Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kapiwara

| **Kapiwara**  Mana llakiq rikch'aq (LC) |
| --- |
| Mama kapiwara, uñankunata ñuñuchichkaqMama kapiwara, uñankunata ñuñuchichkaq |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Classis: | Mammalia  |
| Ordo: | Rodentia  |
| Familia: | Caviidae  |
| Genus: | *Hydrochoerus*  |
| Species: | H. hydrochaeris  |

 |
| Mit'an kamaypaq sutin |
| Hydrochoeris hydrochaeris Linnaeus, 1766 |
|   |

Kapiwara
**Kapiwara**, **karpinchu**, **runsuqu** icha **ariraña** (*Hydrochoerus hydrochaeris*) nisqaqa (kichwa simipi: **kapiwara** icha **sach'a quwi**) Anti urqukunapi kawsaq ñuñuq, khankiq uywam, Hurin Apya Yalapi Amarumayu sach'a-sach'a suyup mayunkunapi kawsaq.

## Pukyukuna

<div class="reflist {{#if:

```
   | columns {{#iferror:
     | references-column-width
```

## Hawa t'inkikuna

* Juan Ishuiza: *Rinchi purikuk*. ILV, Lima 1993. *Ronsokuy*, pp. 24-25.

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Kapiwara**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Kapiwara**
# Wasi ukucha

| **Wasi ukucha** |
| --- |
|  |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Classis: | Mammalia  |
| Ordo: | Rodentia  |
| Familia: | Muridae  |
| Subfamilia: | Murinae  |
| Genus: | **Mus**  |
| Species: | M. musculus  |

 |
| Mit'an kamaypaq sutin |
| Mus musculus L., 1758 |
| Maypim wasi ukucha kawsan: **yana puka**: unay pachamanta. **yuraq puka**: musuq rikch'aq. Maypim wasi ukucha kawsan: **yana puka**: unay pachamanta. **yuraq puka**: musuq rikch'aq. |

**Wasi ukucha** icha **Wasi huk'ucha(Mus musculus)* nisqaqa huk khankiq uywam, runap wasinkunapi kawsaq ukucham.

Wasi ukucha (*Mus musculus*).

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Wasi ukucha**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Wasi ukucha**
# Isku Unaq

**Isku Unaq** nisqaqa huk tiksimuyu yachay pacham, yaqa 145 watamanta 66 hunu watakamam (Mya). Chawpikawsaq Pachap kimsa kaq, qhipa kaq pachanmi, hinallataq aswan unay pachapas. Yaqa 79 hunu watakunapi, tukuy Rikunalla icha Phanirusuyku hiyun nisqamanta aswan unay tiksimuyu yachay nisqa pacham. Chay sutiqa latin simimanta *creta*, "Isku" nisqamanta hamun, chay pachaqa qhipa kuskanninpi achkam. Yaqa llapanpim **K**, pisichasqam, aliman simiman tikrasqanrayku *Kreide*.

## Tiksimuyu yachay

Iskup huch'uy rakiyninkuna| Epoca | Escenario | Qallariy </br> *(pachan)* | Tukuy </br> *(hanaq)* | Niynin | Etimología nisqamanta |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ( Mya ) . |
| Cretácico qhipa pacha | Maastrichtyamanta | 72,1 ± 0,2 | 66.0 | pata: iridio anomalía nisqa Cretácico–Paleógeno nisqapa linderonpi </br> base:ñawpaq kaq rikurimuynin *Pachydiscus neubergicus* | Mastricht Formación, Maastricht, Hulanda mama llaqtapi |
| Campaniano | 83,6 ± 0,2 | 72,1 ± 0,2 | base: qhipa rikurimuynin *Marsupites testudinarius* | Champagne, Ransiya mama llaqtapi |
| Santonian | 86,3 ± 0,5 | 83,6 ± 0,2 | base: ñawpaq kuti *Cladoceramus undulatoplicatus* nisqa rikurimuynin | Saintes, Ransiya mama llaqtapi |
| Conician | 89,8 ± 0,3 | 86,3 ± 0,5 | base: ñawpaq kuti *Cremnoceramus rotundatus* nisqa rikurimuynin | Coñac, Ransiya mama llaqtapi |
| Turoniano | 93,9 ± 0,8 | 89,8 ± 0,3 | base: ñawpaq kuti *Watinoceras devonense* rikhuriynin | Tours, Francia suyupi |
| Cenomanian nisqa | 100,5 ± 0,9 nisqa | 93,9 ± 0,8 | base: ñawpaq kuti *Rotalipora globotruncanoides* nisqa rikurimuynin | *Cenomanum sutiyuq runa* ; Le Mans llaqtapi, Francia suyupi |
| Ñawpaq Cretácico | Albian | 113,0 ± 1,0 | 100,5 ± 0,9 nisqa | base: ñawpaq kuti *Praediscosphaera columnata* rikurimuynin | Aube, Ransiya mama llaqtapi |
| Aptian | 125,0 ± 1,0 nisqapi | 113,0 ± 1,0 | base: anomalía magnética M0r | Apt, Francia suyupi |
| Barremian sutiyuq runa | 129,4 ± 1,5 | 125,0 ± 1,0 nisqapi | base: ñawpaq rikurimuynin *Spitidiscus hugii* y *S. vandeckii* | Barrême, Ransiya mama llaqtapi |
| Hauteriviano nisqa | 132,9 ± 2,0 | 129,4 ± 1,5 | base: ñawpaq kuti *Acanthodiscus* rikurimuynin | Hauterive, Suwisa mama llaqtapi |
| Valanginian sutiyuq runa | 139,8 ± 3,0 | 132,9 ± 2,0 | base: ñawpaq kuti *Calpionellites darderi nisqa* rikhuriynin | Valangin, Suwisa mama llaqtapi |
| Berriasiano | 145,0 ± 4,0 | 139,8 ± 3,0 | base: ñawpaq kuti *Berriasella jacobi* rikurimuynin (tradicionalmente); </br> ñawpaq kuti *Calpionella alpina* unquy (2016 watamanta) | Berrias, Ransiya mama llaqtapi |