# Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu

| **Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu** |
| --- |
| *Aster novi-belgii**Aster novi-belgii* |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Plantae  |
| Divisio: | Magnoliophyta  |
| Classis: | Magnoliopsida  |
| Ordo: | Asterales  |
| Familia: | **Asteraceae**  |

 |
| Subfamilias |
| * Barnadesioideae
* Cichorioideae
* Asteroideae
 |

Inti wayta.
Imaymana ch'antasqa tuktuntinkuna. Kay waytakunaqa manam ch'ulla tuktuchu, aswantaq ch'antasqa tuktuntinkuna: 1. *Anthemis tinctoria* (Asteroideae), 2. *Glebionis coronarium* (Asteroideae), 3.
*Coleostephus myconis* (Asteroideae), 4. *Glebionis* sp. (Asteroideae), 5. *Sonchus oleraceus* (Cichorioideae), 6. *Cichorium intybus* (Cichorioideae), 7. *Gazania rigens* (Cichoireideae), 8. *Tithonia rotundifolia* (Asteroideae), 9. *Calendula arvensis* (Asteroideae), 10.  *Leucanthemum vulgare* (Asteroideae), 11.  *Hieracium lachenalli* (Cichorioideae), 12. *Osteospermum ecklonis* (Asteroideae)
**Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu(familia Compositae* icha *Asteraceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi. Ch'antasqa tuktuntin nisqa waytankunaqa achka ch'iñicha tuktuyuq tuktu-tuktum, pila tuktuchakunam, qallu tuktuchakunapas.

## Tuktuchankuna

*Carduus:* tuktu siq'intin.
Tuktuchakunaqa ch'ulla icha iskay yumanayuqmi, sapsilla pichqa raphimuyum. Wayta raphinkunaqa huñusqam. Akilla raphinkunataq manam kanchu icha suphu hinam, ruru phawananpaq. Huklla sisa raphi muyum, huñusqam, kimsamanta pichqakama sisa raphim. Iskaynintin ruru raphintinqa ukhu tiyaqmi, iskaynintin suni aspiqchayuq.

Iskay layam tuktucha kan: pila tuktucha pichqa wach'illa kaq, qallu tuktucha iskaykinray kaq. Ch'antasqa tuktuyuq yurakunaqa pila tuktuchallayuq, qallu tuktuchallayuq icha iskaynintin laya tuktuchayuq.

Pila tuktuchap tuktu minuywari kay hinam:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Qallu tuktuchap tuktu minuywari kay hinam:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

Rurunqa ch'ulla muru wichq'asqa rurucham.

## Rikch'aqkuna

Kaymi huk ch'antasqa tuktuyuq yurakuna:

* warmi-warmi *(Ageratum conyzoides)*
* marqhu *(Ambrosia peruviana)*
* ahinhu *(Artemisia absinthum)*
* ch'illka *(genus Baccharis: Baccharis polyantha* (Qusqu suyupi), *Baccharis salicifolia* (Qusqu suyupi, Buliwyapiwan), *Baccharis prostata* (Buliwyapi). Qhawariy, ch'illka nispa kaykunatapas ninku:  *Verbesina latisquemata, Fluorencia campestris)*
	+ t'ula *(Baccharis dracunculifolia)*
	+ miyu-miyu *(Baccharis coridifolia)*
	+ kimsa inchu, kimsa k'uchu *(Baccharis genistelloides)*
	+ sach'a t'ula *(Baccharis microphylla)*
	+ tayanku *(Baccharis odorata)*
* llawlli *(Barnadesia horrida)*
* makacha *(Bellis sp.)*
* muni *(Bidens sp.)*
* q'illu t'ika, uchuq'aspa *(Calendula officinalis)*
* chukirawa *(Chuquiraga jussieui)*
* wamanpinta *(Chuquiraga spinosa)*
* panti *(Cosmos peucedanifolius)*
* misuka, misiku *(Cosmos sp.)*
* phuña *(Culcitium sp.)*
	+ yuraq phuña *(Culcitium canescens)*
	+ puka phuña *(Culcitium rufescens)*
* sankurima *(Espeletia sp.)*
* ayapana *(Eupatorium ayapana)*
* manka p'aki *(Eupatorium sternbergianum)*
* sinki *(Fluorencia tortuosa)*
* markhu *(Franseria artemisioides, Artemisia arborescens)*
* chuqur-chuqur (genus *Gnaphalium*)
	+ wira-wira *(Gnaphalium cheiranthifolium, Gnaphalium vira-vira)*
	+ q'itu-q'itu *(Gnaphalium spicatum)*
* ch'iri-ch'iri *(Grindelia boliviana)*
* qutu kiswar (genus *Gynoxys*)
* inti wayta, inti t'ika *(Helianthus annuus)*
* taruka rinri (genus *Hieracium*)
	+ suphu-suphucha, wila-wila, taruka rinri/ninri *(Hieracium mandonii)*
	+ urqu taruka rinri *(Hieracium fulvipes)*
* misk'i pilli (*Hypochaeris andina*)
* philli-philli, pilli-pilli *(Hypochaeris sonchoides)*
* pilliyuyu *(Lactuca sativa)*
* uchuylla p'anqa siya, waku, waska siya *(Mikania cordifolia)*
* chinchirkuma (genus *Mutisia*)
	+ qinchusuq'una, qincha-qincha, chinchirkuma *(Mutisia acuminata)*
	+ wayurkuma *(Mutisia viciaefolia)*
	+ chinchir wayta *(Mutisia hirsuta)*
	+ kutu-kutu chinchirkuma *(Mutisia orbignyana)*
* pillwis *(Ophryosporus chilca)*
* pulika (genus *Parastrephia*)
	+ sipu t'ula, sipu (*Parastrephia lepidophylla*)
	+ uma t'ula (*Parastrephia lucida*)
	+ kulku t'ula (*Parastrephia teretiuscula*)
* sut'uma *(Perezia spp.)*
	+ qupa sut'uma *(Perezia coerulescens)*
	+ t'ika sut'uma *(Perezia multiflora)*
	+ china sut'uma *(Perezia weberbaueri)*
	+ urqu sut'uma *(Perezia pinnatifida)*
* lakwas, llakhun *(Polymnia sonchifolia)*
* killkiña *(Porophyllum ruderale)*
* piki pichana *(Schkuhria octoaristata)*
* kachalawa *(Schkuhria pinnata, Schkuhria octoaristata)*
* wamanripa (genus *Senecio*)
	+ waych'a *(Senecio clivicolus)*
	+ mayu waych'a *(Senecio brasiliensis)*
	+ wachuka *(Senecio multidentatus)*
	+ chachaq'uma *(Senecio nutans* - ama chachakumawan pantaychu)
	+ wira-wira *(Senecio oudberkiaefolius)*
	+ maych'a *(Senecio pseudotites)*
	+ chakampuka *(Senecio rudbeckaefolius)*
	+ urqu wamanripa, chiqap wamanripa, wamanripa (chaylla) *(Senecio tephrosioides)*
	+ asnan qura *(Senecio vulgaris)*
* qalti *(Siegesbeckia orientalis)*
* kalastu *(Smallanthus glabratus, Smallanthus parviceps)*
* khana, qasaqaña *(Sonchus sp.)*
	+ yuyu khana, kichka-kichka, leche-leche *(Sonchus asper)*
	+ llamp'u khana, salsa-salsa, leche-leche *(Sonchus oleraceus)*
* chikchipa (genus *Tagetes*)
	+ wakatay *(Tagetes minuta)*
* saqa-saqa, pilli-pilli *(Taraxacum officinale)*
* q'illu sisa *(Verbesina encelioides)*
* sunch'u *(Viguiera mandonii, Viguiera lanceolata)*
* allqukiska *(Xanthium spinosum, Xanthium catharticum)*

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Ch'antasqa tuktuyuq rikch'aq ayllu**