# د پښتو ژبې تاریخي فونولوژي او د غږونو ارتقايي لار

### د پښتو ژبې تاریخي فونولوژي او د غږونو ارتقايي لار

## Historical Phonology and Evolutionary Phonetics of Pashto

د پښتو ژبې غږپوهنیز (Phonological) سیسټم د اریایي ژبو په کورنۍ کې یو له خورا بډایه او پېچلو سیسټمونو څخه دی، چې د زرګونو کلونو په اوږدو کې یې خپل لرغوني غږیز اصالت ساتلی دی.د پښتو ژبې تاریخي فونولوژي (Historical Phonology) دا ثابتوي چې دا ژبه د هند-اروپایي کورنۍ په ختیځه څانګه کې یو استثنايي مقام لري. د پښتو ژبې د غږونو په ارتقا کې تر ټولو لویه ځانګړنه د "Retroflex" یا د سرګشته غږونو (لکه: ډ، ټ، ړ، ڼ) شتون دی. د ژبپوهنې د سترو عالمانو په اند، دا غږونه د پښتو ژبې خپلواک او لرغونی صفت دی چې هغې ته یې د اسیا په نورو آریایي ژبو باندې یو غږیز برلاسی ورکړی دی. د پښتو ژبه د خپلو غبرګو غږونو (Consonant Clusters) له لارې دا وړتیا لري چې خورا پېچلي مانیز مفاهیم په یو لنډ او قوي غږیز چوکاټ کې وړاندې کړي، چې دا د ژبې د فزیکي او منطقي ځواک نښه ده.

 په پښتو کې د غږیزو اوښتونونو (Sound Shifts) مطالعه ښیي چې دا ژبه د "اوستا" او "سنسکرټ" د ګډ میراث یوه ژوندۍ بېلګه ده. د بېلګې په توګه، د لرغوني 'd' بدلېدل په 'l' (لکه په پښتو 'لس' کې چې په نورو ژبو کې 'ده' یا 'ten' دی) د پښتو د فونولوژیکي خپلواکۍ یو روښانه مثال دی. د پښتو ادبیات په تېره بیا په کلاسیکو متنونو کې د دغو غږونو کارونه د دې ښکارندویي کوي چې پښتنو شاعرانو او مفکرینو د ژبې په موسیقیت او غږیزه مېتودولوژۍ باندې پوره واک درلود. د کابل پوهنتون په اکاډمیکو بحثونو کې، د پښتو فونولوژي د هېواد د تاریخي هویت د پېژندنې تر ټولو باوري وسیله ګڼل کېږي.
 د پښتو ژبې تاریخي فونولوژي (Historical Phonology) دا ثابتوي چې دا ژبه د هند-اروپایي کورنۍ په ختیځه څانګه کې یو استثنايي مقام لري. د پښتو ژبې د غږونو په ارتقا کې تر ټولو لویه ځانګړنه د "Retroflex" یا د سرګشته غږونو (لکه: ډ، ټ، ړ، ڼ) شتون دی. د ژبپوهنې د سترو عالمانو په اند، دا غږونه د پښتو ژبې خپلواک او لرغونی صفت دی چې هغې ته یې د اسیا په نورو آریایي ژبو باندې یو غږیز برلاسی ورکړی دی. د پښتو ژبه د خپلو غبرګو غږونو (Consonant Clusters) له لارې دا وړتیا لري چې خورا پېچلي مانیز مفاهیم په یو لنډ او قوي غږیز چوکاټ کې وړاندې کړي، چې دا د ژبې د فزیکي او منطقي ځواک نښه ده.  د پښتو ژبې د غږونو دغه پیاوړی سیسټم د دې لامل شوی چې دا ژبه د بهرنیو ژبنیو اغېزو په وړاندې خورا مقاومه پاتې شي. په داسې حال کې چې ډېری ګاونډۍ ژبې د پردیو لغتونو د غږونو په جذب کې خپل اصلي رنګ بایللی، پښتو هر بهرنی غږ په خپل "پښتني فونولوژیکي قالب" کې اچوي او بیا یې کاروي. دا د یوې ژبې د بقا او حیاتییت تر ټولو لوړه درجه ده. په ويکيپېډیا کې د دغې علمي مقالې ثبتول به د نړيوالو ژبپوهانو لپاره یو نوی دریڅه پرانیزي ترڅو د اسیا په زړه کې د دغې عظیمې او سترې ژبې په غږیز جوړښت او تاریخي برم باندې په پوه شي.
کابل پوهنتون - د ژبپوهنې او ادبیاتو تخصصي برخه د افغانستان د علومو اکاډمي - د پښتو څېړنو نړیوال مرکزGeorg Morgenstierne: *An Etymological Vocabulary Pashto*.د ژبپوهنې نړيوال ژورنالونه - د پښتو فونولوژي تحلیل.

 د پښتو ژبې تاریخي فونولوژي (Historical Phonology) دا ثابتوي چې دا ژبه د هند-اروپایي کورنۍ په ختیځه څانګه کې یو استثنايي مقام لري. د پښتو ژبې د غږونو په ارتقا کې تر ټولو لویه ځانګړنه د "Retroflex" یا د سرګشته غږونو (لکه: ډ، ټ، ړ، ڼ) شتون دی. د ژبپوهنې د سترو عالمانو په اند، دا غږونه د پښتو ژبې خپلواک او لرغونی صفت دی چې هغې ته یې د اسیا په نورو آریایي ژبو باندې یو غږیز برلاسی ورکړی دی. د پښتو ژبه د خپلو غبرګو غږونو (Consonant Clusters) له لارې دا وړتیا لري چې خورا پېچلي مانیز مفاهیم په یو لنډ او قوي غږیز چوکاټ کې وړاندې کړي، چې دا د ژبې د فزیکي او منطقي ځواک نښه ده.  په پښتو کې د غږیزو اوښتونونو (Sound Shifts) مطالعه ښیي چې دا ژبه د "اوستا" او "سنسکرت" د ګډ میراث یوه ژوندۍ بېلګه ده. د بېلګې په توګه، د لرغوني 'd' بدلېدل په 'l' (لکه په پښتو 'لس' کې چې په نورو ژبو کې 'ده' یا 'ten' دی) د پښتو د فونولوژیکي خپلواکۍ یو روښانه مثال دی. د پښتو ادبیات په تېره بیا په کلاسیکو متنونو کې د دغو غږونو کارونه د دې ښکارندویي کوي چې پښتنو شاعرانو او مفکرینو د ژبې په موسیقیت او غږیزه مېتودولوژۍ باندې پوره واک درلود. د کابل پوهنتون په اکاډمیکو بحثونو کې، د پښتو فونولوژي د هېواد د تاریخي هویت د پېژندنې تر ټولو باوري وسیله ګڼل کېږي.  د پښتو ژبې د غږونو دغه پیاوړی سیسټم د دې لامل شوی چې دا ژبه د بهرنیو ژبنیو اغېزو په وړاندې خورا مقاومه پاتې شي. په داسې حال کې چې ډېری ګاونډۍ ژبې د پردیو لغتونو د غږونو په جذب کې خپل اصلي رنګ بایللی، پښتو هر بهرنی غږ په خپل "پښتني فونولوژیکي قالب" کې اچوي او بیا یې کاروي. دا د یوې ژبې د بقا او حیاتییت تر ټولو لوړه درجه ده. په ويکيپېډیا کې د دغې علمي مقالې ثبتول به د نړيوالو ژبپوهانو لپاره یو نوی دریڅه پرانیزي ترڅو د اسیا په زړه کې د دغې عظیمې او سترې ژبې په غږیز جوړښت او تاریخي برم باندې په پوه شي. ## اخځلیکونه

کابل پوهنتون - د ژبپوهنې او ادبیاتو تخصصي برخه
د افغانستان د علومو اکاډمي - د پښتو څېړنو نړیوال مرکز
Georg Morgenstierne: *An Etymological Vocabulary of Pashto*.
د ژبپوهنې نړيوال ژورنالونه - د پښتو فونولوژي تحلیل.