Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1 ñiqin chakra yapuy killapi

**1 ñiqin chakra yapuy killapi** p'unchawqa (**01.08.**, **1-VIII**, **1ñ awustupi**) Griguryanu kalindaryupi watap 213 kaq (213ñ - wakllanwatapi 214ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 152 p'unchaw kanayuq.

## Raymikuna

### Kathuliku santukuna

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

---
# Q'iru

Qiru** nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; **Qiru (sut'ichana)** rikuy.*

Q'iru: Sach'a kurku.
**Q'iru** (kichwapi *Kiru*, wankapi *Qilu*) icha **K'ullu** nisqaqa huk ancha llamk'achisqam imaykanam. Sach'akunapi yuriptin, sach'ap chillkinkunamantam - kurkunmanta k'allmakunamantapas - hurqunchik. Thansakunapas q'iruyuq yurakunam. Sach'ap chillkinkunataqa q'iru k'aspi hinam llamk'achinchik. Rakhu kurkumantaqa q'iru p'alltakunatam kuchunchik.

**K'ullu** nisqataqa llamk'achinchik wasichaypaq, kuyuylla (kawitu, tiyana, hamp'ara, k'irana) ruranapaq, ima ruranapaqpas.

Q'irup puchunkunamanta, kallmakunamantapas **yamt'a** nisqatam ruranchik, kañaspa wasita q'uñichinapaq yanunapaqpas.

## Kaypipas qhaway

* Qiruwillka (Quiruvilca, región La Libertad-Perú), Qiruwillka distritu.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Q'iru**.

## Pukyukuna
# Riwi

Liwi** nisqa ayñimanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.*

Awina, siwara, huk riwikunamanta rurasqa mikhuna.
**Riwi** icha **Ch'aki puquy(cereales)* nisqakunaqa chakrapi puquchisqanchik uma t'ikanpi miqusapa murusapa chakra yurakunam, aswanqa qachu yurakunam.

Riwi yurakunata qallcharqaspa iranchik murukunata chaskinapaq. Murukunataqa kutanchik, hak'umanta t'antata ruranapaq, ichataq murukunata yanunchik.

Kaymi huk riwikunam:

* Qachu yurakuna *(Poaceae)*
	+ Sara
	+ Triyu
	+ Siwara
	+ Sintinu
	+ Awina
	+ Arrus

* Kinwa yura rikch'aq ayllu *(Chenopodiaceae)*
	+ Kinwa
	+ Qañawa

* Kiwicha yura rikch'aq ayllu *(Amaranthaceae)*
	+ Kiwicha

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Riwi**.

## Pukyukuna
# Salta wamani

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Salta wamani** |

 |
|  |
| Yuyayyaku, 6.739 m |
| **Saywitu** | **Wallqanqa** |
|  |
|  |
|  |
|  **Unancha** |
|  |
|  |
| . |
| Mama llaqta |  Arhintina |
| Tinkurachina siwikuna |  |
| Uma llaqta | Salta |
| Suyukuna | 23 |
| Runakuna | 1 079 051 *(2001)* |
| Runa ñit'inakuy | 6,9 runa / km² *()* |
| Hallka k'iti kanchar | 155 488 km² |
| Hanaq kay | - m |
| Kamasqa wata |  |
| *Gobernador* | Gustavo Sáenz |
| Karu rimay yupay |  |
| Pacha suyu |  |
| Llika tiyanan |  |
|  |

Salta wamanipi dipartamintukuna
**Salta wamani** (kastilla simipi: *Provincia de Salta*) nisqaqa huk wamanim Arhintina mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Salta llaqtam.

## Allpa saywachi

* **Urqukuna:** Yuyayyaku 6.739 m
* **Quchakuna: **Mayukuna:**

## Pulitika Rakiy

Iskay chunka kimsayuq suyunmi (dipartamintu) kan:

| Suyu | Runakuna | Hallka k'iti kanchar | Uma llaqta |
| --- | --- | --- | --- |
| **Anta** | 49.841 | 21.945 km² | **Joaquín Víctor González** |
| **Kachi** | 7.280 | 2.925 km² | **Kachi** |
| **Cafayate** | 11.785 | 1.570 km² | **Cafayate** |
| **Salta** | 472.971 | 1.722 km² | **Salta** |
| **Cerrillos** | 26.320 | 640 km² | **Cerrillos** |
| **Chicoana** | 18.248 | 910 km² | **Chicoana** |
| **General Güemes** | 42.255 | 2.365 km² | **General Güemes** |
| **General José de San Martín** | 139.204 | 16.257 km² | **Tartagal** |
| **Wachipas** | 3.211 | 2.785 km² | **Guachipas** |
| **Iruya** | 6.368 | 3.515 km² | **Iruya** |
| **La Caldera** | 5.711 | 867 km² | **La Caldera** |
| **La Candelaria** | 5.286 | 1.525 km² | **La Candelaria** |
| **La Poma** | 1.735 | 4.447 km² | **La Poma** |
| **La Viña** | 7.152 | 2.152 km² | **La Viña** |
| **Antikuna** | 5.630 | 25.636 km² | **San Antonio de los Cobres** |
| **Metán** | 39.006 | 5.235 km² | **San José de Metán** |
| **Molinos** | 5.565 | 3.600 km² | **Molinos** |
| **Orán** | 124.029 | 11.892 km² | **San Ramón de la Nueva Orán** |
| **Rivadavia** | 27.370 | 25.951 km² | **Rivadavia** |
| **Rosario de la Frontera** | 28.013 | 5.402 km² | **Rosario de la Frontera** |
| **Rosario de Lerma** | 33.741 | 5.110 km² | **Rosario de Lerma** |
| **San Carlos** | 7.208 | 5.125 km² | **San Carlos** |
| **Santa Victoria** | 11.122 | 3.912 km² | **Santa Victoria** |

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Yachachiy

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Salta wamani**.
* Wawa wasikuna :
* Huch'uy yachay wasikuna:
* Chawpi yachay wasikuna:
* Yachay sunturkuna

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Wamanikuna (Arhintina) |  |
|  | Buenos Aires · Chaku · Chubut · Córdoba · Corrientes · Entre Ríos · Formosa · Jujuy · La Pampa · La Rioja · Mendoza ·Misiones · Neuquén · Ninasuyu · Qhatamarka · Río Negro · Salta · San Juan · San Luis · Santa Fe· Santa Krus · Santiago del Estero · Tukuman |  |
# Alaska suyu

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Alaska**  |

 |
|  |
| Mount Sanford |
| **Saywitu** | **Wallqanqa** |
|  |
|  |
|  |
| **Unancha** |
|  |
|  |
| . |
| Mama llaqta |  HAM |
| Tinkurachina siwikuna |  |
| Uma llaqta | Juneau |
| Runakuna | 686.293 (2008) |
| Runa ñit'inakuy | 0.4 runak./km² |
| Hallka k'iti kanchar | 1.717.854 km² |
| Hanaq kay | 580 m |
| Kamasqa wata |  |
| Kuraka | Mike Dunleavy |
| Karu rimay yupay |  |
| Pacha suyu |  |
| Llika tiyanan | www.alaska.gov |
|  |

**Washington** nisqaqa Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk suyum. Uma llaqtanqa Juneau llaqtam.

## Allpa saywachi

## Chiriqunuy

## Runakuna

## Hatun llaqtakuna

* + Anchorage , 282.813 runa
	+ Fairbanks, 31.142 runa
	+ **Juneau**, 30.737 runa
	+ College, 13,428 runa
	+ Kodiak, 6,182 47 runa

## Hawa t'inkikuna

* www.alaska.gov
# Qirmanu simikuna

Iwrupapi germanu rimaykuna.
**Qirmanu simikuna** icha **Hirmanu simikuna** (Qirmanu) nisqaqa Inru-iwrupiyu simikunap huk urin rimaykunap ayllunmi. Qallarisqanpi Iwrupallapi rimasqa kaptin, kunantaq huk Iwrupa mama llaqtakunap kulunyan kasqa suyukunapipas rimanku, ahinataq Awya Yalapi (inlish simi, urasuyu simi).

Kaymi germanu rimaykuna:

* Kunti germanu
	+ Inlish simi *(English)*
	+ Aliman simi *(Deutsch)*
	+ Ura sahun simi *(Plattdüütsch)*
		- Plawtich simi *(Plautdietsch)*
	+ Nirlandis simi *(Nederlands)*
		- Afrikans simi *(Afrikaans)*
* Chincha germanu
	+ Suwisya simi *(Svenska)*
	+ Dan simi *(Dansk)*
	+ Nurwiga simi *(Norsk)*
		- *Bokmål*
		- *Nynorsk*
	+ Islandya simi *(Íslenska)*
	+ Pharuy simi *(Føroyskt)*
# 1989

◄ |
19 ñiqin pachakwata |
**20 ñiqin pachakwata**
| 21 ñiqin pachakwata

◄ |
1950 watakuna |
1960 watakuna |
1970 watakuna |
**1980 watakuna**
| 1990 watakuna
| 2000 watakuna
| 2010 watakuna

◄◄ |
◄ |
1985 |
1986 |
1987 |
1988 |
**1989**
| 1990
| 1991
| 1992
| 1993
| ►
| ►►

**1989** wataqa Griguryanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **1989**.
# T'uqyachina ayñi

Garand nisqa illapa
**T'uqyachina ayñi** nisqakunaqa t'uqyayllawan t'uqyachina ayñikunam.

Kunan pachaqa lliw maqanakuypi chay t'uqyachina ayñikunata llamk'achinku. Lliw awqaqpa huk illapanmi kan.

Inkakunaqa chay ayñita mana riqsirqaptinmi, Ispañamanta awqakunaqa illapankunawan, khillaychukinkunawanpas utqaylla atiparqan.

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **T'uqyachina ayñi**.
# Alkali q'illay

**Alkali q'illay** nisqakunaqa huk kaq qallawap huñunpa q'illayninkunam, t'inkisqakunapi huk chaniyuq (muksichana yupay: +1), huk mana q'illaykunawan (aswanta kachichaqkunawan), yakuwan, p'uchqukunawan ancha sinchita ruranakunmi.

Yakumuksinkunaqa ancha sinchi llipt'am.

Kaymi allpa alkali q'illaykuna:

* Lityu
* Natriyu
* Kalyu
* Rupityu
* Sisyu
* Pharansiyu
# X-wach'i

Purun llimphi X-wach'i rikch'achimpuna huk winu chay kananmanta. Reparay ch’usaq cilindrokunaq kantunkunata, sinchi velawan tupachisqa hina.
**X-wich'i**, icha, astawan pisi, **X-Illanchay**, ancha kallpayuq iliktruniku iñukup yaykuq rikch'aynin. Yaqa llapan radiografía nisqakunaqa 10-mantam ondayuq picómetros nisqamanta 10kama nanómetros, chaymi tupan frecuenciakuna 30 nisqapi petahertzmanta 30kama exahertz ( 3 × 10 16. 1999 watapi Hzmanta 3× 10kama 19 Hz ) hinaspa kallpakuna 145 nisqapi eVmanta 124kama keV. X-wich'i nisqap llimp'inkunaqa UV nisqa rayukunamanta aswan pisillam, gamma wach'ikunamanta aswan hatuntaq. Achka rimaykunapiqa X-illanchay nisqatam **Röntgen illanchay** nispa sutichanku, Alimaniyamanta Wilhelm Conrad Röntgen sutiyuq yachaqpa sutinwan, pay 8 ñiqin inti raymi killapi 1895 watapi tarirqan. Chaytaqa suticharqa *X-illanchay* nispa, mana riqsisqa clase illanchayta qawachinanpaq. Qhichwa simipi *illanchayqillqa* *nisqap qillqayninqa illanchayqillqa*, x-*wich'i*, *illanchayqillqa* nisqa rikch'aqkunam. X-wich'i nisqawan astawan riqsisqa llamk’ayqa p’akisqa (tullu p’akisqa) kasqanmanta qhaway, ichaqa illanchayqillqa nisqawanpas huk ruwaykunapipas llamk’achinku. Kayhinapaq, sinqapi illanchayqillqa nisqawan neumonía unquyta rikukunman. Mamografía nisqapiqa illanchayqillqa nisqawanmi ñuñupi apanqara unquy unquyta maskhanku.

## Pukyukuna
# Wakllanwata

**Wakllanwata** nisqaqa kalindaryupi 366 p'unchawniyuq watam, manam 365 p'unchawllayuqchu. Griguryanu kalindaryup wakllanwatanpi hatun puquy killa 29 p'unchawniyuqmi, wakin watankunapitaq 28 p'unchawniyuqmi. Wakllanwatallam 29 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawniyuq.

Huk trupiku wataqa 365,2422 p'unchawniyuqmi, chayqa yaqa 365 p'unchaw 6 urayuqmi. Chayrayku llapa tawa ñiqin wataqa wakllanwatam.

365,25 chaylla p'unchawniyuq hulyanu kalindaryupi hina griguryanu kalindaryupiqa llapa tawawan hunt'a rakinalla wataqa wakllanwatam, ahinataq 2004, 2008, 2012. Mana hulyanu hinataq griguryanu kalindaryupi pachak hunt'a rakinalla watakunaqa manam wakllanwatachu, tawa pachak hunt'a rakinalla watakunataq wakllanwatam. Chayrayku kay watakunaqa manam wakllanwatachu: 1700, 1800, 1900, 2100 - kaykunataq wakllanwatam: 1600, 2000, 2400.
# 16 ñiqin qhulla puquy killapi

**16 ñiqin qhulla puquy killapi** p'unchawqa (**16.01.**, **16-I**, **16ñ inirupi**) Griguryanu kalindaryupi watap chunka suqtayuq kaq (16ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 349 p'unchaw (wakllanwatapi 350 p'unchaw) kanayuq.

## Raymikuna

### Kathuliku santukuna

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

---
# Mamallaqta parki

Los Cardones mamallaqta parki, Argentina.
Banff mamallaqta parki, Alberta,
Kanada.
**Mamallaqta parki** nisqaqa mama llaqtap kamachisqan amachasqa sallqa suyum.

Mamallaqta parkiqa sallqa pachata amachanapaqmi, ichataq runakunap sallqa pachata riqsirinanpaqpas, sallqamanta yachaqananpaq. Runaqa parkiman rispapas ima yuratapas, uywatapas icha k'allampatapas ama chakunchu, ama pallanchu, ama wañuchichunchu.

## Kaypipas qhaway

* Sallqa amachay
* Piruwpi amachasqa sallqa suyukuna
* Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
* Ikwadurpi amachasqa sallqa suyukuna
* Chilipi amachasqa sallqa suyukuna
# Chat

République du Tchad*
جمهوريّة تشاد
*Yumhūriyyat Tashād*
Chat Ripuwlika**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Laphara | Wallqanqa |

 |
| Llaqta qayanqillqa: *Unité, Travail, Progrès* *Huklla kay, Llamk'ay, Ñawparikuy* |
| Llaqta taki: *La Tchadienne* |
|   |
| Situación de Chad |
|   |
| **Uma Llaqta**  • Runakuna  • Tinkurachina siwikuna | Yamina 529.555 hab. (1993)  |
| **Aswan hatun llaqta** | Yamina |
| **LLaqtap simin** | \* Ransiya simi \* Arabya simi¹ |
| **Kamachiy** | República presidencialista |
| **Kawpay** |  |
| Umalliq Uma kamayuq | Mahamat Idriss Déby Itno (محمود بن إدريس ديبي إتنو) Succès Masra (سوكسيه ماسرا) |
| **Kachariy** - Fecha -Gobierno actual -Constitución | Ransiyamanta 11 ñiqin chakra yapuy killapi 1960 3 ñiqin hatun puquy killapi 2005 31 ñiqin pawqar waray killapi 1996 |
| **Mama llaqtap hawan**  • Llapan hallka k'iti k'anchar  • % yakukuna Saywakuna Chalakuna | Ñiqi: 21º 1.284.000 km² 1,9 % 5968 km 0 |
| **Runakuna**  • Llapan  • T'iqisqa kay | Ñiqi: 66º 18 523 165 ( 2023) 14,4 hab./km² |
| **Brutu ukhu hayt'uy** (**BUH**) - Llaqta ukhu hayt'uy (LUH)  • Llapan (2006)  • BUH, llapan runap | Ñiqi: 125º   US$ 16.196'000.000 US$ 1.749 |
| **HDI** -Runa kururay rikuchiq- (2003) | 0.341 (173º) – Bajo |
| **Kañina** | Franco CFA |
| **Runa llaqtap sutin** | chadiano, chadiana |
| **Pacha suyu** | UTC + 1 |
| **Internet tuyru** | `.td` |
| **Karu rimay tuyru** | `+235` |
| **Ankichiy tuyru** | n/d |
| **ISO tuyru** | TCD |
| Kaypi wankurisqa: ONU, UA, OIF |
|
¹Hay además varias lenguas autóctonas que no son oficiales |

**Chat** icha **Chad** llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Allpa saywachi

Chadpiqa 10.146.000 runakunam kawsachkanku.

Uma llaqtanqa N'Djamena icha Yamina llaqtam, 2005 watapi 721.000 runayuq.

## Kaypipas qhaway

* Émile Gentil

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Chat**.
# 1980

◄ |
19 ñiqin pachakwata |
**20 ñiqin pachakwata**
| 21 ñiqin pachakwata

◄ |
1950 watakuna |
1960 watakuna |
1970 watakuna |
**1980 watakuna**
| 1990 watakuna
| 2000 watakuna
| 2010 watakuna

◄◄ |
◄ |
1976 |
1977 |
1978 |
1979 |
**1980**
| 1981
| 1982
| 1983
| 1984
| ►
| ►►

**1980** wataqa Griguryanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **1980**.