Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 18 ñiqin inti raymi killapi

**18 ñiqin inti raymi killapi** p'unchawqa (**18.06.**, **18-VI**, **18ñ hunyupi**) Griguryanu kalindaryupi watap 169 kaq (169ñ - wakllanwatapi 170ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 196 p'unchaw kanayuq.

## Raymikuna

### Kathuliku santukuna

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

---
# Siyul

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Siul 서울** |

 |
|  |
| **Saywitu** | **Wallqanqa** |
|  |
|  |
|  |
| **Unancha** |
| Siul unancha |
|  |
| . |
| Mama llaqta |  Tayhan Republika |
| Runakuna | 10 421 782  (2006) |
| Runa ñit'inakuy | 17,219 runa / km² |
| Hallka k'iti kanchar | 605,25 km² |
| Hanaq kay | 63 m |
| Kuraka | Oh Se-hoon (2006- ) |
| Karu rimay yupay |  |
| Pacha suyu |  |
| Llika tiyanan | www.seoul.gov.ck |
|  |

Siul
Siul distritukuna
**Siul 서울**(Hangul 서울 특별시 , Hanja 서울 特別市 , Romanizadu: Seoul Teukbyeolsi, McCune-Reischauer: Sŏul T'ŭkpyŏlsi, Kastilla simipi: Seúl) icha **Seul** llaqtaqa Tayhan Republika mama llaqtap uma llaqtanmi.

## llaqta pusana Rakiy

25 *gu* (구 "distritukuna"), subdivididos en 522 *dong*, subdivididos en 13 787 "tong",divididos en 102 796 *ban*:

* Dobong-gu (도봉구)
* Dongdaemun-gu (동대문구)
* Dongjak-gu (동작구)
* Eunpyeong-gu (은평구)
* Gangbuk-gu (강북구)
* Gangdong-gu (강동구)
* Gangnam-gu (강남구)
* Gangseo-gu (강서구)
* Geumcheon-gu (금천구)
* Guro-gu (구로구)
* Gwanak-gu (관악구)
* Gwangjin-gu (광진구)
* Jongno-gu (종로구)
* Jung-gu (중구)
* Jungnang-gu (중랑구)
* Mapo-gu (마포구)
* Nowon-gu (노원구)
* Seocho-gu (서초구)
* Seodaemun-gu (서대문구)
* Seongbuk-gu (성북구)
* Seongdong-gu (성동구)
* Songpa-gu (송파구)
* Yangcheon-gu (양천구)
* Yeongdeungpo-gu (영등포구)
* Yongsan-gu (용산구)

## Yachachiy

* Yachay sunturkuna: Siul Mama llaqtap Yachay Suntur

## Ñaña llaqtakuna

|  |  |
| --- | --- |
| * Turkiya, Ankara (1971)
* Qasaqsuyu, Astaná (2004)
* Grisya, Athina (2006)
* Thaysuyu, Bangkok, (2006)
* Chunwa Runallaqta Republika, Pik-kiyan (1992)
* Kulumbya, Bogotá (1982)
* Arhintina, Buenos Aires (1992)
* Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Guam (1973)
* Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Honolulu (1973)
* Witnam, Hanoi (1996)
* Indunisya, Jakarta (1984)
* Mishiku, Mishiku llaqta
 | * Rusiya, Moskwa (1991)
* Ransiya, París (1991)
* Iqiptu, Qahira (1997)
* Italya, Roma, (2000)
* Hukllachasqa Amirika Suyukuna, San Francisco (1976)
* Brasil, São Paulo (1977)
* Awstralya, Sydney (1991)
* Chunwa Republika, T'aypik (1968)
* Nihun, Tokyo (1988)
* Mungulsuyu, Ulan Batur, (1995)
* Pulunya, Warszawa (1996)
* Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Washington DC (2006)
 |

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Siul**.
* Korea.net servicio de información coreano para extranjeros
* Gobierno metropolitano de Seúl
# Gwangju

**Gwangju** (kuriya simi 광주?),  Tayhan Republika mama llaqtayuq llaqtam.

## Wiñay kawsay

Kamasqa

## Allpa saywachi

* 501.24 km2

## Karu puriy

## Yachachiy

* Yachay sunturkuna:
* Kuraka: Lee Yong-seop

## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway

* Siyul

## Hawa tinkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Gwangju**.
# Ulsan

**Ulsan** (kuriya simi 울산),  Tayhan Republika mama llaqtayuq llaqtam.

## Wiñay kawsay

Kamasqa

## Allpa saywachi

* 1060,19 km2

## Karu puriy

## Yachachiy

* Yachay sunturkuna:
* Kuraka: Kim Gi-hyeon

## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway

* Siyul

## Hawa tinkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Ulsan**.
# Daejeon

**Daejeon** (대전광역시?, Daejeon-gwangyeoksi, Taejŏn-gwangyŏkshi)  Tayhan Republika mama llaqtayuq llaqtam.

## Wiñay kawsay

Kamasqa

## Allpa saywachi

## Karu puriy

## Yachachiy

* Yachay sunturkuna:

## Ñaña llaqtakuna

## Kaypipas qhaway

* Siyul

## Hawa tinkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Daejeon**.
# Wata

Huk **Wata** nisqaqa huk tiksi muyup intita muyupasqanmi. Huk wataqa 365 (kimsa pachak suqta chunka pichqayuq), tawa p'atmayuq p'unchawniyuq, 12 (chunka iskayniyuq) killa pachayuq.

Trupiku nisqa wat'aqa 365,2422 p'unchawniyuqmi, chayqa yaqa 365 p'unchaw 6 urayuqmi. Chayrayku llapa tawa ñiqin wataqa 366 p'unchawniyuq wakllanwatam, wakin watakunataq 365 p'unchawniyuqmi. Griguryanu kalindaryupiqa wakllanwatallam 29 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawniyuq.

Kaymi watap killankuna:

1. **Qhulla puquy killa** icha **Iniru** (kastilla simipi: *Enero*)
2. **Hatun puquy killa** icha **Phiwriru** (kastilla simipi: *Febrero*)
3. **Pawqar waray killa** icha **Marsu** (kastilla simipi: *Marzo*)
4. **Ayriway killa** icha **Awril** (kastilla simipi: *Abril*)
5. **Aymuray killa** icha **Mayukilla** (kastilla simipi: *Mayo*)
6. **Inti raymi killa** icha **Hunyu** (kastilla simipi: *Junio*)
7. **Anta situwa killa** icha **Hulyu** (kastilla simipi: *Julio*)
8. **Chakra yapuy killa**, **Qhapaq situwa killa** icha **Awustu** (kastilla simipi: *Agosto*)
9. **Tarpuy killa**, **Uma raymi killa** icha **Sitimri** (kastilla simipi: *Septiembre*)
10. **Kantaray killa** icha **Uktuwri** (kastilla simipi: *Octubre*)
11. **Ayamarq'a killa** icha **Nuwimri** (kastilla simipi: *Noviembre*)
12. **Qhapaq raymi killa** icha **Disimri** (kastilla simipi: *Diciembre*)

## Kaypipas qhaway

* Qayna wata (Qanyan wata), Ura wata *(el año pasado)*
* Hamuq wata (Shamuk wata), Q'aya wata *(próximo año)*
* Inti wata *(año solar)*

## Hawa t'inkikuna

* El paso del tiempo en el calendario andino
* Las festividades en la comunidad andina de Sarhua
# Killachaw

**Killachaw** nisqaqa (kichwapi: *awaki puncha*, kastilla simipi: *Lunes*) ñawpaq ñiqin p'unchaw simanapi, killamantam sutinchasqa.

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Killachaw**.
# Atipachaw

**Atipachaw** icha **Atichaw** nisqaqa (kichwapi: *wanra puncha*, kastilla simipi: *Martes*) iskay ñiqin p'unchaw simanapi, atich'askamantam sutinchasqa.
# Ch'askachaw

**Ch'askachaw** nisqaqa (kichwapi: *chashka puncha* icha *chaska puncha*, kastilla simipi: *Viernes*) pichqa ñiqin p'unchaw simanapi, ch'askamantam sutinchasqa.
# K'uychichaw

**K'uychichaw** nisqaqa (kichwapi: *wacha puncha* icha *wakma puncha*, kastilla simipi: *Sábado*) suqta ñiqin p'unchaw simanapi, k'uychimantam sutinchasqa.
# Intichaw

*Sunday Evening in a Farmhouse in Dalecarlia*, (1860), Amalia Lindegren (1814-1891).
**Intichaw** nisqaqa (kichwapi: *inti puncha*, kastilla simipi: *Domingo*) qanchis ñiqin p'unchaw simanapi, intimantam sutinchasqa.
# Ura

Ura** nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; **Ura (sut'ichana)** rikuy.*

**Ura** (latin simi icha kastilla simimanta: *hora*) nisqaqa huk pacha tupum, huk p'unchawpa iskay chunka tawayuq ñiqin rakinmi.
# Simana

**Simana** (kastilla simimanta: *semana*) icha Hunqaquna qanchisnintin p'unchawmi. Simana = **Panas**; Simana = **Hunqaqu**

Huk simanapiqa kaymi p'unchawkuna:

* Killachaw (kichwapi: *awaki puncha*)
* Atipachaw (kichwapi: *wanra puncha*)
* Quyllurchaw (kichwapi: *chillay puncha*)
* Illapachaw (kichwapi: *kulla puncha*)
* Ch'askachaw (kichwapi: *chashka puncha, chaska puncha*)
* K'uychichaw (kichwapi: *wacha puncha, wakma puncha*)
* Intichaw (kichwapi: *inti puncha*)

## Pukyukuna
# Killa pacha

Killa** nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; **Killa (sut'ichana)** rikuy.*

Iskay chunka pusaqniyuq p'unchawpi - tawa simanapi - killaqa huk kutitam tiksi muyuta muyapayan, huk watapaq huk p'unchaw phaltaptin chunka kimsayuq kutitam. Huk muyusqanta **killa** icha **killa pacha** ninchik.

Qhichwa simipi rimasqa killa sutikunaqa ancha ñawram (chaypi qhaway).

Griguryanu nisqa kalindaryukamataq huk watata chunka iskayniyuq **killa** pachamanmi rakinchik. Chay killakunaqa kimsa chunka, kimsa chunka hukniyuq, iskay chunka pusaqniyuq icha iskay chunka isqunniyuq p'unchawniyuqmi:

Kaymi watap killankuna:

1. **Qhulla puquy killa** icha **Iniru** (kastilla simipi: *Enero*) - 31 p'unchawniyuq
2. **Hatun puquy killa** icha **Phiwriru** (kastilla simipi: *Febrero*) - 28 p'unchawniyuq, sapa tawa kaq watapitaq 29 p'unchawniyuq
3. **Pawqar waray killa** icha **Marsu** (kastilla simipi: *Marzo*) - 31 p'unchawniyuq
4. **Ayriway killa** icha **Awril** (kastilla simipi: *Abril*) - 30 p'unchawniyuq
5. **Aymuray killa** icha **Mayukilla** (kastilla simipi: *Mayo*) - 31 p'unchawniyuq
6. **Inti raymi killa** icha **Hunyu** (kastilla simipi: *Junio*) - 30 p'unchawniyuq
7. **Anta situwa killa** icha **Hulyu** (kastilla simipi: *Julio*) - 31 p'unchawniyuq
8. **Chakra yapuy killa**, **Qhapaq situwa killa** icha **Awustu** (kastilla simipi: *Agosto*) - 31 p'unchawniyuq
9. **Tarpuy killa**, **Quya raymi killa**, **Uma raymi killa** icha **Sitimri** (kastilla simipi: *Septiembre*) - 30 p'unchawniyuq
10. **Kantaray killa** icha **Uktuwri** (kastilla simipi: *Octubre*) - 31 p'unchawniyuq
11. **Ayamarq'a killa** icha **Nuwimri** (kastilla simipi: *Noviembre*) - 30 p'unchawniyuq
12. **Qhapaq raymi killa** icha **Disimri** (kastilla simipi: *Diciembre*) - 31 p'unchawniyuq
# Tuta

Tutapi k'anchachkaq killa (*halo* nisqawan hap'isqa rikch'a).
Tutapi k'anchachkaq quyllurkuna, uywamuyu k'anchaypas, Étienne Léopold Trouvelot-pa siq'isqan.
**Tuta** nisqaqa p'unchawnintinpi mana p'unchaw kachkaptin mana inti k'anchachkaptin laqha mit'am, inti yaykuymanta inti lluqsiykama.
# Inti yaykuy

Miami llaqtapi (Florida suyupi) inti yaykuy.
Allpapura hatun quchapi inti yaykuy, Herzliya.
**Inti yaykuy** nisqaqa Tiksimuyupi sapaq tiyachkay iñumanta kuntinpi, pachapantapi (winkumuyu nisqapi) intip hawa pachamanta chinkaspa yaykuyninpa pachanmi, ch'isipi, p'unchawpa puchukayninmi, tutap qallarinmi.

Chay pachaqa manam tiyaqllachu, hukchakuqmi wata mit'amanta wachakuspa.

Tiksimuyu kuntimanta antiman muyuriptinmi, yaykuchkaq intitam kuntinchikpim rikunchik.
# Inti

Inti** nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; **Inti (sut'ichana)** rikuy.*

**Inti** | Inti. |
| **Rikch'ay willakuna** |
| Kuskanchaku karu kaynin Tiksimuyumanta | 1.496×1011 m 8.31 min achkiypa utqa kayninpi |
| Rikusqa k'anchaynin (V) | −26.74m |
| Apsulutu hatun kaynin | 4.83m |
| Ispiktral klasiphikasyun | G2V |
| Chhuka chhikan | 31.6' - 32.7'  |
| Rikch'ayrimana | inti(p) *(solar)* |
| **Muyuyninpa kayninkuna** |
| Kuskanchaku karu kaynin Qullqaquyllurpa chawpinmanta | ~2.5×1020 m 26,000 achkiy wata |
| Ñuñu warani mit'a | 2.25–2.50×108 a |
| Utqa kay | 2.17×105 m/s (Qullqaquyllurpa chawpinta muyuspa) 2×104 m/s (sispa quyllurkunap kuskanchaku utqaywan wakichasqa) |
| **Pachaykamay kayninkuna** |
| Kuskanchaku raqta | 1.392×109 m 109 Earths |
| Chawpipachap illwan | 6.955×108 m  |
| Chawpipachap iruru muyun | 4.379×109 m  |
| P'alltayay | 9×10−6 |
| Hawanpa hallka k'iti k'ancharnin | 6.088×1018 m² 11,900 Earths |
| P'ulin | 1.4122×1027 m³ 1,300,000 Earths |
| Wisnu | 1.9891 ×1030 kg 332,946 Earths |
| Kuskanchaku kikin wisnu | 1.409 ×103 kg/m³  |
| Chawpipachap hawanpi llasaturaku | 274.0 m/s2 27.94 *g* |
| Ayqiy utqay (hawanmanta) | 617.7 km/s 55 Earths |
| Q'uñi kay hawanpi (aknaq) | 5,778 K  |
| Q'uñi kay llawt'unpi | ~5,000,000 K  |
| Q'uñi kay chawpinpi | ~15,710,000 K  |
| K'anchaynin (Lsol) | 3.846×1026 W ~3.75×1028 lm ~98 lm/W efficacy |
| Kuskanchaku Intensity (Isol) | 2.009×107 W m-2 sr-1 |
| **Muyukuy kayninkuna** |
| Wist'u kay | 7.25° (ikiliptikuman) 67.23° (Qullqaquyllur p'alltaman) |
| Paña wichay (chinchay qhipaq) | 286.13° 19 h 4 min 30 s |
| Chinruy/Diklinasyun (chinchay qhipaq) | +63.87° 63°52' North |
| Sidiryal muyukuy mit'a (16° hanaq) | 25.38 p'unchaw 25 d 9 h 7 min 13 s |
| (chawpipachapi) | 25.05 p'unchaw  |
| (qhipankunapi) | 34.3 p'unchaw  |
| Muyukuy utqay (chawpipachapi) | 7.284 ×103 km/h |
| **Achki pachanpa chapurin (wisnukama)** |
| Yakuchaq | 73.46 % |
| Ilyu | 24.85 % |
| Muksichaq | 0.77 % |
| K'illimsayaq | 0.29 % |
| Khillay | 0.16 % |
| Sallina | 0.12 % |
| Niyun | 0.12 % |
| Qullpachaq | 0.09 % |
| Ullayayaq | 0.07 % |
| Maqnisyu | 0.05 % |
|   |

**Inti** nisqaqa Tiksi muyuman lliwmanta aswan qaylla quyllurmi, inti llikap chawpinmi. P'unchawpi kayllaman achkin, manataq tutapi, tiksimuyup huklla larunta achkichaspan. Killapas intimantam achkiyninta chaskin.

## Kaypipas qhaway

* Inti llika

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Inti**.

| [pakay]Inti Llika |
| --- |
|  |
| **Inti** · Qatuylla · Ch'aska · Tiksi muyu · Awqakuq · *Siris* · Pirwa · Hawcha · Uranu · Niptun · *Urqu* · *Plutun* · *Hawumiya* · *Quwawar* · *Makimaki* · *Qunqun* · *Iris* · *Sitna* |
| **Killa Satilitikuna**: *Tiksi muyup · Awqakuqpa · Puriq quyllurchap · Pirwap · Hawchap · Uranup · Niptunpa · Plutunpa · Hawumiyap · Irispa* |
| **Puriq quyllurkuna** · **Tuna puriq quyllurkuna** · **Luqa Kurkunkuna**:   Mitiwruwitukuna · Puriq quyllurchakuna (Wanku) · Sintawrukuna · TNO-kuna (Kuiper-pa Wankun/Ayphu P'allta Muyu) · Aquchinchaykuna (Oort-pa Phuyun) |
| Quyllur yachay imakuna, inti llika imakuna qillqa **Quyllur Yachay Qillqapas** rikuypas. |
# Kalintharyu

Ima p'unchaw kasqata rikuna qillqa (Mishikakunap llamk'achisqan).
**Watanay qillqa**, **wata yupana**, **killawatana**, **pachawatana**, **watapacha**, **pachakhipu** icha **Kalintharyu** (kastilla simimanta: *calendario*) nisqaqa watapi *ima p'unchaw kasqata rikuna qillqa*m.

Kaymi huk Kalintharyu nisqakuna:

* Hulyanu Kalintharyu
* Griguryanu Kalintharyu
* Mawk'a romanu Kalintharyu
* Inka Kalintharyu
* Maya Kalintharyu
* Mishika Kalintharyu
# Kawsay

Kawsaypa kimsantin mit'an wañuypas, Hans Baldung-pa llimphisqan.
**Kawsay** (latin simipi: *vita*, grigu simipi: *Ζωή*) ninchikmi kawsay yachaypiqa ima kawsaqpipas, imayay t'ikray *(metabolismu)* nisqatapas. Kawsayqa wañuywanmi puchukan.

Runaqa wawacha kayninmanta chaymanta wamra kaspa sayaq runamanmi wiñan, sayaq kaspataq manaña wiñaspa. Runap kawsayninpa mit'ankunaqa kaymi:

* Wawa (0-3 watayuq runa)
	+ Wawa kayqa paqariyninwanmi qallarin, anukaywantaq tukukun.
* Wamra (4-17 watayuq runa)
	+ P'asña (7-17 watayuq warmicha)
	+ Maqt'a (7-17 watayuq qharicha)
* Sayaq runa (17-manta aswan watayuq runa):
	+ Manaraq puqusqa runa
		- Sipas (manaraq 30 watayuq warmi)
		- Wayna (manaraq 30 watayuq qhari)
	+ Puqusqa runa
		- Puqusqa warmi
		- Puqusqa qhari
	+ Watayuq, watasapaña runa (60-manta aswan watayuq runa):
		- Paya, Chakwas (watasapa warmi)
		- Machu, Ruku, Awkis (watasapa qhari)

## Kaypipas qhaway

* Kawsaq
# Hayk'a ñiqin p'unchaw

**Pacha yupa, Hayk'a ñiqin p'unchaw killapi**, **watapi** - **phicha(fecha)* - nisqataqa kay hinatam ninchik:

Killapi p'unchawkunata yupaspa hayk'a ñiqin p'unchawtam ninchik, chaymantam killap sutintam, chaymantataqmi hayk'a ñiqin watatam Kristup paqarisqanmanta.

Ahinataq:

24-06-2008,
*iskay chunka tawayuq kaq p'unchaw suqta kaq killapi iskay waranqa pusaqniyuq watapi*, icha
*iskay chunka tawayuq kaq p'unchaw hunyu killapi iskay waranqa pusaqniyuq watapi*, icha
*iskay chunka tawayuq kaq p'unchaw inti raymi killapi iskay waranqa pusaqniyuq watapi*.
## Kaypipas qhaway

* Uras
# Mit'a

**Mit'a** nisqaqa watapi pachakunam. Ima mit'awip (pachap) rakintapas mit'a ninchikmi, hinallapas llamk'ay mit'atam.

Kaymi watapi tawantin mit'a:

* chiri mit'a, qasa mit'a *(invierno)*
* ch'iraw mit'a, pawqarwara, t'ikay pacha, sisa pacha *(primavera)*
* ruphay mit'a, ruphay pacha, ch'aki mit'a, usya *(verano)*
* puquy mit'a, hawkay mit'a, kallchay pacha *(otoño)*

Kaypitaq watapi iskaynintin mit'am:

* ch'aki mit'a, usyay mit'a, usya wichan, ruphaq mit'a *(temporada quemante; temporada seca)*
* paray mit'a, tamya pacha *(estación de las lluvias)*

Kastilla atiymanta, kastilla qhapaq pacha nisqapiqa Abya Yalapi runakuna wiraquchakunapaq, mistikunapaq yanqa llamk'ana atirqan. Chay munay mana munay **wiraquchapaq llamk'ay mit'a**pi ancha achka runakunaqa ñak'a-ñak'aspa qhuyakunapi, ahinataq P'utuqsi qullqi qhuyapi, wañurqan.
# Killa mit'a

Killa mit'akuna
Tiksi muyu & Killa mit'akuna
Kaymi **Killa mit'akuna**:

1. Killa wañuy / Musuq killa

2. Llullu killa / Lullu killa

2.-4. Wiñaq killa / Paqariq killa

5. Hunt'a killa / Killapura

6.-8. Wañunayaq killa
## Kaypipas qhaway

* Hunt'a killa / Killapura