Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Chukchu

*Plasmodium falciparum* nisqawan unqusqa puka yawar kawsaykuq
**Chukchu** (*Malaria*) nisqaqa *Plasmodium* nisqa ch'ulla kawsaykuqkunap paqarichisqan, yawarpi kachkaq puka yawar kawsaykuqkunata ch'utiq, chiki (maqlluq) runap unquyninmi. Achka runakunam chay unquywan wañun.

Wiruti sankudum *(Anopheles)*, huk qhiti *(Culicidae)* nisqa ch'iti ch'uspikunapas chay unquchiq *Plasmodium* nisqakunataqa apaykuspa chukchuta qatichin.

Unqusqa runataqa kimsantin p'unchawpi huk p'unchawpi anchata ruphanmi.
# Rikch'aqyay

**Rikch'aqyay** icha **Iwulusyun(evolución)* nisqaqa huk ñawpa kawsaq rikch'aqmanta musuq, huk kayninkunayuq rikch'aqpa tukukuyninmi.

Charles Darwinpa nisqankamaqa llapa rikch'aq manas tiyaqlla kayninkunayuqchu, ichataq hukchakuq kayninkunayuqsi. Huk rikch'aqpi kawsaqpuraqa hayk'a aslla chikanyanakuq kikin kaqkunap kayninkunas. Huk kayninkunaqa manas allinchu, hukkunataq allinsi. Chay allin kayninkunayuq kikin kaqkunaqa kawsanqas, hukkunataq wañunqas, sallqa akllay *(selección natural)* nisqamanta.

## Ancha riqsisqa rikch'aqyaymanta yachaqkuna

* Jean-Baptiste Lamarck
* Charles Darwin
* Alfred Russel Wallace

## Kaypipas qhaway

* Pacha kamay yachay (kriyasyunismu, *creacionismo*)
# Wakman tukuy

Puka tulipan, huk chikan q'illu raphita rikuchiq, genekunaninpi huk waqman tukuy nisqarayku
 Iskay t'ikayuq waqman tukuy Langheck Nature Reserve nisqapi Nittel llaqtap qayllanpi, Alimaniyapi
Kawsay yachaypiqa huk kawsaqpa, añawpa icha **extrakromosómico** ADN nisqap genomanpa ácido nucleico nisqap qatiqninpi huk t'ikray. Añawyasqa genomakunapiqa ADN icha ARN nisqapis kan. Waqman kutikunaqa ADN icha viral replicación nisqapi pantasqakunamantam, mitosis nisqamanta icha meiosis nisqamanta icha huk laya ADN nisqapi waqlliymanta (ahinataq pirimidina dímeros nisqakuna radiación ultravioleta nisqawan tupachisqa kaptin), chaymantataq pantay-prone allichayta ruwakunman (aswantaqa microhomología nisqawan chawpichasqa tukukuy hukllanakuy)., huk pantayta ruwanku huk allichaykunapi, utaq huk pantayta ruwanku kay replicación kaqpi (síntesis de translesión nisqa). Mutaciones nisqakunaqa ADN nisqap t'aqankunata churaspa icha qulluspapis kanmanmi, kuyuchina genético nisqa elementokunarayku.

## Pukyukuna
# Sallqa akllay

**Sallqa akllay(natural selection)* nisqaqa sallqa pachapi tukuy kawsaqpura yallinakuspa lliwmanta aswan kaqkunap kawsananpaq akllayninmi, Charles Darwinpa nisqankama.

Llapa rikch'aq manas tiyaqlla kayninkunayuqchu, ichataq hukchakuq kayninkunayuqsi. Huk rikch'aqpi kawsaqpuraqa hayk'a aslla chikanyanakuq kikin kaqkunap kayninkunas. Huk kayninkunaqa manas allinchu, hukkunataq allinsi. Chay allin kayninkunayuq kikin kaqkunaqa kawsanqas, hukkunataq wañunqas.

Huk rikch'aqman kapuq kawsaqpura sallqa akllaptinqa, musuq rikch'aqkunas tukukun.

Runap akllaspa mirachiyninwantaq manam sallpa pachapi lliwmanta astawan kawsayta atiqchu, ichataq runapaq lliwmanta aswan allin kaqkunam kawsanapaq akllasqa kanqa.
# Rikch'aq wañuy

Dodo, Mawrisyu kawsasqa wañusqaña pisqu rikch'aq.
*Dilophosaurus,* huk dinusawru, wañusqaña rikch'aq.
**Rikch'aq wañuy** nisqaqa huk uywa, yura icha k'allampa rikch'aqman tukuy kapuqninkunap wañuyninmi. Huk rikch'aq wañuspaqa, manañam hayk'appas paqarimunqachu.

Rikch'aqkunaqa wañun sallqa pachapi chikanyaykunarayku - ahinataq tukuy Dinusawru rikch'aqkuna 65 hunu ñaqhas - ichataq runap ruraykunaraykum, ahinataq Mawrisyu wat'api kawsasqa dodo, ancha ñawpa pachataq mamutchá.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Wañusqa uywa rikch'aqkuna**.

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Wañusqa yura rikch'aqkuna**.
# Akllaspa mirachiy

**Akllaspa mirachiy** nisqaqa runap uywakunata, yurakunata lliwmanta aswan allin uywasqakunata, murukunata akllaspa mirachiyninmi.

Runa akllaspa mirachispaqa ñawpaqta sallqa kasqa uywakunata yurakunata uywarinmi.

Akllaspa mirachiyninwanqa musuq uywa, yura rikch'aqkunam tukukun, runap munayninwan tukusqa.

Sallqa pachapitaq rikch'aqyaypi sallqa akllay nisqas kan.
# Kawsay yachay

Andreas Vesalius, *De humani corporis fabrica* nisqap paqarichuqninmi
**Kawsay yachay** nisqaqa (latin simipi: Biologia, grigu simimanta: Βιολογία) tukuy kawsaqkunapa yachayninmi.

## Wiñay kawsay

Kawsay yachaymi ñawpa musuqpas. Ñawpa yachay hina, Aristotelis (384 watamanta 322 watakama K.ñ.) Kawsay yachaypa taytansi. Paymi tiksikuh huk jatun qillqasqap paqarichoqnin watiqaypi.

Kawsay yachay XVI pachakwata XVII pachakwatapas kama manam aswan allichirqanchu. Chay watakunapi, kay yachay tharinankunap musuq pachakunap yanapanrayku wiñasqanmi: kawsaykuqkunap añakikunappas pachanku.

Kurku yachaypi, iskay hatunruku runa rikurisqanku:

* Andreas Vesalius (1514-1564), *De humani corporis fabrica*-p paqarichoqninmi (latin simipi: *Runap kurkunpa pitinkunamanta*). Kay qillqasqapi, pay ñawpa amautakunap pantayninkukunatam runap kurkunmanta manacharan.
* William Harvey (1578-1657), qillqasqawan sutichasqa *De motu cordis et sanguinis* (latin simipi: *Sunqup Yawarpapas Kuykuyninkumanta*) yachachirqawanchik yawar muyuriymantatam.

XVI pachakwatata tukuspa, mikruskupiwup wiñaynin qallarisqa. Iskay siminakuy qallarisqapas: huk siminakuy inwruiyunpam wiñayninrayku kasqan; huktaq siminakuy manakaqpa paqariyrayku kasqan.

XVIIIpachakwata Malliy Kawsay Yachaypam mitan kasqan. Kay pachap aswan hatunruku runakuna Spallanzani, Réamurpas, Buffonpas Linnépas karanku.

XIX pachakwatapi, Kawsay yachay musuq yachaytam kawsay pachap wiñay kawsayninpa yanapanrayku tukuchikusqan: Schleiden Schwannpas *Kawsaykuqpa Iñiyninmantam* rimaranku; Pasteur *Byuhinisismantam* rimaran; Lamarck Darwinpas huktaq yachaqkunapas *rikch'aqyaymanta* rimaranku.

## Rak'iykuna

* Istudyaq kawsaqrayku:
	+ Suwuluhiya
	+ Butanika
	+ Ch'iñi kawsay yachay
* Tantayachiq istudyanapa hinanrayku:
	+ Kurku yachay
	+ Kawsay chaqllisinchi
	+ Phisiwuluhiya
	+ Hinitika
	+ Mitan kamay
	+ Kawsay pacha yachay
	+ Kawsay allpa saywachi

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## Kaypipas qhaway

 **Punku p'anqa: Kawsay yachay**
# Ñawpa Ilinu simi

| Αρχαία ελληνικά/Ἀρχαία Ἑλληνική (Arkhaía Hellēnikḗ) |
| --- |
| **Kaypi rimasqa:** | Ilinusuyu |
| **Suyukuna:** | Qirisiya Pininsula |
| **Rimaqkuna:**
• Mama rimay:
• Hukkuna: | Qiriyikukuna
• mana riqsisqa
• mana riqsisqa |
| **Ñiqi:** | {{{rank}}} |
| **Rimaykunap ayllun:** | Inru-iwrupiyu simikuna |
| Tukri simi: |
| **Kay mama llaqtakunapi:** | Mana maypipas |
| **Kaypa kamachisqan:** | Manam kamachisqachu |
| Tuyrukuna |
| **ISO 639-1** | {{{iso1}}} |
| **ISO 639-2** | grc |
| **ISO 639-3** | grc |
| **SIL** | {{{sil}}} |
| Maypim Arkhaía Hellēnikḗta rimachkanku |
|

|  |
| --- |
| Kaytapas qhaway: Rimay - Rimaykunap ayllun - Katiguriya:Rimay |

 |

 Homerpa *Odisea*qta qallariynin
**Ñawpa Ilinu, Hilinu** icha **Ñawpa Iliniki simi**qa Ñawpa Ilinusuyupi, ñawpaq pachapipas llamk'achisqa Qiriyuku simip rikch'ayninkunatam hap'in, yaqa 1500 Kiristuqta ñawpan pachamanta 300 Kiristup ñawpan pachakama. Sapa kutim yaqa kay pachakunapi rak'isqa kachkan: Misina Qiriyiku simipi (c. 1400–1200 Kiristup ñawpan pacha), Qiriyiku Tuta pacha (c. 1200–800 Kiristup ñawpan pacha), Arkaya pacha (c. 800–500 Kiristup ñawpan pacha), wan Kalasiku Qiriyuku pacha (c. 500–300 watakunapi Kiristuqta ñawpan pacha).

## Pukyukuna
# Hamut'ay

Yachaqay** nisqamanta ñawirinaykipaq chaypi qhaway.*

**Hamut'ay,Pawachasqa yachay**, **Yachayma**, **Qhawahamut’ay** icha **Yachaychay** nisqaqa (latin simipi: *scientia*, kastilla simipitaq *ciencia*) aypaq yachaykunankam atipay allichaypas ruray ñan (*proceso*) nisqamanta.
Chay yachayqa runakunap rurasqanpa, qhawasqanpa, yuyasqanpa, yuyaychakusqanpa ruruchisqan kaspa, allin-allinchasqa kaspa, rurananqa huk yanapanakunawan kamachinata qatichinaspa chaskinam, huklla hatun kamachina llik'api, chay llik'api ruranakuspa.

Yachaychaywanqa runa yachayninta k'uskiykuywan miraykunmi, yachachiywantaq runapura mast'arinmi, yachay sunturpi, kuraq sunturpi, mayninpipas.

## Hawa t'inkikuna

 **Punku p'anqa: Yachay**

## Pukyukuna
# Kawsaq

**Kawsaq** nisqaqa tukuy kawsaq, wiñaq, imayay t'ikray *(metabolismu)* nisqata ruraqkunam, ahinataq:

* runa
* uywa
* yura
* k'allampa
* añaki
* ñawpa añaki

Imamantam kawsanku, chaykamaqa kay hinatam rakinchik:

* wayllaq (yurakuna anqas añakikunapas)
* mikhuq (uywakuna runakunapas)
* ismuchiq (k'allampakuna añakikunapas)

Añawkuna manam chiqapchu kawsaqkuna, mana kikinpa imayay t'ikraynin kaptin.

## Kawsaqkunap mitan kamaynin

```
**Kawsaq** -Allpa pacha-
   ├─**Archaea** (Ñawpa añaki)
   ├─**Bacteria** (Añaki)
   └─**Eukaryota** (Kawsaykuq huk'iyuq)
       ├─**Protista** (Ch'ulla kawsaykuq)
       ├─**Fungi** (K'allampa)
       ├─**Plantae** (Yura)
       └─**Animalia** (Uywa)
```

## Kaypipas qhaway

* Kawsay
# Kawsay chaqllisinchi

Kawsay chaqllisinchi: Hemoglobina.
**Kawsay chaqllisinchi** nisqaqa (kastilla simipi: *bioquímica*) kawsaqkunapi chaqllisinchimanta yachaymi, imayay yamkiyninmanta yachaymi, iñukunkunamantapas iñuwankunamantapas.
# Imayay yamkiy

**Imayay yamkiy** icha **Mitabulismu(metabolismo)* nisqaqa tukuy kawsaqkunapi - kawsaykuqkunapi - chaqllisinchi ruranakuykunam: hatarichiy yamkiy *(anabulismu)* nisqawan chaquy yamkiy *(katabulismu)* nisqawan.

Kawsaqpa kurkunpi tukuchisqan huptana nisqa imayaykunam chay imayay yamkiy ruranakuykunataqa rurachin.

## Kaypipas qhaway

* Kawsay chaqllisinchi
* Inti wayllay
* Samay
* Mikhuy
# Allpa saywachi

**Hallp'a saywacha, Hallp'a saywachay, Allpa saywachi** icha **Tiqsimuyuqillqay** nisqaqa allpakunamanta, mama llaqtakunamanta yachaymi. **Tiqsimuyukamay** astawan huk sutin.

## Hawa t'inkikuna

 **Punku p'anqa: Allpa saywachi**

## Pukyukuna
# Kawsay pacha yachay

Ruwenzori urqukunapi yurakuna, Afrikapi.
Ernst Haeckel.
**Kawsay pacha yachay** (kastilla simipi: *ecología*, grigu simimanta: *Οικολογία*: *οίκος*, "wasi", *λόγος* "simi") nisqaqa kawsay pachamanta yachaymi, tukuy Tiksi muyuntinpi kawsaqkunamantam: runakunam, uywakunam, yurakunam, k'allampakunam, añakikunapas *(Bacteria)*. Lliw kawsaqkunaqa huk kawsaq llikam kanchik.

Kawsay pachapiqa chikan kawsaqkuna kay hinam kawsan, hatun kawsay llika nisqapi:

* **Wayllaqkuna** - yurakuna anqas añakikunapas - mana kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayayninta ruraykunku. Raphi q'umir nisqawan inti wayllayta ruraspa yaku iñuwakunata ch'iqtaspa muksichaqtam wayra pachaman kachaykunku. Chimlasayta wayra pachamanta hurquykuspa uwas misk'itam ruraykunku. Wayllaqkunaqa mana wakinpa kawsa imayaynintachu mat'ipayanku, ichaqa mana kawsa imayayllatam, waya pachamanta chimlasayta, allpapi t'inkisqa qullpachaqta, phusphuruta, huk t'inkisqa qallawakunatapas.

* **Mikhuqkuna** - uywakuna runakunapas - yurakunata icha huk uywakunata mikhuspa kawsa imayayta mat'ipayanku. Huk kawsaqkunap kawsa imayaymanta kikinpa kawsa imayayninta mana kawsa imayaykunatapas ruraykunku, chimlasayta yakutapas wayra pachaman kachaykuspa.

* **Ismuchiqkuna** - k'allampakuna añakikunapas - wañusqa kawsaqkunata akasqakunatapas ismuchispa kawsanku. Mikhuq hinam hukkunap kawsa imayayninta mat'ipayanku, ichaq wañusqa imayaytam. Hinallataq chimlasayta yakutapas wayra pachaman kachaykunku.

Tukuy uywakuna, runakunapas muksichaq wapsita hurquykuspa chimlasayta qarquykuspa samanku, hinallataqmi yurakunapas mana inti wayllachkaspan. Yurakunaqa chay chimlasayta kaysanankupaqmi mat'ipayanku, inti wayllaypi chimlasayta hurquykuspa muksichaqta ruraykunku. Mana yurakuna kaptin, manam wayra pachapi muksichaq kanmanchu. Chayraykum ancha-anchatam kawsaq pachapi yurakunatam, sach'a-sach'akunatam mat'ipayanchik.

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Kawsay pacha yachay**.
# Antoine Laurent de Jussieu

Antoine Laurent de Jussieu.
**Antoine Laurent de Jussieu** sutiyuq runaqa (12 ñiqin ayriway killapi 1748 watapi paqarisqa Lyon llaqtapi; 17 ñiqin tarpuy killapi 1836 watapi wañusqa Paris llaqtapi) huk phransis kawsay yachaq runam karqan.

## Qillqasqankuna

* *Genera Plantarum, secundum ordines naturales disposita juxta methodum in Horto Regio Parisiensi exaratam*. 1789
* *Méthode Naturelle des Végétaux*. Kaypi: *Dictionnaire des Sciences Naturelles*. Liwru 30, Strasbourg / Paris 1824, p. 426-468

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Antoine Laurent de Jussieu**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Antoine Laurent de Jussieu**
# Ñawpa Qirisya

Mawk'a Qirisya (saywitu)
*Parthenonas* (Παρθενώνας) nisqa Athiná sutiyuq china dyuspa manqus wasin, Athina llaqtap Akrópolisninpi)
**Mawk'a Qirisya** icha **Kalasiku Qirisya** nisqaqa pusaq kaq Kiristup ñawpan pachakwatamanta (Iliniki simipi ñawpaq kaq qillqasqakunamanta pacha) 146 Kristup ñawpan watakamam (rumanukunap Qirisyata atipasqankama) Qirisyap wiñay kawsayninpa mit'ankunatam ninchik. Chaypacha Qirisyapi achka qillqaqsi karqan, yachay wayllukuqsi.

Mawk'a grigukunaqa manas hukllachu mamallaqtapi kawsarqan, ichataq achka uchuylla mana warkukuq, *polis* nisqa mamallaqtachakunapis.

## Mawk'a Qirisyapi kasqa qillqaqkuna, yachay wayllukuqkuna

1. Aristotelis (Αριστοτέλης)
2. Iródotos (Ηρόδοτος)
3. Ipokratis (Ιπποκράτης)
4. Omiros (Όμηρος)
5. Platon (Πλάτων)
6. Pithagoras (Πυθαγόρας)
7. Sokratis (Σωκράτης)

## Mawk'a Qirisyapi kasqa kawpaq runakuna

1. Periklís (Περικλής) (490 kñ - 429 kñ, Athinapi pulitiku)
2. Hatun Aleksandru (Αλέξανδρος ο Μέγας) (356 kñ – 323 kñ, Makidunyap qhapaqnin)
# Wallina

| **Wallina** |
| --- |
| 1. Chinchay wallina, 2. Chuki wallina (Urqa), 3. Lluchk'a wallina, 4. Umasapa wallina (kachaluti), 5. Narwal, 6. Anqas wallina, 7. Wach'u wallina, 8. Yuraq wallina (Beluga).1. Chinchay wallina, 2. Chuki wallina (Urqa), 3. Lluchk'a wallina, 4. Umasapa wallina (kachaluti), 5. Narwal, 6. Anqas wallina, 7. Wach'u wallina, 8. Yuraq wallina (Beluga). |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Classis: | Mammalia  |
| Subclassis: | Theria  |
| Infraclassis: | Eutheria  |
| Ordo: | **Cetacea** Brisson, 1762 |

 |
| Subordo |
|
Mysticeti
Odontoceti
Archaeoceti |

Muqu wallina.
**Wallina** icha **Hatun yakuwayt'a** kaykunaqa *(ordo Cetacea)* taksa, hatun icha ancha hatunkaray challwahina rikch'akuq ñuñuqkunam, aycha mikhuq.

Yakupi kawsaspanpas, wayratam surq'anwan samanku. Kawsaqña uñakunata wachaspa ñuñuchinmi.

Kiru wallina *(Odontoceti)* challwakunatam, umachakikunatam, pisqukunatam, ñuñuqkunatapas mikhun, last'acha wallinakunataq *(Mysticeti)* uchuylla uywachakunata yakumantam suysun.

## Mitan kamay

Pusaq chunka rikch'aqtam riqsinchik, iskay urin rikch'aq ñiqiman, chunka hukniyuq rikch'aq aylluman allichaspa.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Subordo** | **Familia** | **Subfamilia** | **Qhichwapi suti** |
| Mysticeti Last'acha wallina | Balaenidae |  | Chinchay wallina, Lluchk'a wallina |
| Balaenopteridae |  | Anqas wallina |
| Balaenopterinae | Minki wallina |
| Megapterinae | Muqu wallina |
| Eschrichtiidae |  | Uqi wallina |
| Neobalaenidae |  | Uchuy wallina |
| Odontoceti Kiru wallina | Delphinidae |  | Delphin |
| Platanistoidea |  | Pukya (mayu delphin) |
| Phocoenidae |  | Marsupa |
| Physeteridae |  | Umasapa wallina (kachaluti) |
| Kogiidae |  | Iqiqu kachaluti |
| Ziphidae |  | Narwal |
| Hyperoodontidae | Kaldirun |

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Wallina**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Wallina**
# Tiwrun

| **Tiwrun** |
| --- |
| Hatun yuraq tiwrun *(Carcharodon carcharias)*Hatun yuraq tiwrun *(Carcharodon carcharias)* |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Subphylum: | Vertebrata  |
| Classis: | Chondrichthyes  |
| Subclassis: | Elasmobranchii  |
| Superordo: | **Selachimorpha**  |

 |

**Tiwrun** icha **Tipurun** nisqakunaqa *(superordo Selachimorpha)* huk k'apa challwakunam, aycha mikhuq. Aswan tiwrunkunaqa ancha hatunmi, hatun uywakunatapas mikhuq.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Tiwrun**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Tiwrun**
# K'allampa

| **K'allampa** |
| --- |
| K'allampakunaK'allampakuna |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Dominio: | **Eukarya** Whittaker & Margulis, 1978 |
| Regnum: | **Fungi** (L., 1753) R.T. Moore, 1980 |

 |
| Subkingdom/Phyla |
| Chytridiomycota
Blastocladiomycota
Neocallimastigomycota
Glomeromycota
Zygomycota
Dikarya (inc. Deuteromycota)
Ascomycota
Basidiomycota  |

*Clitocybe odora* - huk k'allampa.
**K'allampa** (latin simipi: *Fungus - (regnum) Fungi*, grigu simipi: *Μύκης - Μύκητες*) nisqakunaqa yura hina wiñaq, ichaqa manam yurap kurku yawrinkunayuqchu kaq (manam chillkinchu, saphinchu, raphinchu kan), ismuchiq icha atam (qasi uqu), mana mikhuq aswanpas ch'unqaq kawsaqkunam. Huk k'allampakunataq yurakunawan kawsanakunaku, k'allampa saphi nisqapi.

K'allampap tiksi kurku yawrinqa k'allampa q'aytum (*hipha* nisqapas). Allpa hawanpi achka k'allampa q'aytukunayuq rikunalla puquykunam wiñan.

K'allampa rikch'aqpa puquyninta mana riqsispanchikqa, mana puquq k'allampa *(fungi imperfecti, deuteromycetes)* ninchik.

Millaq, mikhunanchikkunapi wiñaq, mana icha uchuylla puquyniyuq k'allampakunata qurwara ninchik. Huk qurwarakunaqa unquykunatam paqarichin.

P'uchquchiq, ch'ulla kawsaykuq kaq k'allampakunataqa qunchu ninchikmi.

Laquwan kawsanakuq k'allampakunataq kusma qara (*Lichenes:* rumi qara, sach'a qara) nisqam.

## K'allampa rikch'aq t'aqakuna

* Mankacha k'allampa *(Chytridiomycota)* - uychuylla k'allampakunalla
* T'inki k'allampa *(Zygomycota)* - uychuylla k'allampakunalla
* Saphi ukhu k'allampacha *(Glomeromycota)* - uychuylla k'allampakunalla
* Tiksicha k'allampa *(Basidiomycota)* - hatun, uychuy k'allampakunapas
* Wayaqacha k'allampa *(Ascomycota)* - hatun, uychuy k'allampakunapas

## Pukyukuna
# Quran

Quran
Quran
**Quran** (arabya simimanta: القرآن al-Qur’ān) nisqaqa Muslimkunap Dyusmanta (arabya simipi: اﷲ Allah) willaq qillqanmi, arabya simipi qillqasqa. Islamkamaqa Dyuspa kamachisqan runakunap qillqasqan.

## Hawa t'inkikuna

* Al-Quran Quran online
* Bismillahi Rahmani Rahim: Textos islámicos traducidos al Quechua. Quran qillqamanta rakikuna: La Sura Fatiha (traducción del primer capítulo del Sagrado Corán), 2. La Sura al Ikhlas, de la Sinceridad o el Monoteísmo Puro (traducción), huk qillqakunapas.
# Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu

| **Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu** |
| --- |
| *Barbarea vulgaris**Barbarea vulgaris* |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Plantae  |
| Divisio: | Magnoliophyta  |
| Classis: | Magnoliopsida  |
| Ordo: | Brassicales  |
| Familia: | **Brassicaceae** Burnett |

 |
| Rikch'ana |
|
338 rikch'ana |

**Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu(familia Cruciferae* icha *Brassicaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 338 rikch'anayuq, 3.709 rikch'aqniyuq.

## Tuktunkuna

*Brassica*: tuktu siq'intin.
Kintu tuktu-tuktu icha iskay kintu tuktu-tuktu manam tiyana raphiyuqchu.

Tuktunkunaqa iskay yumanayuqmi, tawantin raphimuyum, wach'illam, chakana hinam. Tawantin wayta raphinkunaqa qispillan, hinallaqtami tawantin akilla raphinkuna, iskay muyupim.
Suqtantin sisa raphinkuna iskay muyupim. Hawa sisa muyuqa chutu iskayniyuqmi, ukhu muyutaq tawa suni sisa raphiyuqmi.
Ruru raphintinqa hawa tiyaqmi, ch'ulla icha iskay q'illayuq. Iskay puquna ruru raphim.

Tuktu minuywanqa kay hinam:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Rurunqa murusapa suni p'uru rurum (silikwam).

## Rikch'aqkuna

Kaymi huk chakana tuktuyuq yurakuna:

* k'ita yuyu *(Brassica campestris)*
* sitqa, yana mustasa *(Brassica nigra)*
* kulis *(Brassica oleracea)*
* nabus *(Brassica rapa)*
* kimpi *(Coronopus didymus)*
* uqi qura *(Descurainia titicacensis)*
* maka, hayaq willk'u *(Lepidium meyenii, Lepidium peruvianum)*
* willk'uyuyu *(Lepidium sativum)*
* hanu k'ara *(Lepidium ruderale)*
* ch'inkil, uqhururu *(Nasturtium officinale)*
* rawanu *(Raphanus sativus)*
* yuraq mustasa *(Sinapis alba)*

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Chakana tuktuyuq rikch'aq ayllu**
# Jean-Baptiste de Lamarck

Jean-Baptiste Lamarck, J. Pizzetta, Ed. Hennuyer, 1893.
**Jean-Baptiste Lamarck** sutiyuq runaqa (1 ñiqin chakra yapuy killapi 1744 watapi paqarisqa Bazentin-le-Petit, Ransiyapi; 18 ñiqin qhapaq raymi killapi 1829 watapi wañusqa Paris llaqtapi) huk phransis kawsay yachaq runam karqan.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Jean-Baptiste de Lamarck**.
# Ñawpa añaki

| **Ñawpa añaki** |
| --- |
| *Halobacteria* sp. cepa NRC-1, 5 μm suni kawsaykuqkuna.*Halobacteria* sp. cepa NRC-1, 5 μm suni kawsaykuqkuna. |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Dominio: | **Archaea** Woese, Kandler & Wheelis, 1990 |

 |
| Rikch'aq putu |
|
Crenarchaeota
Euryarchaeota
Korarchaeota
Nanoarchaeota |

**Ñawpa añaki(Archaea)* nisqakunaqa kawsaykuq huk'innaq *(Procariota)* nisqa ch'ulla kawsaykuq kaq kawsaqkunam, manam añakikunamanchu kapuq.

## Kaypipas qhaway

* Añaki *(Bacteria)*
* Añaw icha Wirus *(Virus)*

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Ñawpa añaki**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Ñawpa añaki**
# Añaki

| **Añaki** |
| --- |
| *Escherichia coli* - huk añaki rikch'aq (iliktrun mikruskupuwan qhawasqa, 25.000 kutilla hatunchasqa)*Escherichia coli* - huk añaki rikch'aq (iliktrun mikruskupuwan qhawasqa, 25.000 kutilla hatunchasqa) |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Dominio: | **Bacteria**  |

 |
| Rikch'aq putu |
|
Acidobacteria
Actinobacteria
Aquificae
Bacteroidetes
Chlamydiae
Chlorobi
Chloroflexi
Chrysiogenetes
Cyanobacteria
Deferribacteres
Deinococcus-Thermus
Dictyoglomi
Fibrobacteres
Firmicutes
Fusobacteria
Gemmatimonadetes
Lentisphaerae
Nitrospirae
Planctomycetes
Proteobacteria
Spirochaetes
Thermodesulfobacteria
Thermomicrobia
Thermotogae
Verrucomicrobia |

**Añaki** icha **Waktirya** (Ilinika simimanta *Βακτήριον*, "k'aspicha", chaymanta Latin simipi *Bacterium*) nisqakunaqa kawsaykuq huk'innaq *(Procariota)* nisqa ch'ulla kawsaykuq kaq kawsaqkunam. Maypipas, tukuy tiksi muyuntinpi kawsanku. Ancha ch'iñilla kaptin, ch'iñi qhawanallawan (*mikruskupu* nisqawan) rikunchik.

Añakikunaqa ancha achka rikch'aqkunam. Achka hinatam kawsanku. Anqas añaki nisqakuna inti wayllanku, huk añaki rikch'aqkuna ismuchiqkunam, hukkunataq unquchiqmi. Runa kurkup ch'unchulninpi ancha achka añaki kawsaspa, mikhuna uspuyninchikpi yanapanku. Hukkunamantataq unqunchikmi.

Kaymi huk unquchiq añakikunap paqarichisqan runap unquyninkuna:

* Q'icha unquy *(Cholera)*
* Wanthi unquy *(Syphilis)*
* Suq'a unquy *(Tuberculosis)*
* Lliqti unquy *(Lepra)*
* Sirk'i unquy *(Bartonellosis)*
* Yana wañuy *(Pestis)*

## Kaypipas qhaway

* Ñawpa añaki *(Archaea)*
* Añaw icha Wirus *(Virus)*

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Añaki**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Añaki**
# Ch'ulla kawsaykuq

Usut'a uywacha *(Paramecium):* huk suphuyuq uywacha *(Ciliophora)*.
**Ch'ulla kawsaykuq(Protista)* nisqaqa ima ch'ulla kawsaykuq kaq kawsaqmi, inti wayllay ruraq icha mana ruraq, imaymana hina kawsaq.

## Ch'ulla kawsaykuq mitan kamay raki huñukuna

* Glaucophyta
* **Chromista**
	+ Heterokontophyta
	+ Haptophyta
	+ Cryptophyta
* **Alveolata**
	+ Pyrrhophyta (Dinoflagellata)
	+ Apicomplexa
	+ Ciliophora
* **Excavata**
	+ Jakobidae
	+ Malawimonidae
	+ *Trimastix*
	+ *Carpedimonas*
	+ Retortamonads
	+ Oxymonads
	+ Metamonada
	+ Euglenozoa
	+ Percolozoa
* **Rhizaria**
	+ Radiolaria
	+ Foraminifera
	+ Cercozoa
* Amoebozoa
* Opisthokonta

## Kaypipas qhaway

* Laqu *(Algae)*

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Ch'ulla kawsaykuq**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Ch'ulla kawsaykuq**