Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Uras

Hatarichina pacha tupuq.
**Phani, Huras** icha **Uras** nisqaqa ima p'unchawpipas tupusqa, yupasqa urakunam minutukunawan. Urastaqa pacha tupuq nisqam rikuchin.

Huk p'unchawtaqa iskay chunka tawayuq uraman t'aqanchik. Huk uraqa suqta chunka minutuyuqmi, huk minutaq suqta chunka sikunduyuqmi.

Aswan mawk'a uras llikawanqa huk p'unchawpi iskaynintin kutim chunka iskayniyuqkamam yupanchik:

**12 uras (Chawpi tuta)** - 1 uras - 2 uras - 3 uras - 4 uras - 5 uras - 6 uras - 7 uras - 8 uras - 9 uras - 10 uras - 11 uras -
**12 uras (Chawpi p'unchaw)** - 1 uras - 2 uras - 3 uras - 4 uras - 5 uras - 6 uras - 7 uras - 8 uras - 9 uras - 10 uras - 11 uras -
**12 uras (Chawpi tuta)**
Kay hinam ninchik:

8.05 = Pusaq uras pichqa minutuyuq
8.10 = Pusaq uras chunka minutuyuq
8.15 = Pusaq uras chunka pichqayuq minutuyuq
8.20 = Pusaq uras iskay chunka minutuyuq
8.25 = Pusaq uras iskay chunka pichqayuq minutuyuq
8.30 = Pusaq uras kuskanniyuq
8.35 = Isqun uraspaq iskay chunka pichqayuq minutu phaltan
8.40 = Isqun uraspaq iskay chunka minutu phaltan
8.45 = Isqun uraspaq chunka pichqayuq minutu phaltan
8.50 = Isqun uraspaq chunka minutu phaltan
8.55 = Isqun uraspaq pichqa minutu phaltan
Aswan musuq uras llikawantaq huk p'unchawpi ch'usaq urasmanta iskay chunka tawayuq uraskama (= ch'usaq uras, musuqmanta) yupanchik.

**0 uras (Chawpi tuta)** - 1 uras - 2 uras - 3 uras - 4 uras - 5 uras - 6 uras - 7 uras - 8 uras - 9 uras - 10 uras - 11 uras -
**12 uras (Chawpi p'unchaw)** - 13 uras - 14 uras - 15 uras - 16 uras - 17 uras - 18 uras - 19 uras - 20 uras - 21 uras - 22 uras - 23 uras -
**24 uras = 0 uras (Chawpi tuta)**
Kay hinam ninchik:

8.05 = Pusaq uras pichqa minutuyuq
8.10 = Pusaq uras chunka minutuyuq
8.15 = Pusaq uras chunka pichqayuq minutuyuq
8.20 = Pusaq uras iskay chunka minutuyuq
8.25 = Pusaq uras iskay chunka pichqayuq minutuyuq
8.30 = Pusaq uras kimsa chunka minutuyuq
8.35 = Pusaq uras kimsa chunka pichqayuq minutuyuq
8.40 = Pusaq uras tawa chunka minutuyuq
8.45 = Pusaq uras tawa chunka pichqayuq minutuyuq
8.50 = Pusaq uras pichqa chunka minutuyuq
8.55 = Pusaq uras pichqa chunka pichqayuq minutuyuq
## Kaypipas qhaway

* Hayk'a ñiqin p'unchaw
# Chawpi p'unchaw

**Chawpi p'unchaw** nisqaqa p'unchawpa chawpinmi, chunka iskayniyuq uras (12:00) nisqa pacham ("las dusi" nisqapas).

Chawpi p'uncha pachapiqa inti lliw pachamanta astawan hanaqpim tiyachkan, uralan rikuchiq iñupim.
# Quyllur yachay

Inti llikapi puriq quyllurkuna:

1 Qatuylla

2 Ch'aska

3 Tiksi muyu

4 Awqakuq

5 Pirwa

6 Hawcha

7 Uranu

8 Niptun
**Quyllur yachay** icha **Chask'a yachay** nisqaqa hawa pachamanta, quyllurkunamanta, planitakunamantapas yachaymi.

## Kaypipas qhaway

 **Punku p'anqa: Quyllur yachay**

## Hawa t'inkikuna
# SI tupuy

**SI tupuy** icha **Nasyunpura Tupuy Llika** (phransis simimanta: *Système international d'unités*, kastilla simipi: *Sistema Internacional de Unidades*) nisqaqa astawan llamk'achisqa tupukuna llikam kay pachapi. 1960 watapi, Llasaykuna Tupuykunapas Kunphirinsyam kay llikata suqta tupuwan kamasqa. 1971 watapi, qanchis ñiqi tupu, mol, yapakusqa.

Chhikan kaykunapaq llamk'achisqa SI tupuypa tupunkunaqa pachaykamay phinuminukunapi tiksikunkum; wisnu tuputaq, kilugramu, *nasyunpura kilugramu prututipup wisnunmi*: haqay hallchasqa qullqiya irityupas silindrum *Llasaykuna Tupukunapas Nasyunpura Qillqana Ukhu*pi.

## Tupukuna SI tupuypi

### Qhapaq Tupukuna

| Pachaykamay kuraq chhikan kay | Qhapaq Tupu | Sanancha | Rikusqakuna |
| --- | --- | --- | --- |
| Karu kay | mitru | m | Achkiypa t'ihuñanmanta kikinchakunmi. |
| Mit'awi (Pacha) | sikundu | s | Iñuku pachamanta kikinchakun. |
| Wisnu | kilugramu | kg | Manam 1000 gramu hina kikinchakunchu. |
| Pinchikilla puriy | ampiryu | A | Pinchikilla pampamanta kikinchakunmi. |
| K'aha | kelvin | K | Unu kimsantin iñup tirmudinamika k'ahanmanta kikinchakun. |
| Hayk'a imayay | mol | mol | Avogadro-p Yupaynin rikuypas. |
| Achki sinchi | candila | cd |  |

Kaymi huk SI tupukunam:

* Sikundu **s**: Mit'awi (Pacha)
* Mitru **m**: Karu kay
* Litru **l**: P'ulin
* Kilugramu **kg**: Wisnu
* Voltyu **V**: Pinchikilla mast'ay
* Watyu **W**: Arpay
* Newton (tupu) **N**: Kallpa
# Kumputaq

Hamp'ara hawa (desktop) ñisqa Antañiqichaq
iMac G5.
Apaykunapaq PC IBM
PC ñisqa Antañiqichaqpa rak'inkuna.

1: Qhawana pampa

2: Tiksi last'a

3: Chawpi willa llamk'apuykuq antacha *(processor)*

4: Lliwchisqa antacha ñiqina punku ATA *(Integrated Drive Electronics IDE)*

5: Kutiykuq yuyaykuq antacha *(RAM)*

6: Yapasqa last'akuna: siq'ina last'a, ruqyana last'a, llika last'a

7: Pinchikilla pukyu

8: Ñit'isqa phiruru kuyuchina

9: Sinchi phiruru *(hard disk)*

10: Yatana llumpa

11: Ukucha antacha
**Kumputaq, yupaq ruwana, kama churariq** icha **kumputarura**qa (Inlis simipi: *computer*, Kastilla simipi: *computador, computadora, ordenador*) willata (inhurmasyun ñisqakunata) wakichisqawan (purukramasqawan) yupana llamk'anawan - wakichi (purukrama ñisqawan) - llamk'apuyta atiq, pinchikillawan llamk'aq llamk'anam.

Kumputaqqa illachinawan llamk'aqkunawan willayta yaykuchinapaq, thatkichinapaq, hallch'anapaq, lluqsichinapaq ima makina.

## Imakunamantam ruwasqa

Willa llamk'apuykuq antachakunaqa yaqa pusaykuqmantam, silisyumanta ruwasqa, ch'iñicha (pisilla milimitrum hatun), Antañiqichaq chhillpa (Inlis simipi *computer chip*) ñisqam.

Antañiqichaq kapchiytaqa willa kapchiy *(inhurmasyun tiknuluhiya)* ninchikmi.

Antañiqichaqpa rikuna, imayaymanta ruwasqantaqa sinchi kaq (Inlis simipi: *hardware*) ninchik. Lliw wakichisqakunataq - manam imayaymantachu ruwasqa - llamp'u kaq *(software)* ñisqam.

## Sinchi kaq

John von Neumannpa 1946 watapi ñisqankamaqa Antañiqichaq kay pichqa uma rakiyuqmi:

* Chawpi willa llamk'apuykuq antacha *(Central processing unit CPU)*
	+ Ñiqiykuq antacha *(Arithmetic logic unit ALU)*
	+ Umanchaq antacha *(Control unit)*
* Pusaykuq antacha *(Bus unit)*
* Yuyaykuq antacha *(Memory)*
	+ Kutiykuq yuyaykuq antacha *(Random access memory RAM)*
	+ Tiyachkaq yuyaykuq antacha *(Read only memory ROM)*
* Yaykuchiq antacha, Lluqsichiq antacha *(Input unit, Output unit)*
	+ Qhawana pampa *(Monitor)*, Siq'ina last'a *(Graphic card)*
	+ Antañiqichaq ch'ipachina *(Printer)*
	+ Yatana llumpa *(Keyboard)*
	+ Ukucha antacha = Antañiqichaq ukucha *(Mouse)*
	+ Sinchi phiruru *(Hard disk)*
	+ Ruqyana *(Loudspeaker)*, Uyarina anta *(Microphone)*, Ruqyana last'a *(Sound card)*
	+ Apana phiruru kuyuchina, Apana phiruru *(Floppy disk drive, Floppy disk)*
	+ Ñit'isqa phiruru kuyuchina, Ñit'isqa phiruru *(Compact disk drive, Compact disk CD)*
	+ Antañiqichaq llika last'a, Antañiqichaq llika *(Network card, Computer network)*

## Llamp'u kaq

* Llamk'aykuna llika *(Operating system)*
* Rurana wakichikuna *(Applications)*
* Kamukusqa *(Library, Folder)*
* Willañiqi *(File)*

## Antañiqichaq yachaypampakuna

## Kapchisqa Yuyay

**Kapchisqa yuyay** icha **wallpasqa yuyay**qa runa ruwasqa yuyaymi kan.

## Kaypipas qhaway

* Internet

## Wak sutinkuna

**Yupa Ñiqinchaq**/**Kaqinchaq**, **Yupaq**/**Yupapuq**/**Yupalliq**/**Yupachaq**, **Kama kamaq**, **Kamachaq**/**Huchachaq**, Chincha Qhichwa simipi: Antañikichik, Qhichwa I simipi: Ñiqitsaq

## Hawa T'inkikuna

* **Aplicaciones de la computación** 8,2 MB, Formato PDF (Kastilla simipi)
* Google Quechua
* Runasimipi Qespisqa Software - Proyecto para crear software libre en quechua