Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Muruyuq

| **Muruyuq** |
| --- |
|  |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Superregnum: | Plantae  |
| Regnum: | Embryophyta  |
| Subregnum: | Tracheophyta  |
| Superdivisio: | Euphyllophyta  |
| Divisio: | Lignophyta  |
| Subdivisio: | **Spermatophyta**  |

 |
| Rikch'aq sinri |
| * Gymnospermae
	+ Pinophyta
	+ Cycadophyta
	+ Ginkgophyta
	+ Gnetophyta
* Angiospermae (Magnoliophyta)
 |

Huk tuktuyuq yura - *Centaurea cyanus*
**Muruyuq**, **Muruchaq** icha **Tuktuyuq** nisqakunaqa (*Spermatophyta*, grigu simimanta *Σπερματόφυτα,* "muru yurakuna") lliw tuktuyuq, muru icha ruru ruraq yurakunam. Lliw yurakunamanta aswan achkaqa tuktuyuq yurakunam.

## Muruyuq yurakunap mitan kamay raki huñukuna

* Llat'an muruyuqkuna *(Gymnospermae)*
	+ Sikas yurakuna *(Cycadophyta)*
	+ Yinku yurakuna *(Ginkgophyta)*
	+ Akwayuqkuna *(Coniferae / Pinophyta)*
* Qatasqa muruyuqkuna *(Angiospermae / Magnoliophyta)*
	+ Ch'ulla phutuy raphiyuqkuna *(Monocotyledoneae / Liliopsida)*
	+ Iskay phutuy raphiyuqkuna *(Dicotyledoneae)*
		- Ch'ulla khata sisayuqkuna *(Magnoliopsida)*
		- Kimsa khata sisayuqkuna *(Rosopsida)*

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Pinophyta**.

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Cycadophyta**.

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Ginkgophyta**.

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Gnetophyta**.

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Magnoliophyta**.
# Qatasqa muruyuq

| **Qatasqa muruyuq** |
| --- |
| *Primula hortensis**Primula hortensis* |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Plantae  |
| Divisio: | **Magnoliophyta**  |

 |
| Rikch'aq sinri |
| * Dicotyledoneae (Magnoliopsida)
	+ Amborellales
	+ Nymphaeales
	+ Austrobaileyales
	+ Chloranthales
	+ Magnoliidae
	+ Ceratophyllales
	+ Eudicotyledoneae (Rosopsida)
* Monocotyledoneae (Liliopsida)
	+ Liliopsida
 |

**Qatasqa muruyuq** nisqakunaqa (*Angiospermae*, grigu simimanta *αγγείον,* "sirk'a, chaskina", *σπέρμα,* "muru", icha *Magnoliophyta*) nisqa muruyuq yurakunap murunkunaqa ruru raphip qatasqanmi, rurup ukhunpim.

Aswan qatasqa muruyuq yurakunaqa pawqar tuktusapam.

## Qatasqa muruyuq yurakunap mitan kamay raki huñukuna

* Iskay phutuy raphiyuqkuna (*Dicotyledoneae*, Magnoliopsida1)
	+ Ch'ulla khata sisayuqkuna (Magnoliopsida2)
		- Amborellales
		- Nymphaeales
		- Austrobaileyales
		- Chloranthales
		- Magnoliidae
		- Ceratophyllales
	+ Kimsa khata sisayuqkuna (*Eudicotyledoneae / Rosopsida*)
* Ch'ulla phutuy raphiyuqkuna (*Monocotyledoneae / Liliopsida*)

yana rurukuna yana rurukuna yana rurukuna yana rurukuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Qatasqa muruyuq**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Qatasqa muruyuq**
# Ch'ulla phutuy raphiyuq

| **Ch'ulla phutuy raphiyuq** |
| --- |
| Tulipa turkestanica (*Liliaceae*)Tulipa turkestanica (*Liliaceae*) |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Plantae  |
| Divisio: | Magnoliophyta  |
| Classis: | **Liliopsida**  |

 |
| Rikch'aq ñiqi |
| * Acorales
* Alismatales
* Arales
* Arecales
* Asparagales
* Bromeliales
* Commelinales
* Cyperales
* Dioscoreales
* Hydatellales
* Iridales
* Juncales
* Liliales
* Orchidales
* Pandanales
* Poales
* Typhales
* Zingiberales
 |

Phutuchkaq sulluchakuna: Lluq'i: Ch'ulla phutuy raphiyuq sullucha. Paña: Iskay phutuy raphiyuq sullucha
**Ch'ulla phutuy raphiyuq** nisqakunaqa (*Liliopsida* icha *Monocotyledoneae*) nisqa qatasqa muruyuq yurakunap murunpi sulluchanqa ch'ullalla phutuy raphiyuqmi. Raphinkunapi sirk'achakunaqa chimpanasqam.

## Mitan kamaynin

Arthur John Cronquist nisqankama rikch'aq ayllunkunari kaymi:

* Subclassis *Alismatidae*
	+ Ordo *Alismatales*
		- *Alismataceae*
		- *Butomaceae*
		- *Hydrocharitaceae*
		- *Juncaginaceae*
		- *Potamogetonaceae*
		- *Ruppiaceae*
		- *Posidoniaceae*
		- *Zosteraceae*
		- *Zannichelliaceae*
		- *Najadaceae*
* Subclassis *Liliidae*
	+ Ordo *Liliales*
		- *Liliaceae*
		- *Agavaceae*
		- *Amaryllidaceae*
		- *Dioscoreaceae*
		- *Iridaceae*
	+ Ordo *Poales*
		- *Anarthriaceae*
		- *Bromeliaceae*
		- *Cyperaceae*
		- *Ecdeiocoleaceae*
		- *Eriocaulaceae*
		- *Flagellariaceae*
		- *Hydatellaceae*
		- *Joinvilleaceae*
		- *Juncaceae*
		- *Mayacaceae*
		- *Poaceae*
		- *Rapateaceae*
		- *Restionaceae*
		- *Thurniaceae*
		- *Typhaceae*
		- *Xyridaceae*
	+ Ordo *Comelinales*
		- *Commelinaceae*
* Subclassis *Arecidae*
	+ Ordo *Arecales*
		- *Arecaceae*
	+ Ordo *Arales*
		- *Araceae*
		- *Lemnaceae*
	+ Ordo *Typhales*
		- *Sparganiaceae*
		- *Typhaceae*
	+ Ordo *Cyperales*
		- *Cyperaceae*
	+ Ordo *Zingiberales*
		- *Musaceae*
	+ Ordo *Orchidales*
		- *Orchidaceae*

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Ch'ulla phutuy raphiyuq**.
# Hamanq'ay yura rikch'aq ayllu

| **Hamanq'ay yura rikch'aq ayllu** |
| --- |
| Imaymana *Amaryllidaceae*. A: *Crinum,* B: *Narcissus,* C: *Sprekelia* (Amaryllidoideae), D: *Agapanthus* (Agapanthoideae), E: *Allium,* F: *Tristagma* (Allioideae).Imaymana *Amaryllidaceae*. A: *Crinum,* B: *Narcissus,* C: *Sprekelia* (Amaryllidoideae), D: *Agapanthus* (Agapanthoideae), E: *Allium,* F: *Tristagma* (Allioideae). |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Plantae  |
| Divisio: | Magnoliophyta  |
| Classis: | Liliopsida  |
| Ordo: | Asparagales  |
| Familia: | **Amaryllidaceae** Burnett |

 |
| Urin rikch'aq ayllu |
| * Amaryllidoideae
* Allioideae
* Agapanthoideae
 |

**Hamanq'ay yura rikch'aq ayllu(familia Amaryllidaceae)* nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, 73 rikch'anayuq, 1600-chá rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna

Kaymi huk hamanq'ay hina yurakuna:

* hamanq'ay (genus *Hippeastrum*)
	+ yuraq hamanq'ay *(Hippeastrum solandriflorum)*
	+ alqa hamanq'ay *(Hippeastrum bicolor)*
	+ aputuqtu *(Hippeastrum miniatum)*
* añañuka (genus *Rhodophiala*)
	+ q'illu añañuka *(Rhodophiala bagnoldii)*
	+ puka añañuka *(Rhodophiala phycelloides)*
	+ panti añañuka *(Rhodophiala rhodolirion)*
* suyt'u amanqay (genus *Ismene*)
	+ lima amanqay *(Ismene amancaes)*
* chukcha amanqay (genus *Hymenocallis*)
* pulla (genus *Allium*)
	+ ahus, asnaq pulla *(Allium sativum)*
	+ siwilla, hamam pulla *(Allium cepa)*
	+ k'ita pulla *(Allium scorodoprasum)*

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Hamanq'ay yura rikch'aq ayllu**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Hamanq'ay yura rikch'aq ayllu**
# Qura

Qura
**Qura** icha **qiwa** nisqakunaqa mana k'aspi hina, mana q'iruyuq yurakunam.

Allpa ukhupi q'iruyuq icha q'irunnaqmi. Chayraykum kay hinam kamanchik:

* Huklla wata qura *(herba annua):* q'irunnaq yura, huklla wata kawsaq
* Sinchi qura *(herba perennis):* allpa ukhullapi q'iruyuq yura, aswan wata kawsaq
# Pulla

| **Pulla** |
| --- |
| Ukumari pulla *(Allium ursinum)*, tuktuchkaqUkumari pulla *(Allium ursinum)*, tuktuchkaq |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Plantae  |
| Divisio: | Magnoliophyta  |
| Classis: | Liliopsida  |
| Subclassis: | Liliidae  |
| Ordo: | Asparagales  |
| Familia: | Amaryllidaceae  |
| Subfamilia: | Allioideae  |
| Tribus: | Allieae  |
| Genus: | Allium L. |

 |
| Rikch'aq |
|
1.250-chá rikch'aq |

**Pulla** (genus *Allium*) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, waranqamanta aswan rikch'aqniyuq.

## Rikch'aqkuna

Kaymi huk pulla rikch'aqkuna:

* ahus, asnaq pulla *(Allium sativum)*
* siwilla, hamam pulla *(Allium cepa)*
* k'ita pulla *(Allium scorodoprasum)*
* yuraq pulla, wila-wila *(Allium neapolitanum* syn. *Nothoscordum inodorum)*

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Pulla**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Pulla**
# Hamanq'ay

*Kay rimaqa huk sut'ikunayuqmi; **Amanqay** rikuy.*

| **Hamanq'ay** |
| --- |
|  |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Plantae  |
| Divisio: | Magnoliophyta  |
| Classis: | Liliopsida  |
| Subclassis: | Liliidae  |
| Ordo: | Asparagales  |
| Familia: | Amaryllidaceae  |
| Tribus: | Hippeastreae  |
| Subtribus: | Hippeastrineae  |
| Genus: | Hippeastrum Herb. 1821 |

 |
| Rikch'aq |
|
75 rikch'aq |

**Hamanq'ay** (genus *Hippeastrum*) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, 75 rikch'aqniyuq, tukuynin Awya Yalapi wiñaq.

## Rikch'aqkuna

Kaymi huk hamanq'ay rikch'aqkuna:

* yuraq hamanq'ay *(Hippeastrum solandiflorum)*
* alqa hamanq'ay *(Hippeastrum bicolor)*
* aputuqtu *(Hippeastrum miniatum)*

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Hamanq'ay**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Hamanq'ay**
# Wikispecies

Logo
**Wikispecies** (**Wikirikch'aq**) nisqaqa Wikimedia nisqa ruruchinap huk ruraykamayninmi, tukuy kawsaqkunap rikch'aqninkunamanta qillqakunata qhawachinapaq. Rikch'aqmanta qillqakunaqa inlish simillapim qillqasqa, Qhapaq p'anqataq huk rimaykunapipas, qhichwa simipipas.

## Hawa t'inkikuna

*