Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rimana yapaq

**Rimana yapaq** nisqaqa (*morphima*, grigu simimanta *μόρφημα* "rikchachiq", chaymanta kastilla simipi *morfema*) nisqaqa rimap hukchakuq rakinmi.

Qhichwa simipi huk k'askachakuq rimaykunapipas chay rimana yapaqkunataqa k'askaq ninchikmi.
# Karurimana

*Sinchis kunan p'unchaw karurimanakunamanta yachayta munanki chayqa* "Yuyaysapa karurimana**"-man riy.*
Yawirkayuq karu rimana (tilihunu).
Yawirkannaq (ankichiq) karu rimana.
**Karurimana,Karuparlana** icha **Karuwaqyana,Karüyarina**, **Karüyana**, **Yawirka rimana** icha **Tilihunu** (Iliniki simimanta: Τηλέφωνο[ν] *Tīléphōno[n]* 'karu uyarikuq', chaymanta kastilla simipi: *teléfono*) nisqaqa karu rimanakunaspa uyarinakunapaq, ruqyayta rimasqakunata pinchikilla yawirkanta icha ratyu illanchaywan apaykuq, pisilla mast'ay pinchikillawan llamk'aykuq llamk'ana llikacham.

Karurimana maki hap'inap simi kinrayninpiqa ruqyay musyanam, ruqyayta hukchakuq pinchikillaman t'ikraq. Rinri kinrayninpitaq rinri uyarinam, hukchakuq pinchikillata ruqyayman t'ikraq.

Karurimana llamk'ana **karu rimana** icha **tilihunu(teléfono)* ninchik.

Maymanpas apana karu rimanakunataqa *kuyuylla karu rimana* ninchikmi.

## Pukyukuna
# Ru llup'ina

Wen Miao yupaychana wasi, Wuwei, Gansu, Chunwa.
**Ru llup'ina** (*Ru-kiya*?; han simipi: 儒家 *Ru-cea*) icha **Ru kiya llup'ina** icha *Konfusyunismu* (kastilla simi) nisqaqa Khunfuqi sutiyuq runap kamasqan iñiymi.

## Pukyukuna
# Rimay t'ikray

Rosetta Rumi, grigu simipi iqiptu simipipas, 196 kñ-si rurasqa, 1799 watapi tarisqa. Paywan hiruqliphiku nisqakunatam hap'iqayta qallarirqanku.
**Rimay t'ikray** nisqawanqa t'ikraq nisqa runa qillqata huk rimaypi hap'iqaspa wakin rimaypim qillqamun.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Rimay t'ikray**.
# Simi kapchiy

**Simi kapchiy** icha **Literatura** nisqaqa ima tukusqankunamanta tukunakunamantapas rimaspa icha qillqaspa willasqanmi. Simikunawan rikuchisqa kapchiymi.

Kaymi simi kapchiypa rikch'aqkunataqa riqsinchik:

**Rimasqa simi kapchiy Harawi, Rimay taki - rimasqalla
* Willakuy *(kwintu)*

**Qillqasqa simi kapchiy **Harawi** - qillqasqa *(poesía):*
	+ Harawi
	+ Haylli
	+ Wawaki
	+ Wayñu
	+ Rimay taki
	+ Qhachwa
	+ Ayataki
	+ Waqataki
	+ Aymuray

* **Munay qillqa(prosa, narrativa):*
	+ Willakuy *(cuento)*
	+ Kawsay rikch'a *(novela)*

* **Aranwa(teatro):*
	+ Wanka
	+ Waqay aranwa *(tragedia)*
	+ Asiy aranwa, Kusi aranwa *(comedia)*
	+ Drama

* **Payyuyay(ensayo):*

Qhichwa simipiqa achka willakuykunam rimay takikunapas kaptinpas, pisillaraqpunim qillqasqa simi kapchiytaq kachkan.

## Kaypipas qhaway

```
**Punku p'anqa: Simi kapchiy**
```

## Hawa t'inkikuna

* César Itier: Literatura nisqap qichwasimipi mirayñinmanta
# Rikch'ayrimana

**Rikch’ayrimana** icha **Sutilli** (latin simipi: *adjectivum*) nisqaqa imappas rikch'ayninta, kayninta icha kachkayninta sut'ichaq rima layam.

## Rikch'ayrimana + Sutirimana

Rikch'ayrimanaqa huk rimaykunapi - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi, nawa simipi, inlish simipi, aliman simipi, grigu simipi, rusu simipi - sutirimanap ñawpanpim; hukkunapitaq - ahinataq latin simipi, kastilla simipi huk romanu simikunapipas, pulaku simipi - sutirimanap qhipanpim.

### Huklla yupa

|  |  |
| --- | --- |
| **Qhichwa simipi Rikch'ayrimana + Sutirimana** | Kastilla simipi Sutirimana + Rikch'ayrimana |
| **Musuq llaqta** | Ciudad nueva |
| **Hatun wasi** | Casa grande |
| **Yana allqu** | Perro negro |

### Achka yupa

|  |  |
| --- | --- |
| **Qhichwa simipi Rikch'ayrimana + Sutirimana + "-kuna"** | Kastilla simipi Sutirimana + "(e)s" + Rikch'ayrimana + "(e)s" |
| **Musuq llaqtakuna** | Ciudades nuevas |
| **Hatun wasikuna** | Casas grandes |
| **Yana allqukuna** | Perros negros |

## Kaypipas qhaway

* Simi kamachiy
* Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)
# Ruray rimana

**Ruray rimana**, **Simichaq**, **Rimachiq** icha **Imachiq** nisqaqa (kastilla simipi: *verbo*), ima rurasqatapas, ruraytapas, ruranatapas sut'ichaq rima layam.

Huk rimaykunapiqa - ahinataq qhichwa simipi, aymara simipi - tukuy ruray rimanaqa huklla kamachinallakamam rimanachakunku. Huk rimaykunapitaq - ahinataq kastilla simipi - manam kamachinallakamachu rimanachakunku.

## Ruray rimanachay

(*Conjugación*)

|  |
| --- |
| **Ruray rimanachay** - (Conjugación) |
| **Ñuqa takini** | yo canto |
| **Qam takinki** | tu cantas |
| **Ñuqa pukllani** | yo juego |
| **Qam pukllanki** | tu juegas |
| **Ñuqa takiq kani** | yo soy cantante |
| **Qam takiq kanki** | tu eres cantante |
| **Ñuqa allin runa kani** | yo soy bueno |
| **Qam allin runa kanki** | tú eres bueno |

* Ruray rimanachay

## Ruway simikunaman qatiq

(*Sufijos verbales*)

*Los sufijos se puede utilizar en cualquier verbo para que la expresión sea coherente*:

|  |
| --- |
| Sufijos verbales |
| Yo | (-o) | **Ñuqa** | (-**ni**) |
| Tú | (-s) | **Qam** | (-**nki**) |
| Èl | (-) | **Pay** | (-**n**) |
| Nosotros (inclusivo) | (-mos) | **Ñuqanchik** | (-**nchik**) |
| Nosotros (exclusivo) | (-mos) | **Ñuqayku** | (-**yku**) |
| Vosotros | (-´is) | **Qamkuna** | (-**nkichik**) |
| Ellos | (-n) | **Paykuna** | (-**nku**) |

## Ruwaykunaq pachan

(*Tiempo de los verbos*)

|  |
| --- |
| **Sutikuna: SAPAQ YUPA** - (Substantivos: SINGULAR) |
| **Kunan pachapi** | Presente |
| **Ripuq pachapi** | Pasado |
| **Hamuq pachapi** | Futuro |

## Kaypipas qhaway

* Simi kamachiy
* Simi kamachiy (qhichwa simi - kastilla simi)
* Ankash qallu
# Iskay ñiqin pachantin maqanakuy

Iskay ñiqin pachantin maqanakuy.
**Iskay ñiqin pachantin maqanakuy** nisqaqa huk hatun, tukuy tiksi muyuntinpi, manataq Abya Yalapi awqasqa maqanakuymi karqan. Qallarirqan 1 ñiqin tarpuy killapi 1939 p'unchawpi aliman awqaqkuna Pulunyata ch'utiptin.

Adolf Hitler-pa kamachisqan Alimanyawan masi kaspa maqanakurqan Aksis nisqa mama llaqtakunam: Italya, Unriya, Isluwakya, Rumanya, Bulgarya, Hapun. Hitlerpa hayunkunaqa Alyadu nisqakunam karqan: Pulunya, Fransya, Hukllachasqa Qhapaq Suyu, Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Suwit Huñu, Chunwa, hukkunapas. Yaqa tukuy pacham Alimanyap, Hapunpapas hayun karqan.

Hitlerqa lliw Iwrupapi kawsaq hudyukunata wañuchiyta kamachiptin, *Nazi* nisqa yanapaqninkuna suqta hunu hap'isqa, ñit'ina samk'ay pampakunapi (*Konzentrationslager* nisqapi) samk'asqa runakunata sipiyta atirqanku. Chay hatun wañuchiytaqa Ulukawtuma ninkum.

Iwrupapi tukukurqan 8 ñiqin aymuray killapi 1945 p'unchawpi alyadukuna aliman awqaqkunata qulluchiptin. Hukllachasqa Amirika Suyukunap awqana antankankuna 6 ñiqin chakra yapuy killapi 1945 p'unchawpi iñuku huk'i t'uqyanawan Hiroshima llaqtata, 9-VIII p'unchawpitaq Nagasaki llaqtata qulluchiptinmi, Nihuntaq 15 ñiqin chakra yapuy killapi 1945 p'unchawpim suhitakurqan.

## Qatichisqankuna

Iskay ñiqin pachantin maqanakuypiqa pichqa chunka hunumanta aswan runakunas wañurqan.

Iskay ñiqin pachantin maqanakuyqa kaytam qatichirqan: Alimanyam, tukuy Iwrupapas rakisqa tukurqan. Suwit Huñup awqaqkunap hap'isqan anti Iwrupapi suyukunapi kumunista partidukuna kamachiyta hap'irqan, kapitalistakunata qarquspa, susyalismu nisqa *"runa llaqta dimukratiya"* nisqata kamaspa. Kunti Iwrupapitaq mama llaqtakuna kapitalista puchurqan, parlamintu dimukratiyam.

Alimanyataq tukuy antinpa, tawa ñiqin rakinta Pulunyaman, Suwit Huñumanpas chinkachirqan. Chunka hunamanta aswan runakunam chay suyukunamanta puchu Alimanyaman ayqichisqa karqan. Chay puchu Alimanyataq tawantin atiq mama llaqtap ukupasyun suyunman rakisqa karqan: Kimsantin kuntinpi kaq ukupasyun suyumanta 1949 watapi kapitalista, parlamintu dimukratiya kaq *Tantasqa Republika Alimanya* nisqam tukurqan, Suwit Huñup hap'isqan suyumantataq susyalista *Aliman Dimukratiku Republika* nisqam.

## Kaypipas qhaway

* Huk ñiqin pachantin maqanakuy
# Allin qillqay

**Allin qillqay** nisqaqa, simi rimayta qillqaypaq lliw kamachiyninkuna, ima hinam rimasqakunataqa qillqamuy.

Qhichwa simipiqa tukri nisqa siq'i llumpap sanampankunawan qillqaspa, Urin runasimi nisqa allin qillqaytam llamk'achinchik.

Ikwayur mama llaqtapiqa, Shukllachishka Kichwa nisqata qillqanku.
# Grigu siq'i llumpa

**Grigu siq'i llumpa** nisqaqa grigu simip kikin siq'i llumpanmi.

## Kaymi grigu sanampakuna

| Hatun sanampa, uchuy sanampa | Sanampap sutin | T'uqyay | Phiniku sanampa |
| --- | --- | --- | --- |
| mawk'a | musuq | latin | qhichwa | mawk'a | musuq |
| Α α | ἄλφα | άλφα | alpha | alpha | [a] [aː] | [a] |  aleph |
| Β β | βῆτα | βήτα | beta | bita | [b] | [v] |  beth |
| Γ γ | γάμμα | γάμμα | gamma | gamma | [g] | [ʝ] - [e̞], [i] ñawpan [ɣ] - wakinpi |  gimel |
| Δ δ | δέλτα | δέλτα | delta | delta | [d] | [ð] |  daleth |
| Ε ε | ἒ ψιλόν | έψιλον | epsilon | epsilon | [e] | [e̞] |  he |
| Ζ ζ | ζῆτα | ζήτα | zeta | zita | [zd], [dz], [zː] | [z] |  zayin |
| Η η | ἦτα | ήτα | eta | ita | [ɛː] [h] | [i] |  heth |
| Θ θ | θῆτα | θήτα | theta | thita | [tʰ] | [θ] |  teth |
| Ι ι | ἰῶτα | ιώτα | iota | jota | [i] [iː] | [i], [j] |  yodh |
| Κ κ | κάππα | κάππα | kappa | kappa | [k] | [c] - [e̞], [i] ñawpan [k] - wakinpi |  kaph |
| Λ λ | λάμβδα | λάμδα | lamda | lamda | [l] | [l] |  lamedh |
| Μ μ | μῦ | μι | my | mi | [m] | [m] |  mem |
| Ν ν | νῦ | νι | ny | ni | [n] | [n] |  nun |
| Ξ ξ | ξῖ | ξι | xi | ksi | [ks] | [ks] |  samekh |
| Ο ο | ὄ μικρόν | όμικρον | omikron | omikron | [o] | [o̞] |  ayin |
| Π π | πῖ | πι | pi | pi | [p] | [p] |  pe |
| Ρ ρ | ῥῶ | ρω | rho | ro | [r], [r̥] | [ɾ] |  res |
| Σ σ ς | σῖγμα | σίγμα | sigma | sigma | [s] | [s] |  sin |
| Τ τ | ταῦ | ταυ | tau | taw | [t] | [t] |  taw |
| Υ υ | ὒ ψιλόν | ύψιλον | ypsilon | ipsilon | [u] [y] [yː] | [i] |  waw |
| Φ φ | φῖ | φι | phi | phi | [pʰ] | [f] |  |
| Χ χ | χῖ | χι | chi | khi | [kʰ] [ks] | [ç] - [e̞], [i] ñawpan [x] - wakinpi |  |
| Ψ ψ | ψῖ | ψι | psi | psi | [ps] | [ps] |  |
| Ω ω | ὦ μέγα | ωμέγα | omega | omega | [ɔː] | [o̞] |  ayin |

## Mawk'ayasqa sanampakuna

| Hatun sanampa, uchuy sanampa | Sanampap sutin | T'uqyay | Phiniku sanampa |
| --- | --- | --- | --- |
| mawk'a | musuq | mawk'a | musuq |
| Ϝ ϝ | ϝαυ | δίγαμμα | wau | digamma | [w] |  waw |
| Ϛ ϛ | – | στίγμα | – | stigma | [st] |  waw |
| Ͱ ͱ | ἧτα | ήτα | heta | eta | [h] |  heth |
| Ϻ ϻ | ϻάν | σαν | san | san | [z] |  tsade |
| Ϙ ϙ
(Ϟ ϟ) | ϙόππα | κόππα | qoppa | koppa | [k] |  koph |
| Ͳ ͳ
(Ϡ ϡ) | – | σαμπί | – | sampi | [ss] [ks] |  tsade |
| Ϸ ϸ | – | – | – | – | [ʃ] |  tsade |

## Pukyukuna

## Qillqa pukyukuna

* U0370.pdf (inlish simi)
# Chinu simi

Han simi** nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; **Han simi (sut'ichana)** rikuy.*

| 中文/Zhōngwén (Chun simi) |
| --- |
| **Kaypi rimasqa:** | Chunwa Runallaqta Ripuwlika, Chunwa Ripuwlika (Taywan), Singapur, aslla simi: huk Asyapi mama llaqtakuna. |
| **Suyukuna:** |  |
| **Rimaqkuna:**
• Mama rimay:
• Hukkuna: | 885 hunu
•
•  |
| **Ñiqi:** | 1 |
| **Rimaykunap ayllun:** | Han-P'ut' rimaykuna
 **Han simi** |
| **Qillqa:** | Han siq'i llumpa |
| Tukri simi: |
| **Kay mama llaqtakunapi:** | Chunwa Runallaqta Ripuwlika, Chunwa Ripuwlika (Taywan), Singapur, Huñusqa Nasyunkuna |
| **Kaypa kamachisqan:** | Manam kamachisqachu |
| Tuyrukuna |
| **ISO 639-1** | zh |
| **ISO 639-2** | chi/zho |
| **ISO 639-3** | zho |
| **SIL** | CHI |
| Maypim Chun simita rimachkanku |
|

|  |
| --- |
| Kaytapas qhaway: Rimay - Rimaykunap ayllun - Katiguriya:Rimay |

 |

**Chunwa simi, Han simi** (*Han-ñillu*?; han simipi: 漢語 *Xonn-qiuu*) icha **Chun simi** (*Ch'un-win*?; han simipi: 中文 *Dyung-ven*, phinyimpi: Zhōngwén) nisqaqa Chunwa mama llaqtapi rimasqa rimaymi. Lliw tiksimuyuntinpi rimaykunamanta aswan rimaqkunayuqmi, lluna iskay pachak hunu rimaqninmi.

**Sikllalla Han siq'i llumpa**

Kaymi chinu simip k'iti rimayninkuna:

* Kuwan simi (官話 / 官话), 836 hunu rimaq.
* Llu simi (吳語 / 吴语), 77 hunu rimaq.
* Min simi icha Min rimaykuna (閩語 / 闽语), 70 hunu rimaq.
* Yuyit simi (粵語 / 粤语), 55 hunu rimaq.
* Qin simi (晉語 / 晋语), 45 hunu rimaq.
* Siyan simi icha Hunan simi (湘語 / 湘语), 36 hunu rimaq.
* Khayik-kiya simi (客家話 / 客家话), 34 hunu rimaq.
* Kam simi (贛語 / 赣语), 31 hunu rimaq.
* Huyi simi (徽語 / 徽语), 3,2 hunu rimaq.
* Kuwiy P'iyin simi (平話 / 平话), 3,5 hunu rimaq.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Han**: Spoken varieties |   |

 |
| **Generally accepted first-level categories:** |
Kuwan | Llu | Yuyit | Min | Khayik-kiya | Siyan | Kam |  |
| **Often accepted first-level categories:** |
Qin | Huyi | (Kuwiy) P'iyin |
| **Unclassified:** |
Danzhouhua | Shaozhou Tuhua |
| **Subcategories of Mandarin:** | Northeastern | Beijing | Ji-Lu | Jiao-Liao | Zhongyuan | Lan-Yin | Southwestern | Jianghuai | Dungan |
| **Subcategories of Min:** | Min Bei | Min Dong | Min Nan | Min Zhong | Puxian | Qiong Wen | Shaojiang |
| Comprehensive list of Chinese dialects     |     Identification of the varieties of Chinese |
| **Historical phonology:** | Old Chinese | Middle Chinese | Proto-Min | Proto-Mandarin | Haner |
| **Chinese**: Written varieties |
| **Official written varieties:** | Classical Chinese | Vernacular Chinese |
| **Other varieties:** | Written Vernacular Cantonese |
# Sapporo

**Sapporo** (nihun simipi: 札幌市, Hepburn: Sapporo-shi?), Nihun hatun llaqta, Uma llaqtam Hokkaidō llaqta kamachiy llaqtam, Hokkaidō suyu hatun llaqta.

1 121,12 km2

## Wiñay kawsay

Kamasqa 1 ñiqin ayriway killapi 1869 watapi.

## Waki

### Runakuna

1 888 367 runakuna.

## Pulitika rakiy

### Distritukuna

* Chūō-ku
* Kita-ku
* Higashi-ku
* Shiroishi-ku
* Toyohira-ku
* Minami-ku
* Nishi-ku
* Atsubetsu-ku
* Teine-ku
* Kiyota-ku

## Ñaña llaqtakuna

* HAM Portland, 1959.
* Alimaña Múnich, 1972.
* Chunwa Shenyang, 1980.
* Rusya Novosibirsk, 1990.
* Mungulsuyu Ulan Bator, Mungulya.

## Pukyukuna

## Kaypipas qhaway

* Pulitika rakiy (Nihun)

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Sapporo**.
* Uficial qillqa web
* Universia Sapporo