# منطقي مثبت اندي

**منطقي مثبت اندي** یا مثبت اندېشي چې وروسته **منطقي تجربه اندي** یا هغه علم چې پر تجربه ولاړ وي هم وبلل شوه او دواړه په **نوې مثبت اندۍ** هم پېژندل کېږي، په لوېديځه فلسفه کې یو خوځښت و چې اصلي مقصد يې د اصل ثابتول دي (چې د معنا د ثابتولو یو اصل هم بلل کېدای شي). د پوهې دې تیورۍ وښودله چې یوازې هغه خبرې چې د مستقیمې کتنې له لارې یا هم د منطقي سند له مخې ثابتېدای شي، د حقیقت د ارزښت وړاندې کولو، معلوماتو یا هم د واقعي منځ‌پانګې په توګه منل کېدای شي. د ۱۹۲۰مو کلونو په وروستیو کې فیلسوفانو، څېړونکو او ریاضي پوهانو برلېن او ویانا کړۍ یا سېرکلونه رامنځته کړل چې په دغو دوو ښارونو کې يې د منطقي مثبت اندۍ فکرونه وکرل.

د ۱۹۳۰مو کلونو په اوږدو کې په ګڼو اروپايي پلازمېنو کې له غوړېدو سره دغه غورځنګ هڅه وکړه پر علمي فلسفه د فلسفې د بدلولو له لارې د راپیدا شویو نه ثابتېدونکو ادعاوو او ګونګې ژبې له امله رامنځته شوې پېچلتیاوې ختمې کړي چې منطقي مثبت اندي يې د تجربي علومو د جوړښت او بنسټونو په لور ګام ګڼي او ښه بېلګه يې د البرټ انېشټین د نسبیت عمومي تیوري ده. سره له دې چې دا تیوري غواړي د تجربي علم له لارې په مطالعه او تطبيق د فلسفې ستونزې هوارې کړي، خو منطقي مثبت اندي په ناسمه توګه د داسې غورځنګ په توګه وپېژندل شوه چې کولی شي علمي بهیر منظم کړي او سخت معیارونه پرې تطبيق کړي.

له دویمې نړیوالې جګړې وروسته دغه غورځنګ یو څه ارامه بڼه خپله کړه چې تر ډېره یې مشري «کارل هېمپل» وکړه. هغه د نازېزم د راپورته کېدو پر مهال امریکا ته کډوال شوی و. په وروستیو کلونو کې د دغه غورځنګ اصلي بدنه چې لا هم حل شوې نه ده، د فیلسوفانو له سختو نیوکو سره مخ شوه، په تېره بیا د «وېلارډ ون اورمن کواین»، «کارل پاپر» او حتا خپله په غورځنګ کې دننه کسانو لکه هېمپل له‌خوا. په ۱۹۶۲ کال کې د «توماس کوهن» د مشهور کتاب "د علمي انقلابونو جوړښت" د فلسفي تمرکز په برخه کې ستر بدلون راوړ. په ۱۹۶۷ کال کې فيلسوف «جان پسمور» منطقي مثبت اندي "مړه، یا داسې مړه لکه یو فلسفي خوځښت چې مري" وبلله.

## سرچینې

مثبت اندو د «لوډویګ وټګېنسټین» د ژبې له لومړنۍ فلسفې څخه د ثابتولو اصل یا هم بې معنایي را اخیستې وه. لکه څرنګه چې د «ارنسټ ماش» په اثارو کې ښکاره شوې چې ذهن یوازې واقعي یا بالقوه حس کېدونکې تجربه درک کولی شي، هغو کسانو چې پر تجربي انداز يې باور درلود، د هر څه لپاره حس کېدونکې تجربه بنسټ وبلله. نور اغېز بیا د «پېرسي برېډمن» له اثارو څخه راغی چې عمل‌پالنه یا اپرېشنلېزم يې رامخې ته کړی او وايي چې فزيکي تیوري هغه څه دي چې په لابراتوار کې له علمي لارو چارو تېرېږي او بیا پرې ازموينې او اټکلونه تطبيقېږي. په اثبات پالنه کې یوازې هغه شیان علمي دي چې ثابتېږي او هماغه معنا لرونکي هم دي، په داسې حال کې چې نه ثابتېدونکي غیر علمي او بې معنا دي. غیر علمي لاره لکه څرنګه چې په مېتافزيک او اخلاقو کې دي، فیلسوفانو ته کار نه ورکوي او نه هم د نوي علم په ترتیب او رامنځته کېدو کې اغېز لرلی شي.

## تعریفونه

منطقي مثبت اندۍ ته ځینې وخت ممنوع خبرې یا نه لیدل کېدونکي هم ویل شوي، لکه مایکروسکوپيک څیزونه یا هم د عامل په څېر فکري یا هم عمومي اصول، خو دا مبالغه ده. پر ځای يې ډېری نوي مثبت اندان نه لیدل کېدونکي څیزونه مېتافوريک یا مثالي بولي: مستقيمې کتنې په لنډو یا غیرمستقيمو کې راځي. تیوريکي اصطلاحات معنا د تفاهم د اصولو له لارې له کتنیزو اصطلاحاتو څخه اخلي او په دې ډول به تیوريکي قوانین تجربي قوانینو ته راکوز شي. د «برټرنډ رسل» منطق‌پالنه بیا ریاضي منطق ته را کوزوي او د فزيک ریاضيکي فورمولونه سمبولیک منطق ته اړوي. د رسل د منطقي اتوم‌پالنې له مخې عادي ژبه به د معنا په بېلابېلو واحدونو وېشل کېږي. منطقي بیا را رغېدل بیا پر معیاري شویو بدیلونو بدلېدای شي چې دا ټول په شریکه منطقي ژبنی جوړښت رامنځته کوي. یوه علمي تیوري يې د ثابتولو له مېتود سره یوځای کېږي چې په دغه ډول منطقي ریاضي یا تجربوي عملیې تر سم او ناسم پورې پرې ثابتېدای شي.

## پرمختګ

د ۱۹۳۰مې لیسیزې په وروستیو کې منطقي مثبت اندان له جرمني او اسټریا (اتریش) څخه بریتانیا او متحدو ایالتونو ته وتښتېدل. تر هغه پورې «ډېریو ماش» فزیومینالېزم له اوټو نیوراټ فزیکیزم سره ځای پر ځای کړی و چې د ساینس محتویات حقیقي یا احتمالي احساسات نه دي، بلکې داسې موجودات دي چې په عامه توګه د لیدلو وړ دي. روډولف کارنیپ چې د ویانا په حلقه کې یې منطقي مثبتیت رامنځته کړی، د هغه څه په لټه کې و چې تایید پر ساده تایید بدل کړي. په ۱۹۴۵ کال کې د دویمې نړیوالې جګړې په پای ته رسېدو سره منطقي مثبت اندي یو څه نرمه شوه، منطقي تجربوېزم په لویه کچه په امریکا کې د «کارل هېمپل» له‌خوا رهبري کېده چې د ساینسي تشرېحاتو د پوښښ د قانون ماډل یې تشرېح کړ. منطقي مثبت اندي د تحلیلي فلسفې پر یوه لوی بنسټ بدله شوه او په انګلیسي‌ژبې نړۍ کې یې فلسفي تسلط پیدا کړ، په داسې حال کې چې په ۱۹۶۰مه لسیزه کې يې پر ساینس په ځانګړې توګه پر ټولنیزو علومو اغېزه کوله. بیا هم دا غورځنګ د خپلو اصلي ستونزو په حل کولو کې پاتې راغی او پر اصولو یې په زیاتېدونکې توګه د «ویلارډ وان اورمن کوین»، «نوروډ هانسن»، «کارل پاپر»، «توماس کوهن» او «کارل هېمپل» له‌خوا نیوکې وشوې.

## ریښې

### ژبې

د ځوان «لوډويګ ویټګېنسټین» اثر ("Tractatus Logico-Philosophicus") فلسفه د ژبې د کره کتنې په توګه معرفي کړه او د درک کېدونکي او بې‌معنا علمي محبث تر منځ توپیر یې په تیوريکي لحاظ ممکن وښود. هغه د واقعیت د تیورۍ د تنظیم په مقابل کې د واقعیت د تیورۍ د غبرګون خبره مطرح کړه. ويټګینسټین د ثابتولو د اصل پر ځینو بڼو هم خپل اغېز پرېښود. د هغه په دکترین کې واقعیتونه او منطق یو بل ته ورته کارېږي چې منطقي مثبت اندي يې هم په پراخه کچه مني چې هغوی هم د ویټګينسټین د احتمال د تفسیر او بیان تر اغېز لاندې راغلي وو او که څه هم چې د نیورات په وینا ځینې منطقي مثبت اندو د هغه تیوري داسې بللې چې ډېر مېتافزيک په کې دی.

### منطق پالنه

ګاټالب فرېج ریاضي د منطق تر کچې راټیټول پیل کړل او له «برټرانډ رسل» سره یوځای يې دوام ورکړ، خو په منطق‌پالنه کې يې لېوالتیا کمه شوه او رسل بیا له «الفرید نارت وایټ هېډ» سره دوام ورکړ او په خپل اثر «پرېنسيپا متمتیکا» يې ځینې نور ریاضيکي منطقي مثبت اندي هم وهڅول چې په دې کې «هانز هان» او «رودولف کارنپ» هم شامل وو. د کانرپ مېتافزيکي ضد بیا د رسل د بڼو تیوري وکاروله. کارنپ داسې نړیواله ژبه مطرح کړه چې ریاضي یې بیا راجوړولی شوه او له همدې امله يې فزيک پر کود لیکلی شو. خو د «کرټ ګوډېل» د نابشپړتیا تیورۍ وښوده چې دا تر ځینو بې ارزښته قضیو پرته په نور شیانو کې ممکنه نه ده او د «الفرډ ترسکي» د نه تعریفېدنې تیورۍ بیا تر منطقه د ریاضۍ د راښکته کولو ټولې هیلې په اوبو لاهو کړې. له دې سره سره د کارنپ د ۱۹۳۴ کال په اثر کې مطرح شوې ژبې هم ونه‌کړای شول چې یوه منطقي نړیواله ژبه وګرځي. له دې سره سره د «کارل هېمپل» په ګډون منطقي مثبت اندي د منطق‌پالنې ملاتړ ته دوام ورکړ.

### تجربوېزم

په جرمني کې د هېګیانو مېتافزيک یو مطرح غورځنګ و او له هېګلیانو وروسته د «برډلي» په څېر کسانو واقعیت د داسې مېتافزيکي جوړښتونو له مخې تشرېح کړ چې بنسټ يې تجربي دی او د مثبت اندۍ لپاره غبرګون په کې راځي. د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د "بېرته کانت ته" په نامه یو غورځنګ هم راپیل شو. د اېرنسټ ماش مثبت اندۍ پوره ډېر اغیز ښندلی دی.

## سرچينې