ẹkọ ẹkọ, awọn ile ọnọ, ati awọn ile-ikawe ti ko ni ibamu pẹlu awọn iṣedede ti ete ti Ilu Russia, ati ṣẹda eto ti awọn ibudó “filtration” nibiti awọn ara ilu ti wa ni tubu ati jiya. 2022 watakama Rusiyaqa "Donetsk Llaqta Republika" nisqa marionetawanmi, paypa sapallan kamachiqninqa Moskwa llaqtapi tiyaq Alexander Borodai sutiyuq pulitiku karqan, Ukranyawan pakasqa awqanakuytam rurarqan, chaytaq hunt'asqa awqanakuymanmi tukurqan.2022 watapi Rusiyantinpi achka awqanakuy hark'aq rikuchiykunam karqan, chaykunataqa amachay kallpakunam hark'arqan. Ucrania nacionpiqa Rusia nacionmi guerrapi hatun huchakunata ruwarqan, ahinataq tiyaq cheqaskunata bombardearqan, Mariupol hina llaqtakunata llapanta thunirqan, civil runakunata qatiykacharqan, sotanokunapipas ñak’arichirqan. Aswan hatun hucha civilkuna contra karqan Bucha llaqtapi disparasqanku, chaymi karqan marzo killapi 2022 watapi
 .

Chay hap'isqa allpakunapiqa, Rusiya runakunaqa Ukranya simipi qillqasqakunatam achkata chinkachiyta qallarirqanku, yachay wasikunamanta, museokunamanta, bibliotecakunamantapas, chaykunaqa manam Rusiyap kamachiyninman hinachu karqan, chaymantataqmi huk sistema de "filtración" nisqa campamentokunata kamarqanku, chaypim llaqta runakunata wisq'arqanku, ñak'arichirqanku ima..

Rususuyu nacionpa bombardeasqanwan dañasqa wasimanta huknin, 2022
Hinaspapas Rusia nacionmanta Timofey Sergeytsev sutiyoq político cientificopa qelqasqanmi maytu “¿Imatan Rusia Ucrania nacionwan ruwanan?”, nispa. (Rusia simipi: Что Россия должна сделать с Украиной?), sutichasqa karqan “rusa simipi runa wañuchiymanta qelqa” nispa, chaytaqa suticharqan Estados Unidos nacionmanta Timothy Snyder sutiyoq historiamanta yachaqmi .

## Turismo nisqa suyupi

* Kiyiw llaqtap centro histórico nisqa
* Lviv llaqtap centro histórico nisqa
* Kharkiv, llaqtap centro histórico nisqa
* Santa Isabelpa fortaleza, Rupiniskiy llaqtapi
* Odesa, llaqtap centro histórico nisqa
* Kherson, llaqtap centro histórico nisqa
* Mykolaiv, kiev llaqtap centro histórico nisqa

Plantilla:Ekunrere

## Hatun llaqtakuna

|  |
| --- |
| **Llaqtakuna (Ukraña)** |
| ' | **Suti** | **Runakuna** | **Suyu** |
| **Transkripsyun** | **ukranya simi** | **1989** | **2001** | **2005** |
| 1. | Kiyiw | Київ | 2.595.000 | 2.611.327 | 2.660.401 | Kiyiw uwlast |
| 2. | Harkiw | Харків | 1.610.000 | 1.470.902 | 1.464.740 | Harkiw uwlast |
| 3. | Ñipruw | Дніпро | 1.178.000 | 1.056.497 | 1.032.816 | Ñiprupitruwsk uwlast |
| 4. | Urisa | Одеса | 1.115.000 | 1.029.049 | 1.007.131 | Urissa uwlast |
| 5. | Runisk | Донецьк | 1.113.000 | 1.016.194 | 999.975 | Runisk uwlast |
| 6. | Sapurichya | Запоріжжя | 881.000 | 815.256 | 799.348 | Sapurichya uwlast |
| 7. | Liwiw | Львів | 791.000 | 732.818 | 733.728 | Liwiw uwlast |
| 8. | Kriwiy Rih | Кривий Ріг | 726.000 | 668.980 | 696.667 | Ñiprupitruwsk uwlast |
| 9. | Miqulayiw | Миколаїв | 524.000 | 514.136 | 509.011 | Miqulayiw uwlast |
| 10. | Mariyupul | Маріуполь | 519.000 | 492.176 | 482.440 | Runisk uwlast |
| 11. | Luhansk | Луганськ | 497.000 | 463.097 | 452.789 | Luhansk uwlast |
| 12. | Makiyiwka | Макіївка | 425.000 | 389.589 | 375.992 | Runisk uwlast |
| 13. | Winitsya | Вінниця | 374.000 | 356.665 | 360.241 | Winitsya uwlast |
| 14. | Simphirupul | Сімферополь | 345.000 | 343.644 | 341.599 | Krim Awtunumu Ripuwlika |
| 15. | Siwastupul | Севастополь | 356.000 | 342.451 | 340.353 | Krim Awtunumu Ripuwlika |
| 16. | Qirsun | Херсон | 355.000 | 328.360 | 319.278 | Qirsun uwlast |
| 17. | Pultawa | Полтава | 314.700 | 317.998 | 309.960 | Pultawa uwlast |
| 18. | Chirniyiw | Чернігів | 296.300 | 304.994 | 300.497 | Chirniyiw uwlast |
| 19. | Chirkasi | Черкаси | 290.300 | 295.414 | 293.271 | Chirkasi uwlast |
| 20. | Sumi | Суми | 291.300 | 293.141 | 282.198 | Sumi uwlast |
| 21. | Qurliwka | Горлівка | 338.000 | 292.250 | 279.061 | Runisk uwlast |
| 22. | Chitumir | Житомир | 292.100 | 284.236 | 277.875 | Chitumir uwlast |
| 23. | Himilniskiy | Хмельницький | 237.000 | 253.994 | 255.902 | Himilniskiy uwlast |
| 24. | Kamyanski | Кам'янське | 282.000 | 255.841 | 249.530 | Ñiprupitruwsk uwlast |
| 25. | Rupiniskiy | Кропивни́цький | 270.000 | 254.103 | 248.367 | Kiruwuraw uwlast |
| 26. | Riwna | Рівне | 228.000 | 248.813 | 247.870 | Riwna uwlast |
| 27. | Chirniwsí | Чернівці | 257.000 | 240.621 | 242.250 | Chirniwsí uwlast |
| 28. | Riminchuk | Кременчук | 236.500 | 234.073 | 231.202 | Pultawa uwlast |
| 29. | Tirnupil | Тернопіль | 206.000 | 227.755 | 220.720 | Tirnupil uwlast |
| 30. | Iwanu-Rankiwsk | Ивано-Франківськ | 214.000 | 218.359 | 219.479 | Iwanu-Rankiwsk uwlast |
| 31. | Wila Sirkwa | Біла Церква | 196.900 | 200.131 | 204.794 | Kiyiw uwlast |
| 32. | Lusk | Луцьк | 197.700 | 208.816 | 202.915 | Wuliña uwlast |
| 33. | Ramatusk | Краматорськ | 198.000 | 181.025 | 174.892 | Runisk uwlast |
| 34. | Militupul | Мелітополь | 173.000 | 160.657 | 159.288 | Sapurichya uwlast |
| 35. | Qirch | Керч | 174.000 | 157.007 | 152.564 | Krim Awtunumu Ripuwlika |
| 36. | Nikupul | Нікополь | 158.000 | 136.280 | 131.774 | Ñiprupitruwsk uwlast |
| 37. | Isluwyansk | Словьянськ | 135.000 | 124.829 | 122.049 | Runisk uwlast |
| 38. | Wiryansk | Бердянськ | 133.000 | 121.692 | 119.290 | Sapurichya uwlast |
| 39. | Usllaqta | Ужгород | 117.000 | 117.317 | 117.028 | Sakarpatya uwlast |
| 40. | Alchiwsk | Алчевськ | 125.000 | 119.193 | 116.954 | Luhansk uwlast |
| 41. | Siwirurunisk | Северодонецьк | 131.000 | 119.940 | 116.354 | Luhansk uwlast |
| 42. | Pawluraw | Павлоград | 131.000 | 118.816 | 113.748 | Ñiprupitruwsk uwlast |
| 43. | Lisichansk | Лисичанськ | 127.000 | 115.229 | 111.451 | Luhansk uwlast |
| 44. | Yiwpaturiya | Євпаторія | 108.000 | 105.915 | 106.250 | Krim Awtunumu Ripuwlika |

## Willay pukyukuna