Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# توری

|  |  |
| --- | --- |
|

توری، **نحوه** یا **برخه** یا **سېلاب** ( په انګلیسي کې: Syllable ) د وینا غږونو لپاره تنظیم کوونکی واحد دی. یو نحو (برخه) د ابتدايي او وروستیو څنډو (عموما کنسوننټونو ) سره د نیوکلیوس (اکثره یو واول) څخه جوړه ده.
توري په عمومي ډول د لیکونو د "ودانۍ بلاک" غږونو په نوم پېژندل کیږي. دوی کولی شي د ژبې تال، شاعرانه قواعد، د تاکید نمونې او نور وي. . . بدل یې کړه
پس منظر
سلیبیک لیکنه د لومړنیو لیکو څخه زرګونه کاله دمخه پیل شوه. د نحو ترټولو زوړ سند په تختو لیکل شوی چې نږدې 2800 BC پورې تاریخ لري. دا د سومیریا په اور ښار کې وموندل شو. د انځورګرۍ څخه تر نحو پورې دا کودتا د "د لیکلو په تاریخ کې ترټولو لوی پرمختګ" په توګه پیژندل کیږي.
يو څپيز یا څو څپيزه کلمې
هغه کلمه چې د یو واحد حرف څخه جوړه وي (لکه فارس یا پارس)، د مونوسیلبل په نوم یادیږي (لکه یوه کلمه چې یوه برخه وي)؛ په داسې حال کې چې یوه کلمه چې له دوه برخو څخه جوړه وي (لکه بلی) دوه حرفونه (د دوه برخو کلمې ته ورته) ویل کیږي. هغه کلمه چې له دریو حروفو څخه جوړه وي (لکه *لیکل شوې* کلمه) د درې حرفو کلمه (د دریو برخو کلمې ته ورته) ویل کیږي. هغه کلمه چې له دریو څخه ډیر توري ولري پولی سلیبیک (لکه *نندارتون* ) بلل کیږي. همدارنګه، دا اصطالح معمولا د هغو کلمو تشریح کولو لپاره کارول کیږي چې له دوو څخه زیات حرفونه لري. معنی لرونکي یو حرف (یوه برخه) کلمې په اعظمي توګه څلور غږونه لري، چې دوه یې باید د پراخولو وړ وي.

پايڅوړ

|  |
| --- |
| **لوا تېروتنهد چلنوال:Navbar په 58 کرښه کې: ناسم سرليک ليکدود ډولونه.**

 |

 |
# اویغور خلک

پخوانی اويغوري پاچا
**اویغوریان** د مسلمانو ترکانو له ټبره دی چې د سینکیانگ ولایت د وگړو ۴۵ سلنه جوړوی، خو هان قوم پکې ۴۰ سلنه دی، چین په ۱۹۴۹ کال پر سینکیانگ د واک لرلو اعلان وکړ. هغه مهال چې د ختیځ ترکستان دولت ډېر دوام ونه کړ له هماغه وخت راهیسې، سینکیانگ ته د هان چینایانو د مېشتېدو لړۍ تېزه شوه، خو اویغوریان د خپل کلتور له منځه وړلو وېره لری. د چین حکومت په سینکیانگ ولایت کې پر اویغور ټولنې د بندیزونو په لړ کې پر مذهبی او دینی کړنو هم بندیزونه لگولی. گوتنیوونکی وایی د چین دا عمل په حقیقت کې د وضعیت خرابولو ته په لوی لاس لمن وهل دی.

## تاریخ

## سینکیانگ (ختیځ ترکستان) کې ځینې بندیزونه

* ښځې له حجاب اغوستلو منع شوې دی
* اویغوریان په ځینو سیمو کې د چړو له اخیستو منع شوی دی
* لمونځ د وضع شوی قانون له مخې کېږی، داسې چې له ۱۸ کلنۍ ټیټ کسان جومات ته نه شی ننوتلی
* واده کوونکی باید حکومت ته د واده د منښتلیک ترلاسه کولو لپاره وړاندیز وکړی، په پټه واده کول منع دی
* له سپین ږیرو پرته نور ږیرو پرېښودو ته نه پرېږدی.

## گالری

* اویغوری رباب
* کاشغری نانوایې
* اویغوری قالی اوبدنې ماشین

## سرچینې
# اکتوبر

**اکتوبر** دگریگوري کلیز لسمه میاشت ده، چې ۳۱ ورځې لري.

|  |
| --- |
|  گریگورې مياشتې |
|  |
|
جنوري
 · فېبروري
 · مارچ
 · اپريل
 · می
 · جون
 · جولای
 · اګست
 · سېپتمبر
 · اکتوبر
 · نومبر
 · ډېسمبر
 |

## اخځونه

*
# كلک څرمنې ژوې

| Crustacea كلک څرمنې ژوې |
| --- |
|  |
|  |
| مملکه | ژوی |
| څانگه | بند پښه لرونکې ژوې |
| څېرمه څانگه | كلک پو ستى ژوي |

**كلک څرمنې ژوې** (په لاتين: *Crustacea*) د بند پښه لرونکو ژويو څخه یوه لویه ډله (څېرمه شاخه) ده چې په اوبو کې یا اوبو ته نږدې ژوند کوي. د هغو ژويو څخه چنگاښ، كركند، کریل، خرچنگ خاردار او شريمپ تر ټولو پېژندل شوي دي. تر اوسه پورې د دغو ژويو ۵۲ زره ډوله توصيف شوي دي.

## توصيف

هر كلک څرمنی ژوی دوه مرکبې سترگې، کرغښې، څلور انتنه (د دي انتنونو پر سر باندي کیمیايي غوږۍ پروت دی چې په اوبو کې کیمیايي توکې تحليلوي) او څو جوړې پښې لري. بدن یې د سر، ټټر یا cephalothorax نس څخه جوړ شوی دی او د كاسو یا كلکې څرمنې په مرسته پوښ شوی دی چې هر كلک څرمنې ژوې باید په خپل ژوند کې څو ځله تبدیل کړي.

## د كلک څرمنو ژويو تقسیم

كلک څرمنې ژوې په شپږو طبقو تقسیمېږي:

* Branchiopoda - كونجكه پښې ژوي
* Remipedia - غوږ پښې ژوي
* Maxillopoda
* Ostracoda - صدف ډوله ژوي
* Malacostraca - چنگاښ ډوله ژوي
# کانډنسر

د کاندنسر بېلگې
**کاندنسر** یو لاتیني ټکی دی چې د كښېكاږونکی مانا ورکوي. دا نوم اړوند لري په هغه چارچ چې د لوحو په منځکې كښېكاږل کېږي. کاندنسر هغه اله ده چې برښنایي چارجونه زیرمه کوي. دا اله د دوو موازي برېښنا لېږدونکو لوحو څخه جوړه شوې ده. دغه لېږدونکي د نه لېږدونکي توکونو او یا د هوا په مرسته یو له بله جلا کېږي. کله چې لوحې یوه مثبت او بله منفي چارچ شي نو منفي چارچونه د نه لېږدونکي له لارې مثبتې لوحې ته خوځېږي.

## د کاندنسر وسه

هر کاندنسر خپله د ساتلو وسه لري. د ده وسه د چارچونو د کچې سره په نیغه او د لوحو تر منځ د پوتنشیل د توپیر سره چپه تړنه لري. که د کاندنسر وسه په (C)، د چارچونو کچه په (Q)او د پوتنشیل توپیر په (V) نو دا فورمول به په لاس راشي:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
**د کاندنسر د وسې واحد**

د کاندنسر د وسې واحد فاراد (Farad) دی. چې په لنډه یې نښه (F) ده. یو فاراد هغه وسه ده چې یو کولمب چارچ د یوه کاندنسر د لوحو تر منځ یو ولت د پوتنشیل توپیر منځ ته راوړي.

## د کاندنسر ډولونه

* **نه بدلېدونکی**  هغه کاندنسر ته وایي چې د وسپنې د لوحو څخه جوړ شوی دی او د لوحو تر منځ نه لېږدونکي توکي لکه ابرک، اېښودل شوې دي. دا ټولو ته یو پلاستیکي پوښ وراغوندي. د دې کاندنسر وسه او توان نه بدلېدونکی وي.
* **کړندی** هغه کاندنسر دی چې د دوو ډولو لوحو څخه جوړ شوی وي. یوه خوا کړندۍ او نورې یې کلکې وي. کړندی په یوې میلې پورې تړلې وي چې د میلې د تاو او راتاو سره کړندۍ لوحې په کلکو کې ننوځي او بېرته راوځي. د دې کاندنسر وسه هغه وخت لوی حد ته رسي چې خوځېدونکې لوحې په کلکو کې په بشپړه توگه وردننه شي.

## سرچينې

د ښوونې او روزنې د فزیک کتاب
# اېستونيا

د**ایستونیا جمهوریت**، يا **استونیا** (ایستونیايي: *Eesti Vabariik* يا *Eesti*) په سهېلي اروپا کې پروت يو هېواد دی.
چې د ۲۰۰۴ زېږيز کال نه راپدېخوا د اروپايي ټولنی غړيتوب لري. دا هېواد په سهېل کې د فینلنډ نه د نرې فینلنډي خليج په مرسته بېل شوی دی او د لويديځ له خوا د بالتیک دا هېواد د سويډن نه بېلوي. ددغه هېواد سمندر غاړي ۳۷۹۴ کيلومتره اوږدوالی لرې. همداشان دا هېواد په ختيځ کې د روسیه سره ۲۲۹ کیلومتره ګډه پوله لري او په سوېل کې د لاتویا سره ۳۳۹ کيلومتره ګډه پوله لري.
د استونیا پلازمینه د تالین ښار دی.

| اېستونيا |
| --- |
| اېستونيابیرغ
 | اېستونيانښان
 |
|

---

 |
| Location of  اېستونيا  (dark green)– on the European continent  (green & grey) – in the اوروپا بیرلیگی  (green)  —  [Legend]Location of  اېستونيا  (dark green)– on the European continent  (green & grey) – in the اوروپا بیرلیگی  (green)  —  [Legend] |
|

---

 |
| شعار
*Epic Estonia*،
*Stonia Epig*   |
| **ملي ترانه:** |
| ځمکه او استوګنه |
| کوارډينېټ | ﻿ / ﻿    |
| ټيټه سيمه | بالتيک سمندر  (0 متر )   |
| پراخوالی | 45335 کیلومتره مربع  (۲۰۲۴)   |
| پلازمېنه | تالین    |
| رسمي ژبې | اېستونيايي ژبه    |
| مشرتابه |
| بنسټ اېښودنه او واکمنۍ |
| خپلواکۍ نېټه | ۲۴ فېبروري ۱۹۱۸   |
| د عمر محدودیتونه |
| د واده عمر | 18 کلن    |
| بې کارۍ کچه | 5.4 سلنه  (۲۰۱۸)   |
|  نور مالومات
  |
| پیسې | ېورو    |
| بېړنۍ ټليفون شمېره | ۱۱۲    |
| تګلوری | ښي لورۍ    |
| رسمي وېبپاڼه | د تاييدولو سرچينه   |
| هېواد کوډ | EE   |
| د زنګ وهنې نړیوال کوډ | +372   |
|  |
|  |

## وګړي

| په استونیا کې میشت قومونه |
| --- |
|  |  |  |  |  |
| استونیایان |    | ۶۸٫۷% |
| روسان |    | ۲۴٫۸% |
| اوکراینیان |    | ۲٫۰% |
| بلاروسیان |    | ۱٫۱% |
| فنلنډیان |    | ۰٫۸% |
| نور |    | ۱٫۶% |

د دویمې نړیوالې جکړې نه مخکی د استونیا ۸۸% سلنه وګړي استونیایان وو اما د پخوانی شوروی اتحاد د پلانوړو پراساس چې له هغې مخې به یې روسان په استونیا کې میشتول اوسمهال د استونیایانو فیصدې ۶۱% سلنو ته راټیټه شوې ده.

## جغرافیه

استونیا د بالکان په شمال کې ترټولو کوچینی عیواد. یاد هیواد ۲۲۷'۴۵ مساحت لري.

## اداری ویش

* پلازمینه تالین

1. ایدا مرکز یووی
2. پارنو مرکز پارنو (پارنو)
3. پولوا مرکز پولوا (پولوا)
4. تارتو مرکز تارتو (تارتو)
5. رپلا مرکز رپلا (رپلا)
6. ساره مرکز کورساره
7. لنه مرکز راکوره
8. لنه ولایت مرکز هاپسالو
9. هاریو مرکز تالین
10. هیو مرکز کاردلا
11. والګا مرکز والګا (والګا)
12. وورو مرکز وورو (ږورو)
13. ویلیاندی مرکز ویلیاندی (ویلیاندی)
14. یاروا مرکز پایده
15. یوګوا مرکز یوګوا

## سیاسی جوړښت

## کلتور

د استونیا هیواد رسمي ژبه استونیایي ده.

## اقتصاد

## دین

## تاريخ

*آرنۍ ليکنه: د اېسټونيا تاريخ*
د ساینسي تيورۍ له اساسه داسې ښايي چې په اسټونيا کې د انسان درک اله مالوم شو کله چې 11,000–13,000 کاله کلونه وروسته په سیمه کې واورې اوبه شوې.
# مغولي ژبه

مغولي ژبهмонгол хэл (مغولي)
ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ **ناسم ژبکوډ.**

ټوليز مالومات| عمومي مالومات | طبيعي ژبه لويه ژبه ژوندۍ ژبه  |
| ځانګړې وېشنيزه | Mongolic (en)   |
| ليکدود |   لړۍ...
Mongolian (en)  سيريليک ليکدود (د 1940 څخه تر – ) ʼPhags-pa (mul)  Soyombo (en)  لاتين ليکدود Mongolian Cyrillic alphabet (en)  Tibetan script (en)  برېل  |
| ويونکو شمېر |
۵٬۲۰۰٬۰۰۰ (۲۰۰۵) ۷٬۰۰۰٬۰۰۰  |
| آيسو ۶۳۹-۱ کوډ |
mn  |
| د ژبې کوډ |
mn  |
| هېواد |  منګوليا  چين  |

نور مالومات| کورډي‌نېشن | ﻿ / ﻿  |

 **مغولي ژبه** د مغولو ژبه ده چې ۹۰٪ ویونکي یې په مغولستان کې اوسېږي او پاتې یې په نوره نړۍ کې په پاشلي توگه اوسېږي، لکه په روسی کې کالمیک خلک او افغانستان کې هزارگان هم ددغه توکم پاتې شوني وگړي گنل کېږي.د ۲۰۰۵م کال د اټکل مخې په مغولستان روسیه او چین کې په مغولي ژبه ۵,۲ میلیونه خلکو خبرې کولې.

## نور

* مغولي ادبیات
* مغولي الفباء

## سرچینې

Wikipedia contributors، "Mongolian language،" Wikipedia، The Free Encyclopedia،  (accessed January ۱۷، ۲۰۰۸).
# د پارکېنسون ناروغي

**د پارکېنسون ناروغي** (په انگرېزي: **Parkinson disease**) د مرکزي عصبي غونډال يوه ډيجنېرېټيفه ناروغي ده چې اکثراً د ناروغ خوځنده وړتياوې، کلام او نور عملونه اغېزمن کوي. دغه ناروغي د ماغزو په مرکزي برخې سبسټېنشيا نېگرا کې د ډوپامين-لرونکو ژونکو د مړينې په سبب راپېښېږي. د دغې ناروغۍ په پيل کې د خوځښت اړونده رامېنځ ته شوې څرگندې نښې نښانې، د لاسونو رېږدېدنه، د عضلو شخوالی، د خوځښت او حرکت سستي او پڅتوب او په تگ او توازن کې ستونزې دي. د ناروغۍ وروستنۍ نښې نښانې فکري او د کړو وړو ستونزې دي چې د عقلي زوال نښه د عمر په ډېرېدو سره لويه ستونزه رامېنځ ته کوي. د دغې ناروغۍ نورو نښو کې حسي نښې، د خوب او احساساتو ورانښت شامل دي. د پارکېنسون ناروغۍ په هغو پوخ عمره خلکو کې پېښېږي چې عمرونه يې اکثراً له ۵۰ کالونو نه ډېر وي.

## سرچينې

‎
# ويښته

د انسان ویښته په، ۲۰۰ ځله لوی ښکارېدنې سره .
**ويښته** یا جزوی پوښونکی **ویښتان** په تی لرونکو کې دی .

ویښتان درلودل د تی لرونکو موجوداتو یو له ځانګړتیاوو څخه دی، که څه هم ځینې ډولونه د خپل ژوند په دوره کې بې ویښتان دی. او ځینې یې له زیږون له پيل څخه ویښتان لري.