Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wallpasqa yachay

Wallpasqa yachay (WY)
**Runap ruwasqan, wallpasqa yuyay**/**yachay/uma/p'iqi**/**p'iqiña**qa (artificial intelligence Inlis simimanta, Kastilla simipi inteligencia artifical "**AI**") qallwakunawan rikuchisqa yuyay—willakuykunata hamut'ay, huñuspa, t'ukuy, mana runa uywakunap, runakunap rikuchisqan yuyaymantaqa. Rikuna: ruwaykuna maypichus kay ruwakun chaykuna kanku rimay riqsiy, antañiqiq qhaway, (purun) simikunapura t'ikray, chanta wak mapiyana icha saywitiyana yayqunakunata.

Wallpasqa yuyaypa ruwachina wakichikuna ñawpaq web mask'ay kuyuchinakuna (kayhina, Google Mask'ay), yuyaychay sistimakuna (YouTube, Amazon chaymanta Netflix llamk'achisqanku), runa rimayta hamut'ay (Siri chaymanta Alexahina), paymantalla pusachiq antawakuna (kayhinallataq, Waymo), makiwan ruwasqa tantiyay-ruway hinaspa atipanakuy aswan hatun patapi estratégico pukllay sistimakunapi (ahinataq ajedrez hinallataq Go).

## Umachasqa kutichina

Umachasqa kutichina nisqa yachaykunata riqsichinapaq, sasachakuy allichaypaqpis, ichaqa huk sasachakuykunamanpis churakunman. Kayhinapaq, satplan allquritmuqa yuyanchakuypaq umachasqa kutichinawan yanapachikun, inductiva Umachasqa kutichina kamachina qillqana nisqataq yachaypaq yachana ñan.

## Kaypipas qhaway

* Kuwantum kumputay

## Pukyukuna
# Aristutiris

|  |
| --- |
| Aristutiris |
|   |
| Kawsaynin |
| Paqarisqa
 | Estagira (es)  , 384 BCE  |
| Tiyaq wasin
 | Athina Athina Aso (es)   |
| Ethniya qutu
 | griegos (es)   |
| Wañusqan
 | Calcis (es)  , 322 BCE  |
| Wañusqanpampa
 | Estagira (es)   |
| Wañusqanrayku
 | causas naturales (es)  sipikuy  (enteropatía (es)  )
 |
| Ayllun |
| Taytan
 | Nicómaco
 |
| Warmin/Qusan
 | Pitias (es)   |
| Qhariwarmi
 | Herpilis (es)   |
| Wawankuna
 |
view
* Nicómaco (es)  Pitias la Joven (es)
 |
| Wawqipanan/Ñañaturan
 |
view
* Arimnesta (es)  Arimnestus (en)
 |
| Ascent
 |
view
* Nicomachus (en)  (descendiente (es) )
 |
| Education |
| Hatun yachay-wasi
 | Academia de Atenas (es)   |
| Simikunan
 | Ñawpaq Iliniki  |
| Yachachiqkunan
 | Platon  |
| Yachakuqkunan
 | Hatun kaq Aliksanthir Teofrasto (es)  Aristóxeno (es)  Dicearco de Mesina (es)  Eudemo de Rodas (es)  Clearco de Solos (es)  Fanias (es)  Camaleón (es)  Neleo de Escepsis (es)  Clito de Mileto (es)  Meno (en)  Hipparchus of Stagira (en)   |
| Llamk'anan |
| Llamk'anan
 | Yachay wayllukuq, biólogo (es) , cosmólogo (es) , lógico (es) , zoólogo (es) , crítico literario (es) , matemático (es) , ético (es) , epistemólogo (es) , filósofo político (es) , polímata (es) , filósofo del lenguaje (es) , qillqaq, astrónomo (es) , geógrafo (es) , yachachiq, tutor (es) , ontólogo (es) , teólogo (es) -wan psicólogo (es)   |
| Aswan riqsisqa qillqasqan
 | *Política (es)  Ética nicomáquea (es)  Metafísica (es)  Física (es)  Órganon (es)  Poética (es)  Constitución de los atenienses (es)  Eudaimonia (es)  Meteorológicos (es)*  |
| Influenced by
 | Platon, Sokratis, Heráclito (es) , Parménides de Elea (es) , Zenón de Elea (es) , Demócrito (es) , Anaximandro (es) , Epicuro (es) , Ipokratis-wan Empédocles (es)   |
| Movement
 | Escuela peripatética (es)   |
| Military service |
| Hawa-puriq |
|  |
| IMDb
 | nm12436700  |

Aristutiris, Ruma llaqtapi musiyupi.
**Aristutiris** icha **Aristotelis**qa (grigu simipi: Αριστοτέλης) (384 Kiristup ñawpan watapis paqarisqa Stagira llaqtapi; 322 Kiristup ñawpan watapis wañusqa Khalkis llaqtapi, Ewiya wat'api) huk grigu yachay wayllukuqsi runa karqan, Palatunpa yachakuqninsi.

342 watamanta 336 watakama Aristotelisqa Hatun Aleksandrostas yachachirqan.

335 watapis Athina llaqtapi Likiyon nisqa yachay sunturtas kamarqan. *Praktiku* nisqa yachaykunamanta anchatas yuyaychakurqan. *Theoritiku, praktiku, politiku chay kimsantin yachaymi* nispa nirqan.

"Kawpaymanta" *(Πολιτικά - Politiká)* nisqa qillqasqanpi kay mama llaqta wakikunatam nin:

1. Monarkhiya
2. Aristokratiya
3. Dimokratiya
4. Okhlokratiya
5. Oligarkhiya
6. Tiraniya

Aristutirisqa kawsay yachaypapas kamaqninsi karqan. "Uywakunamanta willaykuna" *(Περὶ τα ζωα ιστοριαι)*, "Yurakunamanta" *(Περὶ φυτων)* nisqa, huk qillqasqankunapi uywakunap, yurakunappas kawsayninmantas willan. Kawsaqkunap ñawpaq kaq mitan kamaynintas kamarqan.
# 14 ñiqin pachakwata

◄ |
12 ñiqin pachakwata |
13 ñiqin pachakwata |
**14 ñiqin pachakwata**
| 15 ñiqin pachakwata
| 16 ñiqin pachakwata
| ►

1300 watakuna |
1310 watakuna |
1320 watakuna |
1330 watakuna |
1340 watakuna |
1350 watakuna |
1360 watakuna |
1370 watakuna |
1380 watakuna |
1390 watakuna

**14 ñiqin pachakwata**qa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1301 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1400 watapi puchukarqan.

## Ima tukusqakuna

## 14 ñiqin pachakwatap watankuna

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1300 watakuna | 1310 watakuna | 1320 watakuna | 1330 watakuna | 1340 watakuna |
| 1350 watakuna | 1360 watakuna | 1370 watakuna | 1380 watakuna | 1390 watakuna |
| 1301 | 1302 | 1303 | 1304 | 1305 | 1306 | 1307 | 1308 | 1309 | 1310 |
| 1311 | 1312 | 1313 | 1314 | 1315 | 1316 | 1317 | 1318 | 1319 | 1320 |
| 1321 | 1322 | 1323 | 1324 | 1325 | 1326 | 1327 | 1328 | 1329 | 1330 |
| 1331 | 1332 | 1333 | 1334 | 1335 | 1336 | 1337 | 1338 | 1339 | 1340 |
| 1341 | 1342 | 1343 | 1344 | 1345 | 1346 | 1347 | 1348 | 1349 | 1350 |
| 1351 | 1352 | 1353 | 1354 | 1355 | 1356 | 1357 | 1358 | 1359 | 1360 |
| 1361 | 1362 | 1363 | 1364 | 1365 | 1366 | 1367 | 1368 | 1369 | 1370 |
| 1371 | 1372 | 1373 | 1374 | 1375 | 1376 | 1377 | 1378 | 1379 | 1380 |
| 1381 | 1382 | 1383 | 1384 | 1385 | 1386 | 1387 | 1388 | 1389 | 1390 |
| 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 | 1400 |
# Sumali simi

| af Soomaali (Sumali simi) |
| --- |
| **Kaypi rimasqa:** | Sumalya, Ithiyupya, Yiwuti, Kinya |
| **Suyukuna:** |  |
| **Rimaqkuna:**
• Mama rimay:
• Hukkuna: | 15-25 hunu
•
•  |
| **Ñiqi:** |  |
| **Rimaykunap ayllun:** | Aphruasyatiku rimaykuna   Kushitu rimaykuna    **Sumali simi** |
| **Qillqa:** | Latin siq'i llumpa |
| Tukri simi: |
| **Kay mama llaqtakunapi:** | Sumalya |
| **Kaypa kamachisqan:** | Manam kamachisqachu |
| Tuyrukuna |
| **ISO 639-1** | so |
| **ISO 639-2** | som |
| **ISO 639-3** | som |
| **SIL** | {{{sil}}} |
| {{{mapa}}}Maypim Sumali simita rimachkanku |
|

|  |
| --- |
| Kaytapas qhaway: Rimay - Rimaykunap ayllun - Katiguriya:Rimay |

 |

**Sumali simi** (af Soomaali) nisqaqa Sumalya mama llaqta runakunap rimayninmi, tukri siminpas. Iskay chunka pichqayuq hunuchá rimaqninmi kachkan.
# 1735

◄ |
17 ñiqin pachakwata |
**18 ñiqin pachakwata**
| 19 ñiqin pachakwata
| ►

◄ |
1700 watakuna |
1710 watakuna |
1720 watakuna |
**1730 watakuna**
| 1740 watakuna
| 1750 watakuna
| 1760 watakuna
| ►

◄◄ |
◄ |
1731 |
1732 |
1733 |
1734 |
**1735**
| 1736
| 1737
| 1738
| 1739
| ►
| ►►

**1735** wataqa Griguryanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa chhasku watam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam).

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **1735**.
# 1648

◄ |
16 ñiqin pachakwata |
**17 ñiqin pachakwata**
| 18 ñiqin pachakwata
| ►

◄ |
1610 watakuna |
1620 watakuna |
1630 watakuna |
**1640 watakuna**
| 1650 watakuna
| 1660 watakuna
| 1670 watakuna
| ►

◄◄ |
◄ |
1644 |
1645 |
1646 |
1647 |
**1648**
| 1649
| 1650
| 1651
| 1652
| ►
| ►►

**1648** wataqa Griguryanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam).

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **1648**.
# Urin Aphrika

Republic of South Africa*
*Republiek van Suid-Afrika*
*IRiphabliki yeSewula Afrika*
*IRiphabliki yaseMzantsi Afrika*
*IRiphabliki yaseNingizimu Afrika*
*IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika*
*Rephaboliki ya Afrika-Borwa*
*Rephaboliki ya Afrika Borwa*
*Rephaboliki ya Aforika Borwa*
*Riphabliki ra Afrika Dzonga*
*Riphabuiki ya Afurika*
Urin Aphrika Ripuwlika**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Laphara | Wallqanqa |

 |
| Llaqta qayanqillqa: *!ke e: ǀxarra ǁke* (/Xam: «Ñawra kaypi huklla kay») |
| Llaqta taki: *Nkosi Sikelel' iAfrika* |
|   |
| Situación de Urin Aphrika |
|   |
| **Uma Llaqta**  • Runakuna  • Tinkurachina siwikuna | Priturya1 2.893.251 (2001) 33°55′ S 18°27′ E |
| **Aswan hatun llaqta** | Yuhanisburgu |
| **LLaqtap simin** | Afrikan simi, Inlish simi, Ndebele simi, Sesotho simi, Sesotho sa leboa simi, Setswana simi, Swasi simi, Tsonga simi, Wenda simi, Xhosa simi, Sulu simi |
| **Kamachiy** | República |
| **Kawpay** |  |
| Umalliq Umalliq ranti | Cyril Ramaphosa David Mabuza |
| **Independencia**  • Fecha | Hukllachasqa Qhapaq Suyumanta 31 ñiqin aymuray killapi 1910 |
| **Mama llaqtap hawan**  • Llapan hallka k'iti k'anchar  • % yakukuna Saywakuna Chalakuna | Ñiqi: 23º 1.219.912 km² yaqa mana kaq - km 2.500 km |
| **Runakuna**  • Llapan  • T'iqisqa kay | Ñiqi: 28º 44,187,637 36 hab./km² |
| **Brutu ukhu hayt'uy** (**BUH**) - Llaqta ukhu hayt'uy (LUH)  • Llapan (2007)  • BUH, llapan runap | Ñiqi: 20º   $ 643.808 US$ 13.455 (2007) |
| **HDI** -Runa kururay rikuchiq- (2007) | 0,674 (121º) – **Medio** |
| **Kañina** | Rand (`ZAR`) |
| **Runa llaqtap sutin** | Sudafricano, -a |
| **Pacha suyu**  • Ruphay mit'a | CET (UTC+2) CEST (UTC+3) |
| **Internet tuyru** | `.za` |
| **Karu rimay tuyru** | `+27` |
| **Ankichiy tuyru** | `S8A-S8Z` |
| **ISO tuyru** | 710 / ZAF / ZA |
| Kaypi wankurisqa: UA, ONU, Commonwealth |
| 1 nisqaqa ruray atiy, Kabu llaqta nisqaqa kamachi quq atiy, Bloemfontein nisqaqa kama paqtachi atiy. |

**Urin Aphrika** icha **Urin Apirka** llaqtaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

Urin Aphrikapiqa 47.432.000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta:
	+ Priturya (ruraq atiy), 1.884.046 runakuna (2005)
	+ Bloemfontein (kamay paqtachi atiy), 645.455 runakuna (2005)
	+ Kabu llaqta (kamachi quq atiy), 2.893.251 runakuna (2001)

* Aswan hatun llaqta: Yuhanisburgu, 3.225.812 runakuna (2001)