Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# P'unchaw

Huk **p'unchaw**, **p'unchawnintin** nisqaqa (chanka runasimipi: **punchaw**, Qusqu-Qullawpi: **p'unchay**, kichwapi: **punlla** icha **puncha**, wankapi: **pun**, anqash rimaypi: **hunaq**) 24 ura icha pacha nisqayuqmi, uras nisqapi yupana. Huk chawpi tutamanta qhipaqnin chawpi tutakamaqa huk p'unchaw tupum.

Inti k'anchachkaptin, inti lluqsiymanta inti yaykuykama pachataqa **p'unchaw** ninchikmi. Manataq inti k'anchaptin, inti yaykuymanta inti lluqsiykama, **tuta** ninchik. P'unchawpa qallariynintaqa paqarin, puchukaynintaqa ch'isi ninchikmi.

Chawpi p'unchawpiqa inti lliw pachamanta aswan hanaqpim k'anchan, urinpi kachkaspa. Chaymanta ch'isikama pachataqa inti t'iksuy nichikmi.

Huk wataqa 365 (kimsa pachak suqta chunka pichqayuq), tawa p'atmayuq p'unchawniyuq.

Qanchis p'unchawtaqa simana ninchik. Huk simanapiqa kaymi p'unchawkuna:

* Killachaw *(Killa P'unchay,* kichwapi: *awaki puncha)*
* Atipachaw icha Atichaw *(Ati P'unchay,* kichwapi: *wanra puncha)*
* Quyllurchaw *(Quyllur P'unchay,* kichwapi: *chillay puncha)*
* Illapachaw *(Illa P'unchay,* kichwapi: *kulla puncha)*
* Ch'askachaw *(Ch'aska P'unchay,* kichwapi: *chashka puncha, chaska puncha)*
* K'uychichaw *(K'uychi P'unchay,* kichwapi: *wacha puncha, wakma puncha)*
* Intichaw *(Inti P'unchay,* kichwapi: *inti puncha)*
# Mit'awi

Pacha tupuqwanmi (*riluq* nisqawan) pachata tupunchik.
**Kanan pacha** (kanan kaq, kanan kaq pacha), **Unaynin**, **Pacha**, **Mit'awi**, **Kuna** icha **Timpu** (kastilla simipi: *tiempo*) nisqaqa puriq pacham, mit'akunanta, ñawpa pacha, kunan pacha, qhipa pacham.

Kaymi pachap tupunkuna:

* wata
* killa pacha
* simana
* p'unchaw
* uras
* minutu
* sikundu
# Kuyuq wanki

Kuyuq waltha wasipi.
**Rikch'a kuyurara, hilmi, kuyuq wanki**, **kuyuq waltha** icha p**ilikula**qa (Iilinika simipi: *Κινηματογράφος [kinīmatográphos]*, "kuyuy qhawachiq" icha *Σινεμά*, chaymanta Inlis simipi: *film*, Kastilla simipi: *cine, cinematógrafo*) kuyuq wankita qhawanapaq llamk'anam, **kuyuq wanku wasi** nisqa wasipi.

Achka utqaylla purichkaq suyuchakunata qhawaspa, kuyuqkunatamhina rikunchik.

## Kuyuq wankikuna

* Llaqtayuq Kane, 1941
* Casablanca (kuyu walltay), 1942
* Ben-Hur (1959 kuyu walltay), 1959
* Waq'akay (1960 kuyu walltay), 1960
* 2001: A Space Odyssey, 1968
* Achi Tayta (kuyu walltay), 1972
* Achi Tayta (iskay ñiqin piti), 1974
* Achi Tayta (kimsa ñiqin piti), 1990
* Qhapaq Liyun, 1994
* Titanic (1997 kuyu walltay), 1997
* Siwikunap Apun: Siwi masikuna (kuyu walltay), 2001
* Siwikunap Apun: Iskaynintin pukara (kuyu walltay), 2002
* Siwikunap Apun: Qhapaqpa kutimusqan (kuyu walltay), 2003

## Kaypipas qhaway

* Aranway pukllaq
* Kuyuq waltha pusaq
* Qhichwa simipi pilikulakuna
# Urin Kurya

**대한민국
大韓民國
*Daehan Minguk*
Kurya Ripuwlika
Hatun Han Ripuwlika**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Laphara | Wallqanqa |

 |
| Llaqta qayanqillqa: 인간을 널리 이롭게 하라 (*Traer beneficios a todas las personas*) |
| Llaqta taki: *Aegukga* |
|   |
| Situación de Tayhan |
|   |
| **Uma Llaqta**  • Runakuna  • Tinkurachina siwikuna | Siyul 10 800 000 hab. **37°35′N, 127°0′E** |
| **Aswan hatun llaqta** | Busan (Pusan) 3 650 000 hab. |
| **LLaqtap simin** | Kuryu simi |
| **Kamachiy** | Ripuwlika Presidencialista |
| **Kawpay** |  |
| Umalliq Uma kamayuq | Moon Jae-in Kim Boo-kyum |
| **Kachariy**  • República  • Rendición del Japón  • Constitución | del Nihun 1 ñiqin pawqar waray killapi, 1919 15 ñiqin chakra yapuy killapi, 1945 **17 ñiqin anta situwa killapi, 1948** |
| **Mama llaqtap hawan**  • Llapan hallka k'iti k'anchar  • % yakukuna Saywakuna Chalakuna | Ñiqi: 107º 99.538,7 km² 0,3% n/d n/d |
| **Runakuna**  • Llapan  • T'iqisqa kay | Ñiqi: 25º 48 846 823 (2006 est.) 498 hab./km² |
| **Brutu ukhu hayt'uy** (**BUH**) - Llaqta ukhu hayt'uy (LUH)  • Llapan (2006)  • BUH, llapan runap | Ñiqi: 14º   US$ 1 155 565 millones US$ 23.926 (2006) |
| **HDI** -Runa kururay rikuchiq- (2006) | 0,912 (26º) – **Alto** |
| **Kañina** | Won (원) |
| **Runa llaqtap sutin** | Surcoreano, surcoreana |
| **Pacha suyu** | UTC+9 |
| **Internet tuyru** | `.kr` |
| **Karu rimay tuyru** | `+82` |
| **Ankichiy tuyru** | `D7A-D9Z, HLA-HLZ, DSA-DTZ, 6KA-6NZ` |
| **ISO tuyru** | 410 KOR KR |
| Kaypi wankurisqa: ONU, APEC, OCDE |

**Urin Kurya, Hurin Kuryu llaqta**, **Hurin Kurya**, **Kurya Ripuwlika** icha **Hurin Kurya**qa (kuryu simipi: 대한민국, hancha: 大韓民國, Daehan Minguk) Asyapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Siyul llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Runakuna

* 48 846 823 runa

## Pulitika Rakiy

**Urin Kuriyapi pulitika rakiy**
Urin Kuriya: 9 puruwinsiya, sumaqcha llaqtawan 6 mitrupulita llaqta.

|  | Sutipi | Hangul | Hanja |
| --- | --- | --- | --- |
| Sumaqcha Llaqtakuna (*Teukbyeolsi*) |
| 1 | Siyul | 서울특별시 | 서울特別市 |
| Metropolitana llaqtakuna (*Gwangyeoksi*) |
| 2 | Busan | 부산광역시 | 釜山廣域市 |
| 3 | Daegu | 대구광역시 | 大邱廣域市 |
| 4 | Incheon | 인천광역시 | 仁川廣域市 |
| 5 | Gwangju | 광주광역시 | 光州廣域市 |
| 6 | Daejeon | 대전광역시 | 大田廣域市 |
| 7 | Ulsan | 울산광역시 | 蔚山廣域市 |
| Pruwinsyakuna |
| 8 | Gyeonggi | 경기도 | 京畿道 |
| 9 | Gangwon | 강원도 | 江原道 |
| 10 | Chinchay Chungcheong | 충청북도 | 忠淸北道 |
| 11 | Urin Chungcheong | 충청남도 | 忠淸南道 |
| 12 | Chinchay Jeolla | 전라북도 | 全羅北道 |
| 13 | Urin Jeolla | 전라남도 | 全羅南道 |
| 14 | Chinchay Gyeongsang | 경상북도 | 慶尙北道 |
| 15 | Urin Gyeongsang | 경상남도 | 慶尙南道 |
| Sumaqcha Pruwinsya a Tunuyáma especial (*Teukbyeoljachi-do*) |
| 16 | Jeju | 제주특별자치도 | 濟州特別自治道 |

## Llaqtakuna

* Suwon

## Kaypipas qhaway

* Chinchay Kuriya

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Urin Kurya**.

### Inlish simipi

* **VISITKOREA**  - The Official Korea Tourism Guide Site
* Korea.net: Gateway to Korea
* Korea National Statistical Office
* South Korea in Encyclopædia Britannica
* A Country Study: South Korea in the Library of Congress
* Main cities of South Korea, satellite views and geographical coordinates
# Kuyuq waltha pusaq

**Kuyuq waltha pusaq**, **sini liriktur** icha **pilikula liriktur**qa kuyuq walthapaq ruwayta kamachiq runam.

Kaymi huk kuyuq waltha pusaqkuna:

* Woody Allen
* Ingmar Bergman
* Charlie Chaplin
* Walt Disney
* Akira Kurosawa
* Stanley Kubrick
* Alfred Hitchcock

## Kaypipas qhaway

* Kuyuq wanki
* Aranway pukllaq
* Qhichwa simipi pilikulakuna
# Kuryu simi

| 한국어/韓國語 Hangug eo 조선말 Chosŏn mal (Kuriya simi, Hangul) |
| --- |
| **Kaypi rimasqa:** | Kuriya |
| **Suyukuna:** |  |
| **Rimaqkuna:**
• Mama rimay:
• Hukkuna: | 80-86 hunu
•
•  |
| **Ñiqi:** | 12 |
| **Rimaykunap ayllun:** | Ch'ulla simi, Makru altay rimaykunachá |
| **Qillqa:** | Kuriya siq'i llumpa |
| Tukri simi: |
| **Kay mama llaqtakunapi:** | Uralan Kuriya, Chinchay Kuriya |
| **Kaypa kamachisqan:** | Manam kamachisqachu |
| Tuyrukuna |
| **ISO 639-1** | ko |
| **ISO 639-2** | kor |
| **ISO 639-3** | kor |
| **SIL** | KKN |
| {{{mapa}}}Maypim Kuriya simi, Hangulta rimachkanku |
|

|  |
| --- |
| Kaytapas qhaway: Rimay - Rimaykunap ayllun - Katiguriya:Rimay |

 |

**Kuryu simi** icha **Chusun simi**/**Hankuk simi** nisqaqa Kuryu suyup (Uralan Kuriya, Chinchay Kuriya mama llaqtakunap) rimayninmi. Pusaq chunka hunumanta aswan rimaqninmi kan.

* Ethnologue report for Korean
* Linguistic and Philosophical Origins of the Korean Alphabet (Hangul)
* Online Korean Flashcards
* Korean language overview
* Korean - a Category III language Languages which are exceptionally difficult for native English speakers
# Rusu simi

| Русский язык (Ruski simi) |
| --- |
| **Kaypi rimasqa:** | Rusya, Bilarus, Qasaqsuyu, Kirkisuyu, aslla simi: huk anti Iwrupapi, chawpi Asyapi mama llaqtakuna. |
| **Suyukuna:** |  |
| **Rimaqkuna:**
• Mama rimay:
• Hukkuna: | 285 hunu
• 160
• 125 |
| **Ñiqi:** | 6 |
| **Rimaykunap ayllun:** | Indu iwrupiyu rimaykuna
 Islaw rimaykuna
  Anti islaw rimaykuna
   **Rusu simi** |
| **Qillqa:** | Kirilitsa |
| Tukri simi: |
| **Kay mama llaqtakunapi:** | Rusya, Bilarus, Qasaqsuyu, Kirkisuyu, Huñusqa Nasyunkuna |
| **Kaypa kamachisqan:** | Ruski kuraq yachay suntur (Российская академия наук) |
| Tuyrukuna |
| **ISO 639-1** | ru |
| **ISO 639-2** | rus |
| **ISO 639-3** | rus |
| **SIL** | RUS |
| Maypim Ruski simita rimachkanku |
|

|  |
| --- |
| Kaytapas qhaway: Rimay - Rimaykunap ayllun - Katiguriya:Rimay |

 |

**Rus simi**, **Rusya simi** icha **Rusu simi** nisqaqa Rusya mama llaqtapi rimasqa simim. Ancha rimaqsapam, 285 hunu rimaqninmi, 160 hunu mama rimaqnin.

Ruski simitaqa kirilitsa nisqa siq'i llumpawan qillqanku. Anti islaw rimaymi.

Piotr Valuev 1863 watapi kamachiynin: manam ima Ucrania simipas karqanchu, manam kanchu, manataqmi kanmanchu, pipas kay nisqanwan mana acuerdopi kaptinqa Rusiyap awqanmi.
Hinallataqmi mastarikurqan Rusifikación (Русификация) nisqa kamachiywan - atipasqa llaqtakunap rimayninkunata sistematicamente sarunchaspa. Kay kamachiypa ancha riqsisqa rikch'anachiyninkunaqa Ems kamachiymi (Эмский указ) Rusiyap ukhu ministrun Piotr Valuev (Валуевский циркуляр) kamachiyninpas, Ukranya runakunap mama siminta rimananta hark'arqan.

## Willay pukyukuna
# Thay simi

| ไทย / Thai (Thay simi) |
| --- |
| **Kaypi rimasqa:** | Thaysuyu |
| **Suyukuna:** |  |
| **Rimaqkuna:**
• Mama rimay:
• Hukkuna: | 20 hunu
•
•  |
| **Ñiqi:** | 47 |
| **Rimaykunap ayllun:** | Thay kaday rimaykuna |
| **Qillqa:** | Thay siq'i llumpa |
| Tukri simi: |
| **Kay mama llaqtakunapi:** | Thaysuyu |
| **Kaypa kamachisqan:** | Manam kamachisqachu |
| Tuyrukuna |
| **ISO 639-1** | th |
| **ISO 639-2** | tha |
| **ISO 639-3** | tha |
| **SIL** | THJ |
| Maypim Thay simita rimachkanku |
|

|  |
| --- |
| Kaytapas qhaway: Rimay - Rimaykunap ayllun - Katiguriya:Rimay |

 |

**Thay simi** (ภาษาไทย, *phasa thai*) nisqaqa Thaysuyup rimayninmi. Iskay chunka hunuchá rimaqninmi kan.
# Busan

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Busan 부산 釜山廣域市** |

 |
|  |
| **Saywitu** | **Wallqanqa** |
|  |
|  |
|  |
| **Unancha** |
| Busan unancha |
|  |
| . |
| Mama llaqta |  Tayhan Republika |
| Runakuna | 3 600 381  (2010) |
| Runa ñit'inakuy | 4 700 runa / km² |
| Hallka k'iti kanchar | 763,08 km² |
| Hanaq kay | m |
| Kuraka | Huh Nam-Shik |
| Karu rimay yupay |  |
| Pacha suyu |  |
| Llika tiyanan | www.busan.gov.ck |
|  |

**Busan** (hangul: 부산광역시, hanja: 釜山廣域市, romanizadu: Busangwang-yeoksi, McCune-Reischauer: Pusankwang'yŏksi)? Kastilla simipi: Seúl) icha **Busan** (Pusan) hatun llaqtaqa Tayhan Republika mama llaqtap.

## Pulitika Rakiy

6 distritukuna (gu): Busanjin-gu, Dong-gu, Dongnae-gu, Jung-gu, Seo-gu, y Yeongdo-gu:

* Buk distritu (북구; 北區)
* Busanjin distritu (부산진구; 釜山鎭區)
* Dong distritu (동구; 東區)
* Dongnae distritu (동래구; 東萊區)
* Gangseo distritu (강서구; 江西區)
* Geumjeong distritu (금정구; 金井區)
* Haeundae distritu (해운대구; 海雲臺區)
* Jung distritu (중구; 中區)
* Nam distritu (남구; 南區)
* Saha distritu (사하구; 沙下區)
* Sasangn distritu (사상구; 沙上區)
* Seo distritu (서구; 西區)
* Suyeong distritu (수영구; 水營區)
* Yeongdo distritu (영도구; 影島區)
* Yeonje distritu (연제구; 蓮堤區)
* Cundadu (기장군)

## Yachachiy

* Yachay sunturkuna: Busan Mama llaqtap Yachay Suntur

## Ñaña llaqtakuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Busan**.
* Korea.net servicio de información coreano para extranjeros
* Gobierno metropolitano de Busan