Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Khankiq

| **Khankiq** |
| --- |
| Kastilla sach'a ukucha (*Apodemus sylvaticus*)Kastilla sach'a ukucha (*Apodemus sylvaticus*) |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Classis: | Mammalia  |
| Ordo: | Rodentia Bowdich, 1821 |

 |
| Urin rikch'aq ñiqi |
| * Sciuromorpha
* Castorimorpha
* Anomaluromorpha
* Myomorpha
* Hystricomorpha
 |

**Khankiq**, shukllachishka kichwapi **Wiskachak(ordo Rodentia)* nisqakunaqa huk ñuñuq uywakunam.

## Mitan kamay

Kaymi huk khankiqkunam:

**Subordo AnomaluromorphaSubordo CastorimorphaSubordo Hystricomorpha Kichka ukucha *(Echimyidae)*
* Kichka k'usillu *(Erethizontidae)*
* Quwi rikch'aq ayllu *(Caviidae)*
	+ Quwi *(genus Cavia)*
	+ Kapiwara, karpinchu, runsuqu icha ariraña *(Hydrochoerus hydrochaeris)*
* Chiwayru *(Dasyproctidae)*
* Chinchilla rikch'aq ayllu *(Chinchillidae)*
	+ Wisk'acha *(genera Lagidium, Lagostomus)*
	+ Chinchilla *(genus Chinchilla)*

**Subordo Sciuromorpha Antharu / Waywacha *(Sciuridae)*

**Subordo Myomorpha Chupasapa ukucha *(Muridae)*
	+ Hatun ukucha *(genus Rattus)*
	+ Wasi ukucha *(Mus musculus)*
* Chutuchupa ukucha *(Cricetidae)*
	+ Awya Yala ukucha *(Sigmodontinae)*
		- Qachu ukucha *(genus Akodon)*
		- Hawa ukucha *(Oecomys bicolor)*
		- Palanta ukucha *(Oecomys concolor)*

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Khankiq**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Khankiq**
# Mitan kamay katiguriya

*Mitan kamay katiguriyakuna: 1)Rikch'aq (Especie); 2)Rikch'ana (Género); 3)Rikch'aq ayllu (Familia); 4)Rikch'aq ñiqi (Orden); 5)Rikch'aq sinri (Clase); 6)Rikch'aq putu (Filo); 7)Rikch'aq suyu (Reino); 8)Rikch'aq qhapaq suyu (Dominio); 9)Kawsay (Vida)*
**Mitan kamay katiguriya** nisqaqa huk katiguriyam kamaq runa huk allin allinchay kawsay pachapi tarinanpaq.

Mitan kamay katiguriyakuna k'allmakuna hina tantachikunku. Chaymanta, kullu rikch'aq suyum hina kanman; aswan raku k'allmakuna rikch'aq putum (icha rikch'aq t'aqa) hina kankuman, aswan lluchu k'allmakuna huktaq katiguriyakunam kankuman. Laqukuna rikch'aqkunam kankuman.

## Hatunruku mitan kamay katiguriyakuna

* Hatun rikch'aq suyu (*Superregnum*): Rikch'aq suyukunankam. Kimsa rikch'aq qhapaq suyu kan: *Archaea*, *Bacteria* *Eukaria*-pas.
* Rikch'aq suyu (*Regnum*): Tukuy kawsaqkuna kawsay pachapi tantan. Suqta rikch'aq suyu kan: *Archaeabacteria*, *Eubacteria*, *Protista*, *Fungi*, *Plantae* *Animalia*-pas.
* Rikch'aq putu (*Phylum*) icha Rikch'aq t'aqa (*Divisio*): Rikch'aq sinrikunankam. Rimay *Rikch'aq t'aqa* Butanikallapi mawkasqam.
* Rikch'aq sinri (*Classis*): Rikch'aq ñiqikunankam.
* Rikch'aq ñiqi (*Ordo*): Rikch'aq ayllukunankam.
* Rikch'aq ayllu (*Familia*): Rikch'anakunankam.
* Rikch'ana (*Genus*): Rikch'aqkunankam.
* Rikch'aq (*Species*):beh

Bo's
Nv Rikch'anamasikunankam.

## Luqa mitan kamay katiguriyakuna

* Hatun rikch'aq suyu (Superregnum)
* Rikch'aq suyu (Regnum)
	+ Urin rikch'aq suyu (Subregnum)
* Hatun rikch'aq putu (Superphylum)/Hatun rikch'aq t'aqa (Superdivisio)
	+ Rikch'aq putu (Phylum)/Rikch'aq t'aqa (Divisio)
		- Urin rikch'aq putu (Subphylum)/Urin rikch'aq t'aqa (Subdivisio)
* Rikch'aq sinri (Classis)
	+ Urin rikch'aq sinri (Subclassis)
		- Ancha urin rikch'aq sinri (Infraclassis)
* Hatun rikch'aq ñiqi (Superordo)
	+ Rikch'aq ñiqi (Ordo)
		- Urin rikch'aq ñiqi (Subordo)
			* Ancha urin rikch'aq ñiqi (Infraordo)
* Rikch'aq ayllu (Familia)
	+ Urin rikch'aq ayllu (Subfamilia)
		- Rikch'aq tribu (Tribus)
* Rikch'ana (Genus)
* Rikch'aq (Species)
	+ Urin rikch'aq (Subspecies)
# Rikch'aq suyu

**Rikch'aq suyu** (latin simipi: *regnum*) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq lliwmanta aswan hanaq katiguriyam.

Kaymi rikch'aq suyukuna:

* Uywakuna *(Animalia)*
* Yurakuna *(Plantae)*
* K'allampakuna *(Fungi)*
* Ch'ulla kawsaykuqkuna *(Protista)*
* Añakikuna *(Bacteria)*
# Uywa

**Uywa** (**Wiwa**) icha **Animal** nisqakunaqa (latin simipi: *animale - (regnum) Animalia*, grigu simipi: *Ζώον - Ζώα*) tukuy kuyuq, mikhuq, samaq kawsaqkunam (ima runakunallataq).

| **Uywa** |
| --- |
|  |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Dominio: | Eukaryota  |
| Regnum: | **Animalia** Linnaeus, 1758 |

 |
| Phyla |
| Subregnum Parazoa Porifera

(alternatively)
Calcarea
Silicarea
Subregnum Eumetazoa Placozoa
* Radiata (unranked)
	+ Ctenophora
	+ Cnidaria
	+ Trilobozoa †
* Bilateria (unranked)
	+ Orthonectida
	+ Rhombozoa
	+ Acoelomorpha
	+ Chaetognatha
	+ **Superphylum Deuterostomia**
		- Chordata
		- Hemichordata
		- Echinodermata
		- Xenoturbellida
		- Vetulicolia †
	+ **Superphylum Ecdysozoa**
		- Kinorhyncha
		- Loricifera
		- Priapulida
		- Nematoda
		- Nematomorpha
		- Lobopodia †
		- Onychophora
		- Tardigrada
		- Arthropoda
	+ **Superphylum Platyzoa**
		- Platyhelminthes
		- Gastrotricha
		- Rotifera
		- Acanthocephala
		- Gnathostomulida
		- Micrognathozoa
		- Cycliophora
	+ **Superphylum Lophotrochozoa**
		- Sipuncula
		- Hyolitha †
		- Nemertea
		- Phoronida
		- Bryozoa
		- Entoprocta
		- Brachiopoda
		- Mollusca
		- Annelida
		- Echiura
 |

## Qhichwa simipi imakaychana

Qallariyninpiqa *uywa* nisqaqa "runap uywasqan animal, manataq sallqa animalchu" niyta munarqaptin, Ikwadur kichwa shimi nisqapi tukuy animal nisqakunapaq, sallqakunapaqpas, "wiwa" nispa niytam qallarirqanku. Chay hinam kay Wikipidiyapi "uywa" nispa tukuy animalkunatam niyta munanchik.

## Rakikay

Uywakuna rakikan *pachallan yawaryuq kuna* (endotermos), huknin; *tikray yawaryuqkuna* (ectotermos)wakinkuna.

## Kaypipas qhaway

* Uywakunap mitan kamay raki huñukuna
# Wasa tiwlliyuq

| **Wasa tiwlliyuq** |
| --- |
| Kalifornia KunturKalifornia Kuntur |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Superphylum: | Deuterostomia  |
| Phylum: | Chordata  |

 |
| Urin rikch'aq putu |
| * Urochordata
* Cephalochordata
* Vertebrata
 |

**Wasa tiwlliyuq(Chordata)* nisqakunaqa huk uywa rikch'aq putum.

Kaymi rikch'aq sinrinkuna:

* Llikllayuq *(Urochordata, Tunicata)*
	+ *Ascidiacea*
	+ *Thaliacea*
	+ *Larvacea*
* Tullunnaq *(Cephalochordata, Acrania)*
* Tulluyuq *(Vertebrata)*
	+ Muyu simi *(Cyclostomata)*
	+ K'apa challwa *(Chondrichthyes)*
	+ Tullu challwa *(Osteichthyes)*
		- Aycha wayt'ana *(Sarcopterygii)*
		- Wach'i wayt'ana *(Actinopterygii)*
	+ Allpa yaku kawsaq *(Amphibia)*
	+ Suchuq *(Reptilia)*
	+ Pisqu *(Aves)*
	+ Ñuñuq *(Mammalia)*

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Wasa tiwlliyuq**.

Ñuqanchik

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Wasa tiwlliyuq**
# Tulluyuq

| **Tulluyuq** kawsachkaqraq Rumiyasqa: Kambrikumanta kunankama |
| --- |
| Tulluyuqkuna: Nina salamanra (*Salamandra salamandra*), Killa challwa (*Mola mola*), Sinqasapacha musaraña (*Rhynchocyon petersi*), Mamaqucha kayman (*Crocodylus porosus*), Qulla kaswaryu (*Casuarius casuarius*)Tulluyuqkuna: Nina salamanra (*Salamandra salamandra*), Killa challwa (*Mola mola*), Sinqasapacha musaraña (*Rhynchocyon petersi*), Mamaqucha kayman (*Crocodylus porosus*), Qulla kaswaryu (*Casuarius casuarius*) |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Superphylum: | Deuterostomia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Subphylum: | **Vertebrata** Cuvier, 1812 |

 |
| Rikch'aq sinri |
| * Muyu simi *(Cyclostomata)*
* K'apa challwa *(Chondrichthyes)*
* Tullu challwa *(Osteichthyes)*
	+ Aycha wayt'ana *(Sarcopterygii)*
	+ Wach'i wayt'ana *(Actinopterygii)*
* Allpa yaku kawsaq *(Amphibia)*
* Suchuq *(Reptilia)*
* Pisqu *(Aves)*
* Ñuñuq *(Mammalia)*
 |

**Tulluyuq(Vertebrata)* nisqaqa, kichwapi **Tulluyuk**, **Tullukwa** icha **Karkay** nisqapas lliw tulluyuq kaq, wasa tiwlliyuq *(Chordata)* nisqakunaman kapuq uywakunam.
Kay rikch'aq sinri *(classis)* nisqakunam kapun:

* K'akinnaq *(Agnatha)*
	+ Muyu simi *(Cyclostomata)*
* Challwa *(Pisces)*
	+ K'apa challwa *(Chondrichthyes)*
	+ Tullu challwa *(Osteichthyes)*
		- Aycha wayt'ana *(Sarcopterygii)*
		- Wach'i wayt'ana *(Actinopterygii)*
* Tawachaki *(Tetrapoda)*
	+ Allpa yaku kawsaq *(Amphibia)*
	+ Suchuq *(Reptilia)*
	+ Pisqu *(Aves)*
	+ Ñuñuq *(Mammalia)*

Runakunaqa chay hinapas tulluyuqmi kanchik.

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Tulluyuq**.

## Pukyukuna
# Ñuñuq

| **Ñuñuqkuna** |
| --- |
| Quyuti (*Canis latrans*), huk ñuñuq.Quyuti (*Canis latrans*), huk ñuñuq. |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Classis: | **Mammalia**  |

 |
| Rikch'aq ñiqi |
|
Subclassis Monotremata
* Monotremata

Subclassis Marsupialia
* Didelphimorphia
* Paucituberculata
* Microbiotheria
* Dasyuromorphia
* Peramelemorphia
* Notoryctemorphia
* Diprotodontia

Subclassis Placentalia
* Xenarthra
	+ Cingulata
	+ Pilosa
* Dermoptera
* Desmostylia
* Scandentia
* Primates
* Rodentia
* Lagomorpha
* Insectivora
* Chiroptera
* Pholidota
* Carnivora
* Creodonta
* Perissodactyla
* Artiodactyla
* Cetacea
* Afrosoricida
* Macroscelidea
* Tubulidentata
* Hyracoidea
* Proboscidea
* Sirenia
* Embriotopoda
 |

**Ñuñuq** nisqaqa (latin simipi: *Mammalia*) suphu (chukcha) millmaqarayuq uywam. Ñuñuyuqmi kaspa uñachankunata ñukñunwan ñuñuchinku. Mana runtukunata wachaspa, kawsachkaqñam wawakunata wachanku.

Runakunaqa chay hinapas ñuñuqmi kanchik.

## Huk ñuñuq rikch'aq ñiqikuna (ordo nisqa)

**Ch'ulla hutk'uyuq ñuñuq(Monotremata)*

**Wayaqayuq ñuñuq(Marsupialia)*

* Q'arachupa *(Didelphimorphia)*
* Runchu *(Paucituberculata)*
* Aycha uquq wayaqayuq *(Dasyuromorphia)*
* Iskay ñawpaq kiruyuq wayaqayuq *(Diprotodontia)* (Kanguru, Kwala, Wombat)

**Thaminniyuq ñuñuq(Placentalia)*

* Palama uquq ñuñuq *(Insectivora)*
* Khirkinchu *(Cingulata)*
* Kirunnaq *(Pilosa)* (Intillama, Kuchipillan)
* Masu *(Chiroptera)*
* Ch'ulla ruk'anayuq *(Perissodactyla)*
* Iskay ruk'anayuq *(Artiodactyla)*
* Elephanti *(Proboscidea)*
* Wallina *(Cetacea)*
* Yaku waka *(Sirenia)*
* Aycha uquq ñuñuq *(Carnivora)*
* Khankiq *(Rodentia)*
* Rinrisapa khankiq *(Lagomorpha)*
* Makiyuq *(Primates)* (K'usillu, Ñawisapa, Limuri, Luri)

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Ñuñuq**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Ñuñuq**
# Chupasapa ukucha

| **Chupasapa ukucha** |
| --- |
| Yana hatun ukucha (*Rattus rattus*)Yana hatun ukucha (*Rattus rattus*) |
| **Mit'an kamay** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regnum: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Classis: | Mammalia  |
| Ordo: | Rodentia  |
| Superfamilia: | Muroidea  |
| Familia: | **Muridae** Illiger, 1811 |

 |

**Chupasapa ukucha(familia Muridae)* nisqakunaqa huk khankiq uywakunam, suni chupayuq, rinrisapa ukuchakunam. Ñawpa pachas Iwrupa, Asya, Aphrika chayllapi kawsaq karqan, kunantaq tukuy Tiksimuyuntinpim kawsan (runa waqlliq rikch'aqkuna: wasi ukucha, hatun ukucha).

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **Chupasapa ukucha**.

* Wikispecies nisqaqa qillqasqa p'anqayuqmi kay hawa: **Chupasapa ukucha**
# Rikch'aq

**Rikch'aq** (latin simipi: *species*) nisqaqa kawsaqkunapaq mitan kamaypi, raki huñukunapaq huk katiguriyam.

Kay hinam rikch'aqpaq sut'ichakun: *Huk rikch'aqman kapuq lliw huk kaqkunaqa yumanakuspa kuskanpa miraywa kana wawankunata wachaspa miraykuyta atinmi.*

Carl von Linné sutiyuq Suysya mama llaqtayuq runaqa rikch'aqpaq iskaynintin simiyuq, latin icha grigu simipi mitan kamaypaq sutita kamarqan.
# 1904

◄ |
19 ñiqin pachakwata |
**20 ñiqin pachakwata**
| 21 ñiqin pachakwata

◄ |
1870 watakuna |
1880 watakuna |
1890 watakuna |
**1900 watakuna**
| 1910 watakuna
| 1920 watakuna
| 1930 watakuna
| ►

◄◄ |
◄ |
1900 |
1901 |
1902 |
1903 |
**1904**
| 1905
| 1906
| 1907
| 1908
| ►
| ►►

**1904** wataqa Griguryanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan (Hulyanu kalindaryukamataq illapachawwan qallarisqa wakllanwatam).

## Ima tukusqakuna

## Yurisqakuna

## Wañusqakuna

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqaqa multimidya kapuyninkunayuqmi kay hawa: **1904**.
# Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq

**Mamallaqtapura Huñu Sallqa Pachata Sallqapi Kaqkunata Amachanapaq(International Union for Conservation of Nature and Natural Resources)* **IUCN** nisqaqa mamallaqtapura sallqa amachay tantanakuymi, 5 ñiqin kantaray killapi 1948 watapi Fontainebleau llaqtapi (Ransiyapi) kamarisqa. Uma tiyayninqa Gland (Suwisa) llaqtapim.

IUCN nisqaqa Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyu nisqatam ruraykun. Amachasqa sallqa suyukunatam ñiqichan.

## Wankurisqakuna

* 84 mamallaqtap ministiyunkuna,
* 108 mamallaqtap tantanakuyninkuna,
* 831 mana mamallaqta tantanakuykuna (NGO),
* 33 wakin tantanakuykuna.

## Huñunakuykuna

Llapa tawantin watapim huñunakunku.

## Chikichasqa Rikch'aq Puka Sutisuyupi Chikichay Patantin

Kaymi Chikichay patakuna:

* **EXExtinct* (Wañusqaña rikch'aq)
* **EWExtinct in the Wild* (Sallqapi wañusqaña rikch'aq)
* **CRCritically Endangered* (Ancha chikichasqa rikch'aq)
* **ENEndangered* (Chikichasqa rikch'aq)
* **VUVulnerable* (Chullchu rikch'aq)
* **NTNear Threatened* (Yaqa manchachisqa rikch'aq)
* **LCLeast Concern* (Mana llakiq rikch'aq)
* **DDData Deficient* (Mana kaq willaykuna)
* **NENot Evaluated* (Mana k'uskiykusqa)

## Pukyukuna

## Hawa t'inkikuna

*  (inlish simipi)
# Sumalya

Ās-Sūmāl*
*Soomaaliya*
 Sumalya**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Laphara | Wallqanqa |

 |
| Llaqta qayanqillqa: *no tiene* |
| Llaqta taki: *Somaliyaay toosoo* |
|   |
| Situación de Sumalya |
|   |
| **Uma Llaqta**  • Runakuna  • Tinkurachina siwikuna | Mugadishu 1,5 a 3 millones 2°04'N 45°22'O |
| **Aswan hatun llaqta** | Mugadishu |
| **LLaqtap simin** | Sumalya simi, Arabya simi, Italya simi |
| **Kamachiy** | República Federal2 |
| **Kawpay** |  |
| Presidente Primer ministro | Mohamed Abdullahi Mohamed Mohamed Hussein Roble |
| **Independencia** - fecha | de Italia y Reino Unido 1 de julio de 1960 |
| **Mama llaqtap hawan**  • Llapan hallka k'iti k'anchar  • % yakukuna Saywakuna Chalakuna | Ñiqi: 42º 637.657 km² 1,6 % 2.366 km 3.025 km |
| **Runakuna**  • Llapan  • T'iqisqa kay | Ñiqi: 91º 8.228.000 (est. 2005) 13 hab./km² |
| **Brutu ukhu hayt'uy** (**BUH**) - Llaqta ukhu hayt'uy (LUH)  • Llapan (2005)  • BUH, llapan runap |   US$ 4.809.000.000 US$ 600 |
| **HDI** -Runa kururay rikuchiq- (1993) | 0.477 (179º) – bajo |
| **Kañina** | Chelín somalí |
| **Runa llaqtap sutin** | Somalí |
| **Pacha suyu** | UTC+3 |
| **Internet tuyru** | `.so` |
| **Karu rimay tuyru** | `+252` |
| **Ankichiy tuyru** | `6OA-6OZ` |
| **ISO tuyru** | 706 / SOM / SO |
| Kaypi wankurisqa: ONU, UA |
| 1 Idioma administrativo 2 Gobierno de transición y único gobierno reconocido por la ONU. Existen otros territorios autónomos e independientes *de facto* tales como Somalilandia, Puntland, Galmudug y la Unión de Cortes Islámicas. |

**Sumalya** nisqaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

* Uma llaqta: Mugadishu

## Hatun llaqtakuna

|  |
| --- |
| **Llaqtakuna (Sumalya)** |
| ' | **Llaqta** | **Runakuna** | **Suyu** |
| 1. | Mugadishu | 1.226.654 | Banaadir |
| 2. | Hargeysa | 478.283 | Woqooyi Galbeed |
| 3. | Merka | 320.800 | Shabeellaha Hoose |
| 4. | Berbera | 242.363 | Woqooyi Galbeed |
| 5. | Kismaayo | 234.884 | Jubbada Hoose |
| 6. | Jamaame | 185.270 | Jubbada Hoose |
| 7. | Baidoa | 129.839 | Bay |
| 8. | Burao | 99.270 | Togdheer |
| 9. | Boosaaso | 74.287 | Bari |
| 10. | Afgooye | 65.461 | Shabeellaha Hoose |
| 11. | Gaalkacyo | 61.144 | Mudug |
| 12. | Beledweyne | 55.410 | Hiiraan |
| 13. | Qoryooley | 51.720 | Shabeellaha Hoose |
| 14. | Garoowe | 49.913 | Nugaal |
| 15. | Jawhar | 47.086 | Shabeellaha Dhexe |
| 16. | Jilib | 43.694 | Jubbada Dhexe |
| 17. | Baardheere | 42.240 | Gedo |
| 18. | Qardho | 39.115 | Bari |
| 19. | Boorama | 38.075 | Awdal |
| 20. | Laascaanood | 34.427 | Sool |
| 21. | Erigabo | 33.853 | Sanaag |
| 22. | Luuq | 33.820 | Gedo |
| 23. | Buurhakaba | 27.792 | Bay |
| 24. | Baraawe | 27.067 | Shabeellaha Hoose |
| 25. | Eldere | 26.562 | Galguduud |
| 26. | Dolaw | 22.126 | Gedo |
| 27. | Wanlaweyne | 22.022 | Shabeellaha Hoose |
# Ithiyupya

|  |
| --- |
| Ithiyupya የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ Federaalawaa Dimokraatawaa Repabliikii Itoophiyaa ናይኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ Toophphiya Federaalle Dimokkiraatike Ripaabilike  |
|  Ithiyupyapa⠀wallqanqan  |  Ithiyupyapa lapharan  |
|   |
|   |
| Llaqta qayanqillqa
 | Land of origins  |
| Llaqta taki
 | Whedefit Gesgeshi Woude
 |
| Kamachiy |
| Kamachina laya
 | república federal (es)   |
| Umalliq
 | Taye Atskeselassie (es)   |
| Parlamento
 | Asamblea Parlamentaria Federal (es)   |
| Simikuna
 | Idioma zayse-zergulla (es)  Maale (en)  Seze (en)  Idioma me'en (es)  Tsamai (en)  aswan
 |
| Uma llaqta
 | Adis Ababa
 |
| Allpa-saywachiy |
| Arya
 | 1 104 300    km 2 |
| Suyukuna
 | Adis Ababa región Afar (es)  Región de Amhara (es)  Benishangul-Gumaz (es)  Dire Dawa (es)  Gambela (es)  Región Harar (es)  Región de Oromía (es)  región Somalí (es)  Región de Etiopía Meridional (es)  aswan
 |
| Hatunnin llaqta
 |  |
| Hanaq-kay
 | Min. Depresión de Danakil (es)  (-125 m)
Max. Monte Ras Dejen (es)   |
| Yaku
 | %
 |
| Pacha UTC
 | UTC+03:00 (es)  Tiempo de África Oriental (es)  Africa/Asmera (mul)   |
| Runa-kaqnin |
|  Runap-sutin
 | Ithiyupya-runa
 |
| Runakuna
 | 128 691 692 (2023)    hab.  |
| Density | 116,54 hab./km2 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  **56 745 161 (%44.1)** |  **57 375 433 (%44.6)**  |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 |
| Wiñaykawsay |
| Paqarisqan pacha
 | awustu 21, 1995  |
| Ekonomiya |
| Sutichasqa RLR
 | 80 561 496 133,917 $ (2017) 7 560 515 699,9686 (2016) |
| RLR (RKK)
 | 199 759 036 280 dólar internacional (es)  (2017) 21 944 666 538 (2016) |
| Sutichasqa RLR per cápita
 | 767 $ (2017) 55 (2016) |
| RLR (RKK) per cápita
 | 1903,238 dólar internacional (es)  (2017) 166,824 (2016) |
| Llamkanaqkaq indisi
 | 5 %
 |
| RPI
 | 0,498 (2021) |
| Inflasyun
 | 6,7 % (2016) −3,3 (2015) |
| Llaqtaqullqi
 | bir etíope (es)  |
| Aswanraq |
| ISO tuyru
 | `ET` |
| Internet tuyru
 | .et (es)  |
| Karurimana tuyru
 | +251
 |
| Kaypi wankurisqa
 | Alianza por la carbono neutralidad (es)  Asociación Internacional de Fomento (es)  BRICS Banco Africano de Desarrollo (es)  Banco Internacional de Reconstrucción y Fomento (es)  aswan
 |
|  |

**Ithiyupya,Ithiwpiya, Itiyupya** icha **Itiwpiya** (kastilla simipi: Etiopía) llaqtaqa Aprikapi huk mama llaqtam.

Ithiyupyapiqa 75 067 000 runakunam kawsachkanku.

* Uma llaqta: Adis Ababa icha Addis Abeba, 2 757 730 runakuna (2005)

## Simikuna

* Oromo simi
* Amhara simi
* Tigriy simi
* Tigriña simi (Tigray simi)
* Sumali simi
* Sudan rimaykuna
* hukkunapas

## Wiñay kawsay

Icha Abisinia (Alta Æthiopía).

## Pukyukuna
# Yiwuti

**جمهورية جيبوتي
*Yumhūriyyat Yībūtī*
*République de Djibouti*
Yiwuti Ripuwlika**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Laphara | Wallqanqa |

 |
| Llaqta qayanqillqa: *Unité, Egalité, Paix* (Ransiya simi: *«Huklla kay, Kaqlla kay, Qasi kay»*) |
| Llaqta taki: *Flag Song* |
|   |
| Situación de Yiwuti |
|   |
| **Uma Llaqta**  • Runakuna  • Tinkurachina siwikuna | Yiwuti 466.900 (2004) 11°36′ N 43°10′ O |
| **Aswan hatun llaqta** | Yiwuti |
| **LLaqtap simin** | Arabya simi, Ransiya simi |
| **Kamachiy** | República semipresidencialista |
| **Kawpay** |  |
| Presidente Primer Ministro | Ismail Omar Guelleh Dileita Mohamed Dileita |
| **Independencia**  • Fecha | Ransiyamanta 27 ñiqin inti raymi killapi 1977 |
| **Mama llaqtap hawan**  • Llapan hallka k'iti k'anchar  • % yakukuna Saywakuna Chalakuna | Ñiqi: 150º 23.000 km² Despreciable 516 km 314 km |
| **Runakuna**  • Llapan  • T'iqisqa kay | Ñiqi: 161º 476.703 (2005 est.) 21 hab./km² |
| **Brutu ukhu hayt'uy** (**BUH**) - Llaqta ukhu hayt'uy (LUH)  • Llapan (2005)  • BUH, llapan runap | Ñiqi: 168º   US$ 1.686 millones US$ 1.957 |
| **HDI** -Runa kururay rikuchiq- (2003) | 0.495 (150º) – Bajo |
| **Kañina** | Franco yibutiano (`DJF`) |
| **Runa llaqtap sutin** | Yibutiano, yibutiana |
| **Pacha suyu**  • Ruphay mit'a | UTC+3 UTC+3 |
| **Internet tuyru** | `.dj` |
| **Karu rimay tuyru** | `+253` |
| **Ankichiy tuyru** | `J2A-J2Z` |
| **ISO tuyru** | 262 / DJI / DJ |
| Kaypi wankurisqa: ONU, UA, Liga de Estados Árabes |

**Yiwuti**, **Yiwuti** icha **Djibouti** nisqaqa Aprikapi huk mama llaqtam.
# Iritriya

**ኤርትራ
*Ertra*
إيريتريا
*Irītriyā*
Iritriya**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Laphara | Wallqanqa |

 |
| Llaqta qayanqillqa: *Nunca jamás arrodillarse* |
| Llaqta taki: *Ertra, Ertra, Ertra* |
|   |
| Situación de Iritriya |
|   |
| **Uma Llaqta**  • Runakuna  • Tinkurachina siwikuna | Asmara 3.702.757 hab. (2005) 15° 20’ N 38° 55’ E |
| **Aswan hatun llaqta** | Asmara |
| **LLaqtap simin** | Tigrinya simi, Arabya simi¹ |
| **Kamachiy** | Gobierno de transición |
| **Kawpay** |  |
| Umalliq Hawa ministru | Isayas Afewerki Ali Said Abdella |
| **Kachariy** Reconocida | de Ithiyupya 24 ñiqin inti raymi killapi 1993 watapi |
| **Mama llaqtap hawan**  • Llapan hallka k'iti k'anchar  • % yakukuna Saywakuna Chalakuna | Ñiqi: 985º 121 320 km² despreciable 1 630 km 2 234 km |
| **Runakuna**  • Llapan  • T'iqisqa kay | Ñiqi: 114º 4 669 638 37 hab./km² |
| **Brutu ukhu hayt'uy** (**BUH**) - Llaqta ukhu hayt'uy (LUH)  • Llapan (2006)  • BUH, llapan runap | Ñiqi: 156º   US$ 4 075 000 000 US$ 858 |
| **HDI** -Runa kururay rikuchiq- (2003) | 0.444 (161º) – Bajo |
| **Kañina** | Nafka (ERN) |
| **Runa llaqtap sutin** | Eritreo, eritrea |
| **Pacha suyu**  • Ruphay mit'a | UTC + 3 no aplica |
| **Internet tuyru** | `.er` |
| **Karu rimay tuyru** | `+291` |
| **Ankichiy tuyru** | `E3A-E3Z` |
| **ISO tuyru** | 232 / ERI / ER |
| Kaypi wankurisqa: ONU, UA |
|
¹ También se habla el italyanu, el ransiya simi wan Tigrinya simi |

**Iritriya** nisqaqa Aphrikapi huk mama llaqtam.

## Wiñay kawsay

## Kaypipas qhaway

## Hawa t'inkikuna

* Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: **Iritriya**.