# Aymara simi

| Aymar aru, Aymara aru, Jaqi aru (Aymar simi, Aymara simi) |
| --- |
| **Kaypi rimasqa:** |  Wuliwya,  Piruw
  (karu runa: Arhintina, Brasil, Chili, HAS, Ispaña, Nihun) |
| **Suyukuna:** | Chawpi Antikuna |
| **Rimaqkuna:**
• Mama rimay:
• Hukkuna: | 2.2 hunu
• mana riqsisqa
• mana riqsisqa |
| **Ñiqi:** | 120 |
| **Rimaykunap ayllun:** | Aru rimaykuna |
| Tukri simi: |
| **Kay mama llaqtakunapi:** |  Wuliwya,  Piruw
 |
| **Kaypa kamachisqan:** | Manam kamachisqachu |
| Tuyrukuna |
| **ISO 639-1** | ay |
| **ISO 639-2** | aym |
| **ISO 639-3** | aym |
| **SIL** | Llapa k'iti rimayqa kikin tuyruyuqmi: ayr – Chawpi Aymara ayc – Uralan Aymara |
| Aymara simi k'itikunaMaypim Aymar simi, Aymara simita rimachkanku |
|

|  |
| --- |
| Kaytapas qhaway: Rimay - Rimaykunap ayllun - Katiguriya:Rimay |

 |

Wuliwiya suyupi Aymara simi k'itikuna
**Aymara simi** icha **Aymar simi** (aymara simipi: *Aymar aru, kastilla simipi: Aimara*) nisqaqa 3.000.000 aymara runakunap rimayninmi, kay mama llaqtakunapi:

* Wuliwiya: 2.000.000 rimaqkuna - 1.600.000 aymara rimaq 1992 watapi (Albó 1995)
* Piruw: 500.000 rimaqkuna - 300.000 - 500.000 rimaq 1976 watapi (350.320 rimaq, Cerrón Palomino 1987)
* Chili: 10.000 rimaqkuna - 48.477 aymara (runakuna: 14+ wata) 1992-93 watakunapi (Hatun Yupaypi) (Aylwin 1994)

## Huk rimakuna

Kaymi huk aymara rimakuna (qhichwa simi - aymara simi):

* Ñuqa: Naya
* Qam: Juma
* Pay: Jupa
* Ñuqanchik: Jiwasa, jiwasanaka
* Ñuqayku: Nanaka
* Arí: Jisa
* Manam: Janiwa
* Hatun: Jach'a
* Uchuy: Jisk'a
* Wawa: Wawa
* Yaya: Awki, tata
* Mama: Tayka, mama
* Qhari: Chacha
* Warmi: Warmi
* Syus: Tatitu, Yus

## Aymara simi k'itikuna

(1992 watamanta yupaykuna, runakuna: 6+ wata, )

### Wuliwiyapi

* Chuqiyapu suyu
	+ Pedro Domingo Murillo pruwinsiya
		- Chakrapura k'itikuna: 93% aymara simi rimaq
		- Chuqiyapu: 40% aymara simi rimaq, 10% qhichwa simi rimaq, 54% kastilla simi rimaq
		- Altu llaqta 60% aymara simi rimaq, 53% aymara simi/kastilla simi, 35% kastilla simi
	+ Umasuyu pruwinsiya: 96% aymara simi rimaq
	+ Paqaqi pruwinsiya: 94% aymara
	+ Eliodoro Camacho pruwinsiya: 97% aymara
	+ Muñecas pruwinsiya 99% aymara
	+ Lariqaqa pruwinsiya: 95% aymara
		- Taqliwi kantun (Litoral): 83% aymara
		- Kantunkuna: Consata, Mapiri kantun, Sarampiuni kantun, Tipuani kantun, Wanay kantun, Santa Rosa de Challana, Tiyupunti kantun, Litoral
	+ Franz Tamayo pruwinsiya: 98% aymara simi rimaq, 16% qhichwa simi rimaq
	+ Inkawi pruwinsiya: 95% aymara
		- Wiyacha llaqta 60% aymara, 55% aymara/kastilla simi, 38% kastilla simi
	+ José Ramón Loayza pruwinsiya: 94% aymara
	+ Inkisiwi pruwinsiya
		- Chakrapura k'itillikuna: 89% aymara
		- Qullqiri llaqta: 41% aymara, 25% qhichwa, 45% kastilla simi
	+ Antikuna pruwinsiya: 97% aymara
	+ Aruma pruwinsiya: 94% aymara
	+ Manqu Qhapaq pruwinsiya: 93% aymara]
	+ Gualberto Villarroel pruwinsiya: 97% aymara
	+ José Manuel Pando pruwinsiya 97% aymara
	+ Chinchay Yunka pruwinsiya 69% aymara, 91% aymara/kastilla simi, 29% kastilla simi, 4% qhichwa
		- Quruyqu k'itipi: Quruyqu, Mururata, Pacollo, Challa, Suapi
		- Quripata k'itipi: Quripata kantun, Arapata kantun, Trinidad Pampa, Milluwaya kantun
	+ Uralan Yunka pruwinsiya
		- Asunta: La Asunta kantun, Villa Barrientos kantun, Las Mercedes kantun, Colopampa Grande kantun
		- Chulumani: Chulumani kantun, Chirca kantun, Wankani kantun, Ocobaya kantun, Tajma, Victorio Lanza,
		- Yanakachi: Yanakachi kantun, Villa Aspiazu kantun
		- Irupana: Irupana kantun, Chicaloma kantun, Laza kantun, La Plazuela kantun, Tres Rios kantun, Lambate kantun, Taca kantun
		- Pariguaya
		- Kantunkuna: Villa Barrientos 82% aymara, Colopampa 95% aymara
	+ Qarañawi pruwinsiya
		- Kantunkuna: Churu kantun 80% aymara, Inkawara kantun 89% aymara, Villa Elevación kantun 86% aymara, Carrasco kantun 89% aymara, Carrasco La Reserva kantun 83% aymara, San Pablo kantun 89% aymara, Calama kantun 84% aymara, San Lorenzo 90% aymara
* Uru-Uru suyu
	+ Uru-Uru pruwinsiya 77% aymara simi rimaq, 23% aymara-qhichwa]
	+ Uru-Uru llaqta: 22% aymara, 40% qhichwa, 99% kastilla simi
	+ Qaranqa pruwinsya: 94% aymara
	+ Sajama pruwinsiya: 90% aymara
	+ Litoral pruwinsiya: 76% aymara, 14% qhichwa, 90% kastilla simi
	+ Ladislao Cabrera pruwinsiya: 91% aymara, 20% qhichwa
	+ Atawallpa pruwinsiya: 87% aymara, 28% qhichwa, 92% kastilla; chipaya simi rimaq, 39% aymara/chipaya simi rimaq (uru-chipaya)
	+ Sawkari pruwinsiya: 83% aymara, 31% aymara/qhichwa
	+ Tomas Barrón pruwinsiya: 82% aymara, 6% aymara/qhichwa
	+ Uralan Qaranqa pruwinsiya: 96% aymara
	+ San Pedro de Totora pruwinsiya: 90% aymara
	+ Chinchay Qaranqa pruwinsiya: 97% aymara
	+ Puerto de Mejillones pruwinsiya: 67% aymara, 9% qhichwa, 97% kastilla
	+ Ch'allapata pruwinsiya icha Eduardo Avaroa pruwinsiya:
		- Ch'allapata llaqta: 25% aymara, 65% qhichwa
	+ Puwpu pruwinsiya: 23% aymara
	+ Pantaléon Dalence pruwinsiya
		- Wanuni llaqta: 64% qhichwa, 16% aymara
	+ Santiago Wari pruwinsiya (Sebastián Pagador): 73% aymara, 55% qhichwa
* P'utuqsi suyu:
	+ Daniel Campos pruwinsiya: 71% aymara, 98% qhichwa
	+ Chinchay Lipis pruwinsiya: 4% aymara, 89% qhichwa
	+ Antonio Quijarro pruwinsiya: 17% aymara, 74% qhichwa
		- Coroma kantun: 69% aymara, 72% qhichwa, 82% kastilla
		- Uyuni llaqta: 13% aymara, 46% qhichwa
	+ Rafael Bustillo pruwinsiya
		- Kantunkuna: Unsiya kantun, Aymaya kantun, Chukiuta kantun, Musuq Qulcha kantun, Qala Qala kantun, Llallawa kantun, Sicoya
	+ Charkas pruwinsya: qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: San Pedro de Buena Vista kantun, Moscari kantun, Mikani kantun, Toracari kantun, Quinamara, Tampu Khasa kantun, Carasi kantun, Pucara, Turu Turu kantun, Julu kantun, Añawani kantun, Yambata kantun)
		- Coacarí kantun: 57% aymara
	+ Alonso de Ibáñez pruwinsiya qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: Sakaka kantun, Wila Sirka kantun, Charca, Iturata, Carcoma)
		- Kantunkunapi: Sillu Sillu, Qhariphuyu kantun, Chujlla kantun, Wanaquma kantun, Challwiri kantun, Jankhu Jankhu kantun, Juntawi kantun, Chaykuriri kantun, Ovejería, Wila Wila, Tarwa Chapi: 90-100% aymara
	+ Chayanta pruwinsiya qhichwa simi aymara simipas (kantunkuna: Chayala kantun, Qampaya kantun, Puquqwata kantun, Takarani kantun, Qisim Phuku kantun)
	+ Tomás Frías pruwinsiya
		- Urmiri kantun 74% aymara, 99% qhichwa, 68% kastilla
* Quchapampa suyu:
	+ Jayupaya pruwinsiya
		- Kukapata kantun 90% aymara
		- Kallchani kantun: 5% aymara
		- Jayupaya kantun: 11% aymara
	+ Tapaqari pruwinsiya
		- Leque kantun: 95% aymara, 35% aymara-qhichwa, 39% qhichwa, 52% kastilla
		- Ch'alla kantun: 83% aymara, 50% aymara-qhichwa, 66% qhichwa, 83% kastilla simi
* Chuqichaka suyu:
	+ Urupisa pruwinsiyapi, Pujpu kantun
* Beni suyu:
	+ Ballivián pruwinsiya: Rurrenabaque, Yukumu

### Piruwpi

* Punu suyu
	+ Wankani pruwinsiya
	+ Punu pruwinsiya: Aqura distritu, Platiriya distritu Chukuwitu distritu, Pichakani distritu
	+ Putina pruwinsiya
	+ Chukuwitu pruwinsiya (*Juli*)
* Taqna suyu
	+ Tarata pruwinsiya
* Muqiwa suyu
	+ General Sánchez Cerro pruwinsiya
	+ Mariscal Nieto pruwinsiya

### Chilipi

48.477 aymara rimaq (runa 14+ wata) 1992-93 watakunapi (Hatun yupaypi) (Aylwin 1994), aswanta Qullawpi:

* *Región XIV I-pas* (Arika Parinaqutapas suyu Tarapaka suyupas): Tarapaka, Arica, Iquique, 15.439 runa
* *Región II* (Antofagasta suyu): 4.187 runa
* *Región III* (Atakama suyu): 1.289 runa
* *Región IV* (Kukimpu suyu): 2.093 runa
* *Región V* (Valparaíso suyu): 2.968 runa
* *Región Metropolitana* (Santiago suyu): 12.165 runa
* *Región VI* (Libertador General Bernardo O'Higgins suyu): 1.316 runa
* *Región VII* (Mawlli suyu): 1.725 runa
* *Región VIII* (Biobío suyu): 3.815 runa
* *Región IX* (Arawkaniya suyu): 1.199 runa
* *Región XIV, X-pas* (Mayukuna suyu Quchakuna suyupas): 1.602 runa
* *Región XI* (Aisén suyu): 131 runa
* *Región XII* (Magallanes Antartika suyu): 203 runa

## Kaypipas qhaway

* Aymara runa

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

### Aymara runakunapaq simi qullqakuna

* *Biblioteca Virtual Aymara, Universidad Católica Boliviana "San Pablo"* (aymara simi - kastilla simi, kastilla simi - aymara simi)
* Ludovico Bertonio (1612)
* **Yatiqirinaka Aru Pirwa(Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Aymara simipi)* Liwru *online* 8,0MB
* www.ucb.edu.bo / **Iñiy** simi qullqa: (aymara simi - kastilla simi)

### Simi qullqakuna: Aymara simi - Huk simikuna

* ARUSIMIÑEE, Simiqullqa: kastilla simi - aymara simi - waraniyi simi - qhichwa simi
* GLOSARIO DE NUEVOS TÉRMINOS AIMARAS (kastilla simi- aymara simi)

### Aymara simimanta yachay

* Aymara: Compendio de estructura fonológica y gramatical

### Aymara simipi multimidiyam

* INDEPA, Piruwpa llaqta takin (aymara simipi widyum)
* Sonia Morales, Dina Páucar, Movistar ruruchinapaq qhaturipi