Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Uma tullu

Runap uma tullunpa tullunkuna:

1. Mat'i tullu *(Os frontale)*

2. Yuyay tullu *(Os parietale)*

3. Sinqa tullu *(Os nasale)*

4. Urqupa tullu *(Os lacrimale)*

5. Q'imi tullu *(Os ethmoidale)*

6. Masu tullu *(Os sphenoidale)*

7. Muquku tullu *(Os occipitale)*

8. Wañuna tullu *(Os temporale)*

9. K'aklla tullu *(Os zygomaticum)*

10. Simi hawa tullu *(Maxilla)*

11. K'aki tullu *(Mandibula)*.
Runap uma tullun.
Allqup uma tullun.
Michip uma tullun.
Kawallup uma tullun.
Huk k'usillukunap uma tullunkuna.
**Uma tullu** (latin simipi: *calva, cranium*, grigu simipi: κρανίον *kraníon*) nisqaqa umapi kaq tulluntinmi, umapi saqrup rakinmi.

Uma tulluqa ñutqutam amachan.
# Rumiyasqa

Rumiyasqa k'ullu.
Kirusapa puma (*Smilodon fatalis*) nisqap rumiyasqa saqrun.
**Rumiyasqa(fosil, petrificación)* nisqaqa ima rumiman tukukusqapas, ahinataq ancha ñawpa pacha kawsasqakunam, uywapas yurapas.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Rumiyasqa**.
# Tikri

| **Tikri**  Chikichasqa rikch'aq (EN)  |
| --- |
|  |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Subphylum: | Vertebrata  |
| Classis: | Mammalia  |
| Ordo: | Carnivora  |
| Familia: | Felidae  |
| Genus: | *Panthera*  |
| Species: | Panthera tigris  |

 |
| Mit'an kamaypaq sutin |
| Panthera tigris Linnaeus 1758 |
| Maypim tigri 1900 watapi kawsarqan, maypitaq kunan pacha kawsachkan Maypim tigri 1900 watapi kawsarqan, maypitaq kunan pacha kawsachkan |

Tikri
Tikri
**Tikri,Tikris** icha **Tikhiri(Panthera tigris,* kastilla simimanta: *tigre)* nisqaqa huk sallqa aycha uquq ñuñuq uywam, Asyapi kawsaq.

Tikriqa liyunmanta aswan hatun aycha uquqmi. Ch'ullallam chakun.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Tikri**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Tikri**
# Mayu khuchi

| **Mayu khuchi** |
| --- |
| *Hippopotamus amphibius**Hippopotamus amphibius* |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Classis: | Mammalia  |
| Ordo: | Artiodactyla  |
| Familia: | **Hippopotamidae** Gray, 1821 |

 |
| Rikch'aq |
| * Hatun mayu khuchi *(Hippopotamus amphibius)*
* Uchuy mayu khuchi *(Choeropsis liberiensis)*
 |

**Mayu khuchi** icha **Ipuputamu(familia Hippopotamidae)* nisqakunaqa Aphrikapi kawsaq, iskay ruk'anayuq, yura mikhuq ñuñuqkunam.
# Chiwayru

| **Chiwayru** kawsachkaqraq Rumiyasqa: kunankamapas |
| --- |
| *Dasyprocta punctata**Dasyprocta punctata* |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Classis: | Mammalia  |
| Ordo: | Rodentia  |
| Subordo: | Hystricognatha  |
| Infraordo: | Caviomorpha  |
| Familia: | Dasyproctidae  |
| Genus: | Dasyprocta Illiger, 1811 |

 |
| Rikch'aq |
| * *Dasyprocta azarae* Lichtenstein, 1823 (Asara chiwayru) uralan Brasil, Paraguay, chinchay Argentina.
* *Dasyprocta coibae* Thomas, 1902 (Quywa chiwayru) Panama.
* *Dasyprocta cristata* Desmarest, 1816 (Ñaqcha chiwayru) Surinam
* *Dasyprocta fuliginosa* Wagler, 1832 (Yana chiwayru) Colombia, kunti, uralan Venezuela, Ecuador, chinchay kunti Brasil.
* *Dasyprocta guamara* Ojasti, 1972 (Wamara chiwayru) Nororiente de Venezuela.
* *Dasyprocta kalinowskii* Thomas, 1897 (Piruwanu chiwayru) Perú
* *Dasyprocta leporina* Linnaeus, 1758 (Willa chiwayru) Brasil, Guyana, uralan anti Venezuela.
* *Dasyprocta mexicana* Saussure, 1860 (Mishiku chiwayru) Mishiku.
* *Dasyprocta prymnolopha* Wagler, 1831 (Yanakinray chiwayru). Chinchay anti Brasil.
* *Dasyprocta punctata* Gray, 1842 (Ch'ikchi chiwayru) Chawpi Awya Yala, Colombia, Ecuador, Perú, Bolivia, kunti Venezuela.
* *Dasyprocta ruatanica* Thomas, 1901 (Ruwatan chiwayru) Honduras.
 |

**Chiwayru** icha **Siwayru(genus Dasyprocta)* nisqakunaqa Uralan Awya Yalapi, Antikunapi kawsaq khankiqkunam.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Chiwayru**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Chiwayru**
# K'illimsayaku

|  |  |
| --- | --- |
| Glukusa - pañaman muyuq  | Fruktusa - pañaman muyuq  |
| Ribusa - furanu rikch'aq  |

**K'illimsayaku** nisqaqa k'illimsayaqmanta, muksichaqmanta yakuchaqmantapas t'inkisqakunam, achka mikhuna imayaykuna. Kawsananchikpaq muchunchikmi.

Kaymi huk k'illimsayakukuna:

* **Ch'ulla k'illimsayaku**
	+ Uwas misk'i *(glukusa, glucosa)*
	+ Wayu misk'i *(fruktusa, fructosa)*
* **Iskaynintin k'illimsayaku**
	+ Asukar icha *Wiru misk'i* *(sakharusa, sacarosa)*
* **Achka k'illimsayaku**
	+ Miqu *(almidón)*
	+ Silulusa *(celulosa)*

K'illimsayakukunaqa kay mikhuykunapim:

* Miqu: riwi murukuna, papa, kumar, rumu
* Asukar: wayukunapi, misk'i wirupi
* Uwas misk'i: wayukunapi
* Wayu misk'i: wayukunapi

Silulusa nisqataq yurakunap kawsaykuqninkunap pirqanmi, tukuy yurakunapim.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **K'illimsayaku**.
# Ch'unchul

**Ch'unchul** icha **Chunchulli**, Ankashpi **Aqash** nisqaqa runap, uywakunappas ikuna ukunchakunapaq pila hina ukhu yawrim. Simipim qallarin, sip'utikamataq‎mi purin. Chay ch'unchulnintaqa mikhusqakunam purin. Kurkuqa hiq'ipim, ñañu ch'unchulpipas mikhusqata ukhunchakunmi. Rakhu ch'unchulpitaq akayanmi.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Ch'unchul**.

## Pukyukuna
# Kastaña

Kastaña** nisqaqa huk sut'ikunayuqmi; **Kastaña (sut'ichana)** rikuy.*

| **Kastaña** |
| --- |
| Kastaña raphikuna *Bertholletia excelsa*Kastaña raphikuna *Bertholletia excelsa* |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Plantae  |
| Divisio: | Magnoliophyta  |
| Classis: | Magnoliopsida  |
| Ordo: | Ericales  |
| Familia: | Lecythidaceae  |
| Subfamilia: | Lecythidioideae  |
| Genus: | **Bertholletia**  |
| Species: | B. excelsa  |

 |
| Mit'an kamaypaq sutin |
| Bertholletia excelsa Humb.& Bonpl. 1807 |

**Kastaña** (*Bertholletia excelsa*) nisqaqa huk Uralan Awya Yala (Brasil, Buliwya, Kulumbya, Wayana, Winisuyla) kawsaq sach'am.