# دېوالي (هندي اختر)

| دېوالي |
| --- |
| رنګولي، له رنګونو جوړې شوې نمونې چې د ديوالي پرمهال عام رواج لري. |
| بل‌نوم | ديپاولي، دېوالي، تي وازي، د ډيوو اختر |
| نمانځونکی | هندوان، جین، سيکان |
| ډول | مذهبي |
| نمانځنې | کورنو او نور ځايونه په څراغونو او ډيوو ښکلې کيږي، خواږه خواړه تياريږي، خلک پکې د خوشالۍ اظهار کوي، يو بل ته مېلمستياوې نيسي، دوعاګانې کوي، اورلوبې ترسره کوي... |
| نېټه | {{#invke:Wikidata|getRawValue|P837|FETCH\_WIKIDATA}} |
| دوران | {{{frequency}}} |

**دېوالي** د دیپالي په نوم هم پېژندل کیږي چې عيد چراغان يا د ډيوو اختر ورته ويلای شو، دا د هندوانو یو پخوانی جشن دی چې هر کال په پسرلي کې لمانځل کیږي. دا اختر یا د ډيوو اختر په تیاره باندې د رڼا د روحاني بریا، په جهل باندې د پوهې، په بدۍ باندې د خیر او په نا امیدۍ باندې د امید د بریا سمبول ګڼل کیږي. د دې جشن لپاره چمتووالی نهه ورځې مخکې پیل کیږي او نور مراسم تر 5 ورځو پورې دوام کوي. اصلي جشن د اماوس په شپه یا د نوي سپوږمۍ په شپه لمانځل کیږي. اصلي جشن د کارتک په مياشت کې د لمریز-سپوږميزه هندو تقویم له مخې د اماوس شپه یا د نوي سپوږمۍ په شپه لمانځل کیږي. د ګریګورین کلیزې سره سم، دا جشن د اکتوبر په نیمایي او د نومبر په نیمایي کې راځي. د دیوالي له شپې مخکې، هندوان خپل کورونه ترمیموي، ترمیموي او رنګوي، او د دیوالي په شپه نوي کالي اغوندي، څراغونه ، کله ناکله شمعې، شمعې او ډول ډول څراغونه روښانه کوي، دا څراغونه دننه او بهر ساتل کیږي. کورونه، هم په کوڅو کې. او لکشمي ، د شتمنۍ او سوکالۍ دیوی، عبادت کیږي، اور وژنې کیږي، وروسته بیا ټوله کورنۍ یو ټولنیز میلمستون تنظیموي او خواږه ویشل کیږي. ملګري رابلل کیږي او ډالۍ ویشل کیږي. چیرته چې دیوالي لمانځل کیږي، دیوالي هم د سوداګرۍ غوره فصل بلل کیږي. دیوالي نه یوازې د هندوانو یو مهم جشن دی بلکې یو مهم رسم یا دود هم دی او دا د هند په سیمو پورې اړه لري . د هند په ډیرو برخو کې، فستیوال د دانترس په ورځ پیل کیږي، د نارک چترداشي په دویمه ورځ لمانځل کیږي، په دریمه ورځ دیوالي، په څلورمه ورځ د دیوالي پاډوا د میړه او میرمنې اړیکو ته وقف کیږي، او په پنځمه ورځ بهوبیج . د ورور او خور د اړیکو لپاره ساتل کیږي، په دې ورځ فیستیوال پای ته رسیږي. دانتراس معمولا د دوشهره اتلس ورځې وروسته راځي.په هماغه شپه چې هندوان دیوالي لمانځي، جینان د مهاویر موکشا (نجات) په لمانځلو کې دیوالي لمانځي، سکهان د بند په پریښودو سره د دیواس په توګه جشن لمانځي. په لاندې هېوادونو کې د دېوالي په ورځ عمومي رخصتي وي:

* هند
* نیپال
* ماریشیس
* سریلانکا
* میانمار ، ګیانا
* ټرینیډاډ او ټوباګو
* سورینام
* مالیزیا
* سنګاپور
* فیجي

## د نومونې لامل

د ديوالي په شپه په کورونو کې د ډيوې بلولو يوه ښکلې نندارهيو نيپالي مزدک چې د ديوالي په ورځ سينگار شوی دی.د امرتسر ښار شاوخوا کې د بندي چور جشنونهد ديوالي په شپه د پتاکو الوځولو يوه نندارهد کنگا سيند کې د ډيوو خوشې کولو يوه صحنهد ديوالي مېټايي (خوږه)
دیپاوالی کلمه د سنسکرت ژبې څخه اخیستل شوې ده. چې ديپ د ( दीपژبکوډ: san ارتقا شوی آيسو ژبکوډ: sa  د "څراغ"، "شمع"، "ډيوې" یا "رڼا" مانا لري، ) او "اولي" ( आवलीژبکوډ: san ارتقا شوی آيسو ژبکوډ: sa  ) ) مانا د "کتار"، ) په دې توګه دیپاوالي یا دیپاوالي مانا لري " "د څراغونو کتار" یا "د څراغونو قطار"..

*البته که ووايو چې پښتو او سانسکريت تر ډېره د يوې ژبې څخه سرچينه اخيستې او يو بل ته ډېرې نږدې دي، نو دلته دا خبره ډېره صدق کوي ځکه په پښتو ژبه کې ډيوه لفظ د رڼا او څراغ لپاره کارول کېږي او والي لفظ بيا يو وروستاړي په توګه استفاده کېږي، مطلب ديوالي د ډيوه والي يانې د ډيوو ورځ څخه عبارت ده، د دې جشن په جریان کې، په انګړونو، ودانیو، حلقو او په هغو هېوادونو کې چې دا نمانځل کېږي میلیونونه څراغونه روښانه کېږي.*

دیوالي د مختلفو ایالتونو په مختلفو ژبو کې په مختلفو نومونو پېژندل کېږي. په ځانګړي توګه توپیر په تلفظ کې لیدل کیدی شي.

*

## تاریخ

د دیوالي تاریخ ډیر پخوانی دی. دا جشن د دوبي وروسته راځي او د هندو تقویم سره سم د کارتیکا په میاشت کې لمانځل کیږي. دا جشن په پدما پران ، سکندا پران او نورو سنسکرت هندو کتابونو کې ذکر شوی دی. "دیوا (دهپا)" (دا) په سکندا پران کې د لمر لپاره د مثال په توګه ذکر شوی. دا لمر دی چې د لمریز نظام مختلفو سیارو ته رڼا ورکوي او دا د لمریز موسمي بدلون دی چې د کارتیکا په میاشت کې واقع کیږي. د لرغوني هند پاچا هارشا په اوومه پیړۍ کې د سنسکرت په یوه ډرامه کې دیوالي د *دیپاپارتیپادتسوا په توګه تشریح کوي، چیرې چې څراغونه روښانه کیږي، هغه جوړو ته ډالۍ ورکول کیږي چې واده یې ټاکلی وي. راجشیکر په خپل نهم پیړۍ کې د کاویامیماسا په کتاب کې دیوالي د "ډیپمالیکا" په توګه تشریح کوي، په کوم کې چې هغه لیکي چې دا د کورونو پاکولو، د شپې د څراغونو د رڼا کولو او د سړکونو او بازارونو د روښانه کولو وخت دی. یو فصل فارس سفیر ابو ریحان البیروني په 11 پیړۍ کې هند ته سفر وکړ او لیکي چې هندو پیروان د کارتک په میاشت کې د نوي سپوږمۍ په شپه دیوالي لمانځي.*

## اهمیت

په هند کې "دیوالي" یو جشن دی چې په خورا خوښۍ سره لمانځل کیږي، په ځانګړې توګه د هغې تیاری خورا په زړه پورې دی. خلک خپل کورونه، دوکانونه، فابریکې، دفترونه پاکوي او سینګاروي. دیوالي په هند کې یو لوی، لوی، ځانګړي پیرود موسم دی. د کور اړین توکي اخیستل کیږي. په دې موقع سره زر، سپین زر، زیورات هم اخیستل کیږي. خلک د خپلو ملګرو او خپلوانو او نوکرانو لپاره ډالۍ اخلي. فابریکې او سوداګر خپلو نوکرانو ته د یوې میاشتې اضافي معاش د "بونس" په توګه ډالۍ کوي. د دیوالي موده د حاصلاتو دوره ګڼل کیږي. د دې فصل په ګټه کې دې نور ملګري هم شريک وګڼي او حق دې هم ادا کړي. ډیر په زړه پوری او په زړه پوری مراسم لمانځل کیږی. ځینې داسې کورونه هم شته، چې مراسم یې معنوي فضا لري. عبادت کوونکي د خپل عقیدې، عقیدې او عقیدې پر بنسټ عبادت کوي. دوی د کریکرونو په روښانه کولو سره خوښي څرګندوي.

خلک د سیمه ایزو باورونو پر بنسټ دودونه ترسره کوي. پوجا هم د خدایانو او خدایانو جلا کولو لپاره ترسره کیږي. هدف د دیوانو خوښول او زموږ په ژوند کې سوکالۍ ته ښه راغلاست ویل دي.

### مانوي ارزښت

دیوالي د هندوانو، جین او سکهانو د پیروانو لخوا لمانځل کیږي، د دوی د عقیدې له مخې، ډیری کیسې، کیسې، افسانې شتون لري چې د اټکلونو پر بنسټ والړ دي، چې اصلي موخه یې دا بیانول دي چې دیوالي په تیاره باندې د رڼا برلاسي، په ناپوهۍ باندې د حکمت غالب دی. حاکمیت په بدو باندې د خیر او په نا امیدۍ باندې د امید څرګندول دي.

د *یوګا* ، *ویدانتا* او *سنکیا* هندو فلسفې له مخې، مرکزي فلسفه دا ده چې د مادي بدن او ذهن څخه بهر یو څه شتون لري، کوم چې خالص، لامحدود، ابدی دی چې *اتمان* نومیږي. د دیوالي لمانځل د بدۍ په وړاندې د ښه بریا په څیر دي. همدا رنګه رڼا په تیاره باندې بریا ګڼل کیږي. دیوالي په روحاني تیاره باندې د داخلي رڼا بریا، په ناپوهۍ باندې د پوهې بریا، په باطل باندې د حق بریالیتوب، او په بدو باندې د نیکمرغۍ بریا ګڼل کیږي.

### دیني اهمیت

دیوالي د هندوانو، جین او سکهانو د پیروانو لخوا لمانځل کیږي، د دوی د عقیدې له مخې، ډیری کیسې، کیسې، افسانې شتون لري چې د اټکلونو پر بنسټ والړ دي، چې اصلي موخه یې دا بیانول دي چې دیوالي په تیاره باندې د رڼا برلاسي، په ناپوهۍ باندې د حکمت غالب دی. حاکمیت په بدو باندې د خیر او په نا امیدۍ باندې د امید څرګندول دي.

د *یوګا* ، *ویدانتا* او *سنکیا* هندو فلسفې له مخې، مرکزي فلسفه دا ده چې د مادي بدن او ذهن څخه بهر یو څه شتون لري، کوم چې خالص، لامحدود، ابدی دی چې *اتمان* نومیږي. د دیوالي لمانځل په بدو باندې د خیر د بریا په توګه ګڼل کیږي. همدا رنګه رڼا په تیاره باندې بریا ګڼل کیږي. دیولي پر معنوي تیارو د باطني رڼا بریا، پر جهالت د پوهې بریا، پر باطل د حق د بریا او پر بدۍ د خیر بریا ګڼل کېږي.

### په هندویزم کې مذهبي اهمیت

په مذهبي لحاظ، په هندویزم کې د دیوالي اهمیت له سیمې څخه بلې سیمې ته توپیر لري. دا د پراخ هیواد او د مختلفو مذهبونو د پیروانو لوی شمیر له امله دی. بیلابیل دودونه او دودونه د سیمه ایزو افسانو، کیسې، قواعدو او باورونو پر بنسټ باور لري.

د ډیری خلکو په تصور کې، د رامایان په وینا، شری رام، سیتا او لکشمنا د رب څخه د دوی د بیرته راستنیدو په مناسبت خوشحاله دي.

د مهابارت په وینا، ډیری په دې باور دي چې پانډاوان د خپلو 12 کلن بنباس او یو کلن اګیتواس په راستنیدو خوښ دي. د ډیری هندو پیروانو په وینا، دیوالي هغه جشن دی چې د لکشمي دیوی په یاد کې لمانځل کیږي، د وشنو میرمن، د شتمنۍ او سوکالۍ دیوی. د نړۍ د شیدو سمندر د سپړلو په وخت کې، ښه په بد باندې غالب شو او په دې وخت کې دیوی لکشمي زیږیدلی، نو لکشمي د وشنو سره د خپل میړه په توګه ومنله او واده یې وکړ. ځینې هندو پیروان د انو دیوی مختلف خدایانو لکه کالي، ګنیشا، سرسوتي او کوبیرا عبادت کوي. هندوان په دې باور دي چې وشنو یو ځل بیا لکشمي ته په "وکانتا" کې راغی، دا موقع یې د خوښۍ په توګه ولمانځله او د لکشمي په عبادت کولو سره یې "دیوالي" ولمانځله. د هند په ختیځه سیمه کې لکشمي نه عبادت کیږي. تور پوجا معمولا دلته ترسره کیږي. کرشنا د هند په برج او شمالي سیمو کې مشهوره ده، نو دلته یې عبادت کیږي. دا د هند په لویدیځ او سویلي سیمو کې د "هندو نوي کال" په توګه لمانځل کیږي. لکشمي، د شتمنۍ دیوی، ګنیشا، د خنډونو لیرې کوونکی، سرسوتی، د ادب، موسیقۍ او پوهې دیوی، کوبیرا، د خزانې او حساب ورکولو خدای، په دې موقع عبادت کیږي.

### په جینیزم يا بوداييزم کې مذهبي اهمیت

دېوالي په جینیزم کې ډیر اهمیت لري. وردهمان مهاویر ، د جینیزم وروستی تیرتنکر، د 527 میلادی کال د اکتوبر په 15 نیټه د نروان ( موکش ) معنی بخښنه ترلاسه کړه. م. د پاواپوري په نوم په یو ځای کې کارتک چترداشي ترلاسه کړه. کلپاسوترا ، د جینیزم مقدس کتاب دی چې په دریمه پیړۍ کې د اچاریا بھدرباهو لخوا لیکل شوی. م. ما لیکلي وو چې ډیری جنات شتون درلود، د تیاره واکمنۍ د رڼا یوه لویه بریا وه. په دې توګه د جینیزم پیروان د مهاویرا په یاد کې دیوالي لمانځي

### په سيکه مذهب کې مذهبي اهمیت

د سیکانو د پیروانو لپاره، دیوالي د بانډي چور دیوس دی، کله چې ګورهر ګووند سینګ خپل ملګري او ځینې هندو پاچاهان د ګوالیار له کلا څخه د نورالدین جهانګیر له بند څخه آزاد کړل او امرتسر ته راغلل، د سیکانو ځینې ډلې دا جشن د "بندي چور دیوس" په نوم لمانځي. په نوم لمانځل کیږي بندی = (بندی)، چور = (آزاد)، دیواس = (فستیوال).

## توضیحات او دودونه

دا باید په یاد ولرئ چې دیوالي یو ورځنی جشن نه دی بلکه د پنځو ورځو جشنونو لړۍ ده. د اشوا د میاشتې په پای کې او د کارتیکا میاشتې په پیل کې د هندوانو په تقویم کې پیښیږي. د عام کیلنڈر د اکتوبر او نومبر میاشتو ترمنځ واقع کیږي. دیوالي د امواس په شپه لمانځل کیږي. اماوس توره شپه ده، اختر په دې توره شپه کې د څراغونو په رڼا لمانځل کیږي. دیوالي یوازې د خدایانو جشن دی بلکې د غږونو، کریکرونو، رنګولي، خوندونو، خواږو، احساساتو او روحانیت جشن هم دی. په احساساتي توګه، دیوالي ټوله کورنۍ، ملګري او کورنۍ سره متحد کوي. د فستیوال لپاره چمتووالی یوه اونۍ دمخه پیل کیږي، او جشن د دیوالۍ څخه دوه ورځې مخکې پیل کیږي او پنځه ورځې دوام کوي:

 د 2013 کال د دانترس په مناسبت د "دیاس" د سوځولو لید.
دیوالي د پنځه ورځني جشن لومړۍ ورځ ده. په دې ورځ کورونه، کورونه، سوداګریز دفترونه، دوکانونه، کوڅې، انګړ، کروندې، ټول پاکیږي. او د دغو ځايونو د سينګارولو کار پيليږي. د هندو پیروانو د عقیدې لاندې، لکشمي ، د شتمنۍ او سوکالۍ دیوی، عبادت کیږي. د دې دانترس په جریان کې ، څراغونه په دوامداره توګه روښانه کیږي. داسې انګیرل کیږي چې دا ورځ د دانونتري د زیږون ورځ هم ده چې یو لوی بابا هم و، د هغه په یاد کې دا " دنتیرس " لمانځل کیږي. د دانترس ورځ هم د پیرودلو او پلورلو لپاره خورا مشهوره ده. د توکو پیرود او پلور، د شتمنۍ عبادت، د لکشمي دیوی عبادت چې د "لکشمي پوجا" په نوم هم یادیږي ترسره کیږي. هټۍ سینګار شوي، عبادت کیږي او خواږه ویشل کیږي، دې خوږو ته "پرساد" هم ویل کیږي چې د "برکت" معنی لري.

؛نرک چترداشي

ناراکا چترتي د دیوالي دویمه ورځ ده چې د "کوچني دیوالي" په نوم هم پیژندل کیږي. د دې ځانګړتیا دا ده چې په دې ورځ د کور انګړ په رنګولي سره سینګار کیږي. په دې ورځ کوچني عبادتونه هم ترسره کیږي. په کور کې، ښځې په خپلو لاسونو مهندي (مهندی) لګوي او خواږه خواړه پخوي چې د دیوالي لپاره ځانګړي دي.

دیوالي
د دیوالي لړۍ دریمه ورځ "دیوالي" ده، کوم چې یو مهم او ځانګړی جشن دی. په دې ورځ نوې جامې اغوستل ځانګړی دی. په ماښام کې د څراغونو رڼا کول، د پوجا لپاره چمتو کول، د شپې د "لکشمي پوجا" تنظیم کول ځانګړي او هدف لري. د هند په مختلفو سیمو کې، دا د خلکو لپاره معمول دی چې د خپلو کورنیو خدایانو عبادت وکړي. د دې خدایانو په منځ کې سرسوتي (د پوهې او سوکالۍ خدای)، ګنیشا، کبیرا (د شتمنۍ خزانه) دي. د پوجا هدف د نوي کال لپاره د خدایانو او دیوانو له لارې د شتمنیو او سوکالۍ ترلاسه کول او هرکلی کول دي. هندو پیروان په دې باور دي چې د شتمنۍ دیوی دیوالي په ټوله نړۍ کې الوتنه کوي، خلک د دیوالونو له لارې لکشمي هرکلی کوي. د خټو د کوچنیو څراغونو د روښانولو رواج دی. د ملګرو بلنه، ډالۍ وړاندې کول، د جشن هیلې ورکول د دې ورځې ځانګړتیا ده. د خواږه ویشل یو ښه عمل ګڼل کیږي.

د پوجا وروسته، کریکرونه روښانه کیدی شي، د خوښۍ څرګندول، د خوښۍ لمانځل، د خوښۍ شریکول. په ځانګړې توګه د ماشومانو لپاره، دا جشن خورا په زړه پورې ګڼل کیږي او لیدل کیږي. هر ډول کریکرونه روښانه کیږي. دا یوه عامه عقیده ده چې د اور وژونکو او چاودیدونکو کریکرونو په واسطه شیطانان له مینځه وړي. د کریکرونو له سوځولو وروسته، خلک خپلو کورونو ته ستنیږي، میلې کوي، خواږه ویشي. دیوالي د نوي کال په توګه هم لمانځل کیږي. دا هم نوی مالي کال ګڼل کیږي او زموږ حسابونه هم په همدې مناسبت پیل او پای ته رسیږي.

پاډوا، بالي پرتیپدا
"پدوا" د دیوالي په دویمه ورځ لمانځل کیږي. دا ورځ د میړه او میرمنو لپاره ځانګړې شوې چې د دوی د سوکالۍ لپاره دعا وکړي. میړه خپلې میرمنې ته ډالۍ ورکوي. ښځه د خپل میړه د خوندیتوب لپاره دعا او دعا کوي. په دې ورځ "ګووردان پوجا" د کرشنا په یاد کې ترسره کیږي. دا ورځ د واده شویو کسانو لپاره نیکمرغه ګڼل کیږي.

دا د دیوالي د جشن وروستۍ ورځ ده، دا د "بها دوج" په نوم یادیږي. دا ورځ د وروڼو او خویندو لپاره ځانګړې شوې ده. دا جشن د رکشا بندھن سره ورته دی. په دې ورځ وروڼه د خپلو خویندو لپاره دعا کوي، خویندې د خپلو وروڼو لپاره دعا کوي. وروڼه او خویندې یو بل ته ډالۍ ورکوي.

 په هند کې، د اور وژنې او د میوو د لرګیو سوځول یوه کورنۍ پیښه ده. په کورونو کې د سړکونو څراغونه روښانه کول د خوښۍ سرچینه ګڼل کیږي. په حقیقت کې، دا جشن د ماشومانو لپاره یو ډیر خوشحاله جشن دی.
## سرچيې