Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Athismu

Paul Henri Dietrich, huk sinchi mana iñiq.
Mikhail Bakunin, huk sinchi mana iñiq.
Karl Marx, huk sinchi mana iñiq.
**Athismu** nisqaqa (grigu simimanta: Αθεϊσμός, kaymanta: α "mana" Θεός "dyus") mana dyuspi iñiyniyuq kaymi. Mana dyuspi iñiq runataq **athista** (αθεϊστής) nisqam.

Athistakunataqa iskay layamanmi aypunchik: sinchi athistakuna, llawch'i athistakuna.

Llawch'i athistakunaqa manam dyusmanta yuyaykunchu. Manam iñinchu, ichataq manapas ninchu, manam iñinichu, nispa, mana imatapas nispa.

Sinchi athistakunataqmi ninku, manam dyus kanchu, nispa.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Athismu**.
# China uywa

**China** nisqa uywaqa rakhayuq, runtuchanayuq uywam, warmi hina. Chinaqa uñakunata icha runtukunata wachaytam atin.

 Aswan: *china allqu* = perro; *china waywash* = comadreja hembra; *china mulli* = molle hembra; *china qucha*= laguna hembra ( uranpi qucharaq).

 Hinapas, *chiina* = *hipas* = mozallona.
# Waka

Wak'a** nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.*

| **Waka** |
| --- |
| Wakaqa iskay waqrayuqmi.Wakaqa iskay waqrayuqmi. |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Classis: | Mammalia  |
| Ordo: | Artiodactyla  |
| Familia: | Bovidae  |
| Subfamilia: | Bovinae  |
| Genus: | *Bos*  |
| Species: | B. taurus  |

 |
| Mit'an kamaypaq sutin |
| Bos taurus Linnaeus, 1758 |
| Urin rikch'aq |
| * Bos taurus, Waka
* *Bos taurus indicus*, Sibu
* *Bos taurus primigenius*, Sallqa waka
 |

Mama waka uñanwan.
**Waka** (*Bos taurus*, kastilla simimanta: *vaca*, "china waka") nisqaqa runap uywasqan huk ñuñuq uywam, iskay waqrayuqmi. *waaka* nisqa Ankash qallupi

Runakunaqa wakap ñukñunta upyanku, ayachantataq mikhunku.

## Sutinchakuna

* China waka
* Urqu waka: Turu *Tuuru* qurutayu , *wuyis* qurutannaq.
* Kapasqa urqu waka: Buwis
* Waka uña

## Waka chawchukuna

### Alimanya chawchukuna

* Gelbvieh
* Simmental

### Arqintina chawchukuna

* Criolla Argentina
* Brangus
* Braford
* Holando Argentina
* Angus Argentino

### Piritanya chawchukuna

* Aberdeen Angus
* Devon
* Belted Galloway
* Galloway
* Jersey
* Hereford
* Red Poll
* Shorthorn

### Kulunsuyu chawchukuna

* BON (Blanco Orejinegro)
* Chino santadereano
* CCC (Costeño con cuernos)
* Casanare
* Hartón del Valle
* Lucerna
* Romosinuano
* Sanmartinero
* Velásquez

### Thanispampa chawchukuna

* Roja Danesa

### Kastilla chawchukuna

Tudanca
* Albera o Masanesa (es francoespañola)
* Asturiana de la montaña
* Asturiana de los valles
* Avileña-Negra ibérica
* Blanca cacereña, antiguamente conocida como «raza extremeña».
* Berrenda en colorado
* Berrenda en negro
* Betiso
* Vaca Canaria o criolla
* Cachena o Pisca
* Caldeana
* Cárdena andaluza
* Lidia
* Limiana
* Mantequera leonesa (extinta)
* Menorquina o mahonesa
* Monchina
* Morucha o salmantina
* Murciana o levantina
* Negra andaluza
* Pajuna o serrana
* Vaca Palmera
* Pirenaica
* Retinta
* Rubia gallega
* Salinera andaluza
* Sayaguesa o zamorana
* Tudanca
* Verinesa
* Vianesa

### HAM chawchukuna

* Brahman
* Santa Gertrudis

### Pharankusuyu chawchukuna

* Aubrac
* Charolesa
* Limusina
* Montbeliard
* Normanda
* Blonde Aquitane
* Toro de la Camarga

### Nithirpampa chawchukuna

* Frisona o Holstein
* Dutch Belted

### Huqarsuyu chawchukuna

* Vaca gris húngara o bos primigenius hungaricus
* Vaca colorida húngara

### Purtuyal chawchukuna

* Alentejana
* *Arouquesa*
* Mirandesa, *Ratinha* o Frieiresa
* Ramo Grande
* Cachena
* Garvonesa
* Marinhoa
* Maronesa
* Mertolenga
* Minhota
* Barrosa
* Preta

### Suwisahallp'a chawchukuna

* Parda alpina

### Winisuyla chawchukuna

* Limonera
* Carora

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Waka**.
# Chapaq

Antawa pusaqta hark'achkaq chapaq, Bogotámanta Armeniaman ñanpi.
Necochea llaqtap chalanpi chapaqkuna, Arhintinapi.
**Chapaq** (kichwa) icha **Wardya** (kastilla simimanta) nisqaqa mamallaqtap mink'asqan, runakunap sapsi allin puriyninta, kamachikuna qhawariyninta chapaq (qhawaq) runam. Huchallikuqkunata hap'iytam icha paykunamanta wanana kañinatam chaskiyta atin. **Chapaqkuna** icha **Pulisiya** nisqaqa mamallaqtap ruraq atiyninmi, tukuy chapaqkunam.
# Urqu

Urqu** nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; **Urqu (sut'ichana)** rikuy.*

Yuyay Yaku - Arhintinapi ancha hatun urqu
**Urqu**, Anqash rimaypi **hirka** (*jirka*), nisqaqa ima hatun, lank'upas, muyuyninpa aswan hatunmi kaq. Urqup pikchun lliwmanta aswan hanaqmi.

Urqukunap chawpinpi qhichwam. Chaypiqa mayum purin.

Tiksi muyupi lliw urqukunamantaqa aswan hatun:

* Chomolungma (Inlish simipi: *Mt. Everest*) - Nepalpa Tibetwan saywanpi

Abya Yalapi hatun urqukuna:

* Arhintinapi
	+ Aqunqhawaq (*Aconcagua*)
	+ Yuyayyaku (*Llullaillaco*)
* Bulibiyapi
	+ Sahama (*Sajama*)
	+ Illimani
	+ Illampu
* Piruwpi
	+ Waskaran (*Huascarán*)
	+ Awsanqati (*Ausangate*)
* Ikwadurpi
	+ Chimpurasu (*Chimborazo*)
	+ Qutuphaqsi (*Cotopaxi*)
	+ Tunkurawra (*Tungurahua*)

## Kaypipas qhaway

* Nina urqu
# Liyun Urqu

Republic of Sierra Leone*
Liyun Urqu Republika**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Laphara | Wallqanqa |

 |
| Llaqta qayanqillqa: *Unity Freedom Justice* (inglés:*Unidad Libertad Justicia*) |
| Llaqta taki: *High We Exalt Thee, Realm of the Free* |
|   |
| Situación de Liyun Urqu |
|   |
| **Uma Llaqta**  • Runakuna  • Tinkurachina siwikuna | Freetown 1.070.200 hab. 8°31'N 13°15'O |
| **LLaqtap simin** | Inglés |
| **Kamachiy** | República presidencialista |
| **Kawpay** |  |
| Presidente | Julius Maada Bio |
| **Independencia** - fecha | del Reino Unido 27 de abril de 1961 |
| **Mama llaqtap hawan**  • Llapan hallka k'iti k'anchar  • % yakukuna Saywakuna Chalakuna | Ñiqi: 116º 71.740 km² 0.2% n/a n/a |
| **Runakuna**  • Llapan  • T'iqisqa kay | Ñiqi: 102º 5.883.889 82 hab./km² |
| **Brutu ukhu hayt'uy** (**BUH**) - Llaqta ukhu hayt'uy (LUH)  • Llapan (2005)  • BUH, llapan runap | Ñiqi: 153º   4.910.000 US$ 580 US$ |
| **HDI** -Runa kururay rikuchiq- (2005) | 0,336 (177º) – Bajo |
| **Kañina** | Leone (`SLL`) |
| **Runa llaqtap sutin** | Sierraleonés, -esa |
| **Pacha suyu** | UTC |
| **Internet tuyru** | `.sl` |
| **Karu rimay tuyru** | `+232` |
| **Ankichiy tuyru** | `9LA-9LZ` |
| **ISO tuyru** | 694 / SLE / SL |
| Kaypi wankurisqa: ONU, UA, Commonwealth |

**Liyun Urqu** icha **Siraluyni** llaqtaqa (inlish simipi: *Sierra Leone*, kastilla simimanta) Aphrikapi huk mama llaqtam.

Liyun Urqupiqa 6.144.562 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Freetown, 1.070.200 runakuna (2004)
# IBM

IBMpa riqsinapaq rikch'an
**International Business Machines Corporation** (**IBM**), **Big Blue** sutiyuq, nisqaqa huk Hukllachasqa Amirika Suyukuna achka mamallaqtapura allwiyakama wakiykurku llamk'ana wasim, Armonk llaqtapi, Musuq York suyupi umalliq wasiyuq, 175 masnin mama llaqtakunapim kachkan. Antañiqiq sinchikaqnin, chawpikaqa, llamp'ukaq nisqakunapipas llamk'achkan, chaymantataqmi hatun antañiqiq wasikunamanta ch'iñi-allwiyakama nisqakama qunakuy, yuyaychay llamk'aykunata qun. IBM nisqaqa aswan hatun kamaychallimanta yachay tantanakunam kay pachapi 19 yachay mask'ay wasikunayuq chunka iskayniyuq suyukunapi, chaymanta 29 wata qatiqninpi 1993 watamanta 2021 watakama.

## Pukyukuna
# Piriturya

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Piriturya** |

 |
|  |
| **Saywitu** | **Wallqanqa** |
|  Piriturya llaqta saywitu |
| Piriturya wallqanqa |
|  |
| **Unancha** |
| Piriturya unancha |
|  |
| . |
| Mama llaqta |  Urin Afrika |
| Tinkurachina siwikuna | 25°44′47″N 28°11′17″E |
| Runakuna | 741 651 (2011) |
| Runa ñit'inakuy | 856 runa / km² |
| Hallka k'iti kanchar | 1 644 km² |
| Hanaq kay | 1330 - 1340 m |
| Kamasqa wata | 1890 |
| Kuraka | Stevens Mokgalapa (DA) |
| Karu rimay yupay |  |
| Pacha suyu |  |
| Llika tiyanan | www.tshwane.gov.za |
|  |

Piriturya
**Piriturya** icha **Pretoria** (/prɪˈtɔːriə/; Zulu: ePitoli; Tswana: Tshwane) llaqtaqa  Urin Afrika mama llaqtayuq uma llaqtanmi.

## Allpa saywachi

* mayu

## Wiñay kawsay

Kamasqa wata: 1855

## Pulitika Rakiy

5 rakiy: Eastern, Southern, Central Western, North West wan North East.

## Waki

### Iñiy

## Yachachiy

* Yachay sunturkuna:
	+ Pretoria University

## Llaqtapi paqarisqa runakuna

* Elon Musk

## Kaypipas qhaway

* Bloemfontein
* Kaap llaqtanin

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Piriturya**.
# Liwru ch'ipachina

Liwru ch'ipachina, XV kaq pachakwata.
Liwru ch'ipachina
**Liwru ch'ipachina** (kastilla simipi: *imprenta de libros*) nisqaqa liwru ruranapaq, qillqana p'anqapi (*papil* nisqapi) qillqakunata, siq'isqakunata, huk suyukunatapas tullpuwan, q'illay chantachakunawan (*tipu* nisqawan) ñit'iykuspa.

Alimanya mama llaqtayuq Johannes Gutenberg sutiyuq runam chay liwru ch'ipachinataqa chunka pichqayuq kaq pachakwatapi wallparirqan, ancha achka Martin Luther-pa aliman simiman t'ikrasqan Dyus Simin Qillqa liwrukunata ch'ipachispa.
# Vine

**Vine**qa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta huk chhikan kaq wiryu qurpachay yanaymi, kaytaq llamk'achiqkunata 6 sikunrukama kuti-kutipayaq wiryu k'utukunata llikapi rikurichinankupaq. Inti raymi killa, 2012 watapi Rus Yusupovpa, Dom Hofmannpa, Colin Krollpa paqarichisqanku, kay kumpaniyata tawa killa qhipallanmanta Twitter, Inc. ñisqaqa 30 hunu thularwan rantiparqan.

## Ñawisqa qillqakuna
# iPadOS

iPadOSpa riqsinapaq rikch'an
**iPadOS** nisqaqa huk apaychana llamk'aykuna llikacham, Apple Inc. nisqap ruwasqan iPadpa llikanpaq uñahamp'ara antañiqiqkunapaq. Qallariypiqa iOS kaqmanta p'allqasqa karqa, llamkana sistima Applepa iPhonekuna llamk'achisqan, chaymanta musuq suti qusqa iskay rurukuna chirusqakuna t'aqasqa ruwanakunata rikuchinapaq, aswanta iPadpa achka ruway atiyninkuna. 2019 watapi iPadOS 13 hina riqsichisqa karqan, iPadpaq iOS 12 nisqap qatiqninhina kayninta rikuchispa, 2019 tiksimuyuntinpi Wiñachiykuna Huñunakuyninpi. iPadOS nisqaqa 24 ñiqin tarpuy killapi 2019 watapi lliw runakunaman lluqsirqan. Kunan llaqtapaq lluqsichisqa iPadOS 16.3, 23 ñiqin kantaray killapi 2023 watapi lluqsisqa.

## Pukyukuna

<div class="reflist {{#if:

```
   | columns {{#iferror:
     | references-column-width
```
# Truth Social

**Truth Social** (**TRUTH Social**hina istilisasqa) nisqaqa huk alt-tech qutukawsay chawpin patapatam, Trump Media & Technology Group nisqap kamasqan, huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunamanta willanakuy chawpin, allwiyakama tantanakuymi, 2021 wata inti raymi killapi ñawpaq Hukllachasqa Amirika Mamallaqtakunap umalliqnin Donald Trumppa kamasqan. Kaytaqa Twitter kulun nispa sutichanku, chaymi Parler, Gab, Mastodonwan atipanakunku Twitter, Facebook nisqakunaman huk mit'anayta quyta munaspa.

## Hawa t'inkikuna

* Tukri webp'anqa

## Pukyukuna
# Musical.ly

**Musical.ly**qa puraq ruway atiyniyuq willanakuy hamu yanaymi, Shanghai, Chinusuyu llaqtapi umawasiyuq, kay patapi llamk'achiqkunaqa hukchhikan simi pukllachiyta kuskachay wiryukunata ruwayta, rikuchiyta ima yachaq karqanku.
# Willakuy hamut'ay

Cometa NEOWISE (kaypi rikuchisqa huk serie puka ch'ikukuna hina) kasqanqa tarisqa karqan, huk telescopio espacial nisqawan, Wide-field Infrared Survey Explorer nisqawan, chaskisqa astronómica nisqamanta willakuykunata t'aqwispa.
**Willakuy hamut'ayqa** huk chawpi-yachanapura yachay pampam, kamachina kanan yachay, antañiqiq hamut'ay, hamut'ana yachay ñankuna, thatkichiykuna, allquritmukuwa chaymanta sistimakunata llamk'achin yachaykunata chaymanta qhawaykunata qapariq, wasichasqa chaymanta mana wasichasqa willaykunamanta hurqunanpaq utaq extrapolananpaq. Willayta yachaypis kamachiy yachaykunata hukllachan chaymanta urapi ruwana kamachiymanta (kayhina, Sallqa pacha yachaykuna, willakuy allwiya kamay, hampi). Willakuy hamut'ayqa achka uyayuq, chay hamut'ayhina, yachay mask'ana paradigma hina, yachay mask'ana yachay ñanhina, yachanahina, llamk.ana hina, profesión hinapis niyta atikun.

## Pukyukuna
# Mastercard

Urin Kuryamanta Kookmin Bankpa mastercard tarhitan
**Mastercard Inc.** ñisqaqa Hukllachasqa Amirika Llaqtakunamanta marka markapi llamk'aq qullqi quy tarhita yanaykuna kumpaniyam, Purchase, Musuq York llaqtapi qullanawasiyuq.

## Yachachinapaq ñawisqa qillqakunan
# Saqmanakuy

**Ñuk'anaku** icha **Saqmanakuy**qa huq awqanakuy pukllaymi maypi iskay runakuna awqanakunku saqmakunawan.

## Saqmanakuyuq

* Muhammad Ali
* Mauro Mina
* Julio César Chávez
* Roberto Duran

## Willay pukyukuna

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Saqmanakuy**.