Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hinantin pacha

Ima hinataq ch'askancha kan? Kay hinachu *(Hubble Ultra Deep Field)* icha ...
kay hinachu? (*Universum - C. Flammarion,* qiru kuchusqa, Paris 1888, llimphichasqa).
**Pacha, pachantin pacha, hinaypacha, llapapacha tukuypacha** icha **Ch'aska kancha**qa *(universo, kosmos)* tukuy pacha kaqnintinmi, tukuy ima kaqkunapas.

Ima hinam tukuy pacha kan, chaymantaqa runakunakuna unaymantapachaña yuyaychakuspa rimanakunmi. Tukuynintinpa saywankuna kanchu? Maypitaq tiqsimuyu kachkan? Quyllur yachaywanqa anchatam yachanchikña, ichataq musuq kaqkunata taripayaspa musuq tapuykunatapas taripanchik.
# Inti Llikacha

Inti llikachapi puriq quyllurkuna:

1 Qatuylla

2 Ch'aska

3 Tiqsi muyu

4 Awqakuq

5 Pirwa

6 Hawcha

7 Uranu

8 Niptun
**Inti llikacha** icha **Inti sistima**qa intim, lliw muyupayaqnin puriq quyllurkunawan, huk muyupayaqnin hawa pacha pachankachakunawanpas.

Inti llikachapiqa pusaq puriq quyllurkunam (intimanta karu kayninkukamam sinruchasqa):

1. Qatuylla *(Mercurio)*
2. Ch'aska *(Venus)*
3. tiqsi muyu *(Tierra,* kay pacha)
4. Awqakuq *(Marte,* Atich'aska)
5. Pirwa *(Júpiter)*
6. Hawcha *(Saturno)*
7. Uranu *(planeta Urano)*
8. Niptun *(planeta Neptuno)*

Inti llikachapiqa kimsa tuna planitakunam (intimanta karu kayninkukamam sinruchasqa):

1. Siris *(Ceres)*
2. Plutun *(Pluto, Plutón)*
3. Hawumiya *(Haumea)*
4. Makimaki *(Makemake)*
5. Iris *(Eris)*

Astawanpas, puriq quyllurchakunam (planitachakuna, *asteroides*) aquchinchaykunapas *(cometas)* intita muyupayanku.

Inti Llikacha chiqap llimpikunapi

| [pakay]Inti Llika |
| --- |
|  |
| **Inti** · Qatuylla · Ch'aska · Tiksi muyu · Awqakuq · *Siris* · Pirwa · Hawcha · Uranu · Niptun · *Urqu* · *Plutun* · *Hawumiya* · *Quwawar* · *Makimaki* · *Qunqun* · *Iris* · *Sitna* |
| **Killa Satilitikuna**: *Tiksi muyup · Awqakuqpa · Puriq quyllurchap · Pirwap · Hawchap · Uranup · Niptunpa · Plutunpa · Hawumiyap · Irispa* |
| **Puriq quyllurkuna** · **Tuna puriq quyllurkuna** · **Luqa Kurkunkuna**:   Mitiwruwitukuna · Puriq quyllurchakuna (Wanku) · Sintawrukuna · TNO-kuna (Kuiper-pa Wankun/Ayphu P'allta Muyu) · Aquchinchaykuna (Oort-pa Phuyun) |
| Quyllur yachay imakuna, inti llika imakuna qillqa **Quyllur Yachay Qillqapas** rikuypas. |
# Siris (tuna puriq quyllur)

Siris** nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; **Siris (sut'ichana)** rikuy.*

**(1) Ceres**  |  Ceres |
| Tarisqa  |
| Tariq: | Giuseppe Piazzi |
| Hayk'ap tarisqa: | January 1, 1801 |
| Muyuyninpa kayninkuna |
| Epoch November 26, 2005 (JD 2453700.5) |
| Intimanta aswan karu kay: | 447,838,164 km (2.987 AU) |
| Intimanta aswan sispay: | 381,419,582 km (2.544 AU) |
| Kuskan hatun t'urpi: | 414,703,838 km (2.765 956 424 AU) |
| Chawpi hawa kay: | 0.079 760 17 |
| Sidiryal mit'a: | 1679.819 d (4.599 a) |
| Kuskanchaku muyuy utqay: | 17.882 km/s |
| Kuskanchaku anumaliya: | 108.509° |
| Chinruy (inklinasyun): | 10.586 712° |
| Wichaq muqup suni kaynin: | 80.406 96° |
| Sispaypa argumintun: | 73.150 73° |
| Pachaykamay kayninkuna |
| Diminsyunkuna: | 975×909 km |
| Wisnu: | 9.46±0.04×1020 kg |
| Kuskanchaku kikin wisnu: | 2.08 g/cm³ |
| Chawpipachapi Hawapi llasaq kay: | 0.27 m/s² |
|  Ayqiy utqay: | 0.51 km/s |
| Sidiryal muyukuy mit'a: | 0.3781 d (9.074 h) |
| Albedo: | 0.113 |
| Hawapi q'uñi kay:    Kelvin |

| min | mean | max |
| --- | --- | --- |
|  | ~167 K | 239 K |

 |
| Spectral type: | G |
| Apsulutu hatun kay: | 3.34 |

**Siris** icha **(1) Siris** (latin simimanta: *Ceres*, kastilla simipi: *Ceres*, sanancha: ) nisqaqa intimanta huk karu kaq tuna puriq quyllurmi inti llikapi.

* *Siris* nisqaqa intimanta huk karu kaq puriq quyllurchami inti llikapi (1801 - 2006).

## Kaypipas qhaway

* Quyllur yachay
* Tuna puriq quyllur
* Inti llika

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Siris**.

| Inti Llika |
| --- |
|  |
| **Inti** · Qatuylla · Ch'aska · Tiksi muyu · Awqakuq · *Siris* · Pirwa · Hawcha · Uranu · Niptun · *Urqu* · *Plutun* · *Hawumiya* · *Quwawar* · *Makimaki* · *Qunqun* · *Iris* · *Sitna* |
| **Killa Satilitikuna**: *Tiksi muyup · Awqakuqpa · Puriq quyllurchap · Pirwap · Hawchap · Uranup · Niptunpa · Plutunpa · Hawumiyap · Irispa* |
| **Puriq quyllurkuna** · **Tuna puriq quyllurkuna** · **Luqa Kurkunkuna**:   Mitiwruwitukuna · Puriq quyllurchakuna (Wanku) · Sintawrukuna · TNO-kuna (Kuiper-pa Wankun/Ayphu P'allta Muyu) · Aquchinchaykuna (Oort-pa Phuyun) |
| Quyllur yachay imakuna, inti llika imakuna qillqa **Quyllur Yachay Qillqapas** rikuypas. |
# Qatuylla

**Qatuylla**  |  Mariner 10 photomosaic of Mercury |
| Muyuyninpa kayninkuna |
| Epoch J2000 |
| Intimanta aswan karu kay: | 69,816,927 km 0.466 697 33 AU 43,382,227 mi |
| Intimanta aswan sispay: | 46,001,210 km 0.307 499 09 AU 28,583,826 mi |
| Kuskan hatun t'urpi: | 57,909,068 km 0.387 098 21 AU 35,983,027 mi |
| Kuskan uchuy t'urpi: | 56,671,537 km 0.378 825 83 AU 35,214,060 mi |
| Iruru muyu: | 344×106 km (2.302 AU) |
| Iruru muyup hallka k'iti k'ancharnin: | 1.031×1016 km² (0.4607 AU2) |
| Chawpi hawa kay: | 0.205 630 294 |
| Sidiryal mit'a: | 87.969 098 d (0.240 846 264 a) |
| Sinudiku mit'a: | 115.88 d |
| Kuskanchaku muyuy utqay: | 47.87 km/s |
| Aswan muyuy utqay: | 58.98 km/s |
| Aswan pisi muyuy utqay: | 38.86 km/s |
| Kuskanchaku anumaliya: | 174.795 884° |
| Chinruy (inklinasyun): | 7.005 015 818° (3.38° to Sun’s equator) |
| Wichaq muqup suni kaynin: | 48.330 541° |
| Sispaypa argumintun: | 29.124 279° |
| Satilitinkuna: | None |
| Pachaykamay kayninkuna |
| Chawpipachap illwan: | 2439.7 km (0.3825 Earths) |
| Hallka k'iti k'anchar: | 7.48×107 km² (0.108 Earths) |
| P'ulin: | 6.083×1010 km³ (0.054 Earths) |
| Wisnu: | 3.3022×1023 kg (0.055 Earths) |
| Kuskanchaku kikin wisnu: | 5.427 g/cm³ |
| Chawpipachapi Hawapi llasaq kay: | 3.7 m/s² (0.38 g) |
|  Ayqiy utqay: | 4.25 km/s |
| Sidiryal muyukuy mit'a: | 58.646 day (58 d 15.5 h) |
| Chawpipachapi muyukuy utqay: | 10.892 km/h (at the equator) |
| T'urpi chinru: | 0.01° |
| Right ascension of North pole: | 18 h 44 min 2 s (281.01°) |
| Chinchay qhipaqpa chinruynin (diklinasyun): | 61.45° |
| Albedo: | 0.119 (bond)
0.106 (geom.) |
| Hawapi q'uñi kay:    0°N, 0°W    85°N, 0°W |

| min | mean | max |
| --- | --- | --- |
| 100 K | 340 K | 700 K |
| 80 K | 200 K | 380 K |

 |
| Wak hinayachiqkuna: | Mercurian |
| Wayra pacha  |
| Hawapi wayra pacha ñit'iy: | trace |
| Ch'anta (kumpusisyun): | Plantilla:Fact 31.7% Kalyu 24.9% Natriyu 9.5% Iñuku kaq muksichaq 7.0% Arqun 5.9% Ilyu 5.6% Iñuwa kaq muksichaq 5.2% Qullpachaq 3.6% Chimlasay 3.4% Yaku 3.2% Yakuchaq |

**Qatuylla** (latin simipi: *Mercurius*, kastilla simipi: *Mercurio*) nisqaqa intimanta huk karu kaq puriq quyllurmi inti llikapi.

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Qatuylla**.

| Inti Llika |
| --- |
|  |
| **Inti** · Qatuylla · Ch'aska · Tiksi muyu · Awqakuq · *Siris* · Pirwa · Hawcha · Uranu · Niptun · *Urqu* · *Plutun* · *Hawumiya* · *Quwawar* · *Makimaki* · *Qunqun* · *Iris* · *Sitna* |
| **Killa Satilitikuna**: *Tiksi muyup · Awqakuqpa · Puriq quyllurchap · Pirwap · Hawchap · Uranup · Niptunpa · Plutunpa · Hawumiyap · Irispa* |
| **Puriq quyllurkuna** · **Tuna puriq quyllurkuna** · **Luqa Kurkunkuna**:   Mitiwruwitukuna · Puriq quyllurchakuna (Wanku) · Sintawrukuna · TNO-kuna (Kuiper-pa Wankun/Ayphu P'allta Muyu) · Aquchinchaykuna (Oort-pa Phuyun) |
| Quyllur yachay imakuna, inti llika imakuna qillqa **Quyllur Yachay Qillqapas** rikuypas. |
# 15 ñiqin inti raymi killapi

**15 ñiqin inti raymi killapi** p'unchawqa (**15.06.**, **15-VI**, **15ñ hunyupi**) Griguryanu kalindaryupi watap 166 kaq (166ñ - wakllanwatapi 167ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 199 p'unchaw kanayuq.

## Raymikuna

### Kathuliku santukuna

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

---
# Tiksimuyu yachay

Zonas geológicas de la Tierra (USGS)

**Corteza oceánica**
   0-20 m

   20-65 m

   >65 m

**Zona geológicaEscudo**

   Plataforma

   Tepētl

   Cuenca

   Zona ígnea

   Corteza extendida

   Minerales

!Allinchay kay p'anqata

**Tiksimuyu yachay** nisqaqa purun hamut'ay yachaypa huk yachana ch'apra icha k'allmami, Tiksimuyumanta huk chask'akunamantapas llakisqa, qaqakunamantam, pachap risqanman hina tikrakusqanmanta. Kunan tiksimuyu yachayqa tukuy huk Hallp'a hamut'aykunata anchatam tupan, yaku yachay nisqapas. Tiksimuyu sistima hamut'aywan tiksumuyuhina yachaywan hukllachasqam.