Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# د زړه حمله (ناروغي)

**د زړه حمله** ( انګریزي: Heart attack) یوہ خطرناکه ناروغي ده. دا ناروغي هغه وخت منځ ته راځي کله چې د زړه هغه واړه رګونه چې پخپله زړه (د زړه عضلاتو) ته وينه او اکسېجن رسوي، يودم بند شي. کله چې دا پېښه وشي نو د زړه هغه برخه يا ساحه چې معمولاً به نوموړي بند شوي رګ وينه ور رسوله زيانمنه کيږي او يا که پخپل وخت رګ خلاص نشي مړه کيږي. د زړه حمله اصلاً د زړه د رګونو يا شريانونو ناروغي ده.

د زړه حمله (ناروغي)

ټوليز مالومات| عمومي مالومات | مړينې سبب د ناروغيو برخه symptom or sign (en)   |
| ځانګړې وېشنيزه | coronary artery disease (en)  ischemia (en)  infarction (en)  ناروغي  |

## لاملونه

د زړه مهمه دنده ټول بدن ته د پاکې (اکسیجن لرونکې) ویني پمپ کول دي. زړه د یو غټ رګ له لارې ټول بدن ته پاکه وینه پمپ کوي. د همدغه غټ رګ څخه دوه نور کوچني او نازک رګونه خپله زړه ته هم ور جلا شوي دي، چې د همدې رګونو په مرسته د زړه عضلو ته هم پاکه “اکسیجن لرونکې” وینه رسېږي. د وخت په تېرېدو همدغه نازک رګونه د غوړ لرونکو موادو او یا نور کیمیاوي موادو له کبله چي په وینه کې موجودې دي تنګوالی اختیاروي او د ډېرې مودې په تېرېدو سره همدغه مواد د دغه دوو نازکو رګونو څخه د یوه یا دواړه په سطحه نښلي او بلاخره بندېږي. کله چې بندښت را منځته شو، نو زړه ته اکسیجن لرونکې وینه نه رسیږي او په تعقیب یې په سینه کې شدید درد رامنځته کېږي. همدا حالت ته د زړه د حملې “Heart attack” علت ګرځي.

## نښې

د زړه حمله ځينې څرګند نښې لري، چې له ځينو څخه به یې دلته یادونه وشي. کله چې یو ناروغ چې د زړه حمله لري لاندې نښي او نښانې پکښي لیدل کيږي.

۱ ـ ناروغ د سینې په منځنۍ برخه کې د شدید درد احساس کوي. دغه درد په ځینو حالاتو کې غاړې، زنې، چپ لاس خواته او یا شا طرف ته هم خپرېږي او یا کیدای شي دواړو خواوو ته خپور شي.

۲ ـ د درد وصف يې داسي وي، چې که په روغتون کې د ناروغ څخه پوښتنه وشي چې تاسو څنګه درد احساسوئ؟ ځينې وايي چې داسې احساسوم لکه دوو نفرو چې مي په سینه کې پړي اچولي وي او یو یې یوې خوا او بل یې بلې خوا ته کشوي. ساه مې ورسره تنګېږي. د ځینې نورو ځواب ممکن داسې وي، چې ووایي احساس کوم لکه یو چا چې مې پر سینه غټ کاڼی ایښي وي او ساه مې ورسره تنګېږي.

۳ـ ممکن پر ناروغ مړې مړې خولې هم تويې شي. د زړه د حملې په ناروغانو کې لاندې احتمالي نښې نښانې هم موندلای شو. سر درد خولې خوا ګرځېدل د سينې درد، چې لاس یې ټینګ پر سينه نيولی وي. البته دغه درد د شکرې په ناروغانو کې ډېر شدید نه وي.

۴ـ د مخ رنګ الوزي او نارمل سوروالي د لاسه ورکوي ساه لنډۍ داسې احساس کول چې ژوند یې پای ته رسيدلی، یعنې د مړينې احساس کول.

## درملنه

که چېرې تاسو په یوه شخص کې پورتنۍ نښې نښانې وليدې؛ نو لومړی که چیري دا ناروغ شخص ولاړ وي کرار یې کښينوئ او شاته یې یو څیز کښېږدئ تر څو ډډه ورته ولګوي. له دې سره ـ سره ژر تر ژره د اسپرین ګولۍ ورکړئ، چې وه یې ژوي. تر دې وروسته یې مربوطه روغتون ته ورسوئ، تر څو ناروغي یې تشخیص او درملنه یې پیل شي او په دا ډول به د ناروغ ژوند وژغورل شي.

## سرچينې
# ښوونځی

ښوونځی

ټوليز مالومات| عمومي مالومات | ambiguous Wikidata item (en)  geographical feature (en)   |
| ځانګړې وېشنيزه | educational institution (en)  ښوونيز سازمان  |
| وېب‌رنګ کوډ |
8B4513  |

نور اړين مالومات| برخې |   لړۍ...
schoolchild (en)  school teacher (en)  school subject (en)  school library (en)  school building (en)   |

 ښوونځی
**ښوونځی** یو طراحي شوی بنسټ دی د زده کونکو د زده کړې لپاره د ښوونکو تر څارنې لاندې، ډیری هیوادونه د ښوونې او روزنې د یوه رسمي غونډال درلودونکي دی. چې د دې غونډال پر بنسټ زده کونکي تر یوه رسمي بهیر لاندې خپلې زده کړې په ښوونځیو کې ترسره کوي. په افغانستان کې په ښونځیو کې د زده کړو بهیر په دریو پړاونو کې ترسره کیږي چې لمړنی، منځنی او د لیسه دوره او هر بهیر څلور کاله کې بشپړ کیږي او ټول ۱۲ کاله د ښونځیو ښونیزه موده ده. چې دا بهیر بیا د نړۍ په هر هیواد کې بیل بیل ډولونه او رسمیات لري.

## تړلې لیکنې

* د ننګرهار عالي لېسه
* خصوصي ښوونځی
* دولتي ښوونځی

## سرچينې
# سپين زر

**سپين زر** یو کمېاوې توکی دی. کمېاوې نښه یې (Ag) ده چې د لاتین (Argentum) څخه اخیستل شوی او اتومي شمېر یې ۴۷ دی. دغه توکی کلک او سپین رنګ لري. د اېشېدو ټکی یې ۹۳۰ درجه د سانټيګرید او ګڼوالى یې ۱۰،۵ [g/см³] دی. سپين زر له نجيبه فلزاتو څخه شمېرل کېږي چې په غرونو او په پنځ کې په سپېځلي توګه او د کاڼو، كوټ، سره زر او سرپو سره ګډ پيدا کيږي. له استخراج وروسته دغه ګډ توکي په بټيو کې سره بېلېږي. کانونه یې په يونان ،سپانيا، آلما ن، امریکا، مکسېک, ټایلند، هند او د افغانستان په ځينې غرونو کې موندل کېږي.

## د سپینو زرو پېښلیک

د موندل شوو لرغونو قبرونو څخه څرگنده شوې چې سپین زر ۳۵۰۰ – ۴۰۰۰ د زېږېدیز تر مخه د مدیترانې او اناتولي (نننۍ ترکیه) کې د سرپو څخه جلا او په لاس راوړل شوی دی. پخوا دغه ټوکی د سپوږمۍ، سمندر او د عبادت ځایونو سره تړاو درلود. په هغه وخت کې په کیمیا کې د سپینو زرو نښه سپوږمۍ وه. تر ډېره کیمیاپوهان په دې اند ول چې سیماب هم سپین زر دي او د ژوندي سپینو زرو په نامه یې یادول. دا نوم په څه هېوادو کې لا تر اوسه هم سیماب ته کارېږي. وروسته ښکاره شوه چې سیماب چورلټ بل توکی دی او سپينو زرو هیڅ تړاو نه لري. سپین زر د زېږیدیز کال په پيل کې د ښایست او لکه پیسې د شیانو د پلورینې او اخیستنې د پاره وکارول شول.

## د سپینو زرو کارونه

د سپینو زرو څخه تر ډېره هندارې جوړېدې. وروسته د لوړې بیې له وجې د المونیم څخه کار واخیستل شو. تر نولسمې بېړۍ د شیانو د پلورینې او اخیستنې د پاره کارېده. نن ورځ سپین زر د انځور ایستلو کمرو کې، په طب او درملنه کې لکه انتی بیوتیک ، په کیمیا کې لکه کتلیزاتر، د ډوډۍ د خوړلو په لوښيو کې لکه کاچوغې او ښاخۍ، زرگران يوڅه مس ورسره گډوي زيورات او نور ښکلي شیان ورځنې جوړوي.

## سرچينې

*
* د ويکيپېډيا پاڼې
# د منځنيو پېړيو هنر

د لرغونی بازنتینی کلیسا موزیکونه د منځنیو پیړیو د هنر یوه لویه لاسته راوړنه ده. د 12 پیړۍ له پای راهیسې، دا د سیسلي په مونریل کې موقعیت لري.
 د میتیو انجیل په شمول د لینډیسفارن انجیل کتاب 27 پاڼه
**د منځنیو پیړیو هنر** ( انګليسي ژبه: Medieval art‎ ) د لویدیځې نړۍ د وخت او ځای پراخه لړۍ ته اشاره کوي چې د هنر په ډګر کې یې له 9 پیړیو څخه ډېر (شاوخوا 600 څخه تر 1400) پورې اروپا اغیزه کړې. په ورته وخت کې، په منځني ختیځ او شمالي افریقا کې، دا هنر د لوی ملي هنري خوځښت بنسټ اېښودونکی شو، چې سيمه ډ‌ول د بیا بیا ژوندي کولو او لاسي صنایعو ترکیب دی. د هنر تاریخ پوهانو هڅه چې د مینځنۍ پیړۍ هنر په لویو برخو کې طبقه بندي کړي، پشمول د ډول (سایل) پر بنسټ، ډېری وختونه د ځینو ستونزو سره تړاو لري. په منل شوي او عمومي پلان کې د لومړني عیسوي هنر او معمارۍ څخه د لیږد مرحلې شاملې دي،چې په هغې کې د مهاجرت هنر ، بازنطینی هنر ، غیر لیبرال هنر ، رومنسک هنر او ګوتیک هنر هنرونه دي.

## انځورونه

## سرچينې

* ويکيپېډيا ګډونوال «Medieval art». انګليسي ويکيپېډيا ۳ مۍ ۲۰۱۷.

## بهرنۍ لینک

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| * ښ
* خ
* س

هنر تاريخ |
| --- |
| دورې او خوځښتونه | * مخکې له تاريخه هنر
* Ancient
* د منځنيو پېړيو هنر
	+ Pre-Romanesque
	+ رمانسک
	+ ګوتيک هنر
* رېنسانس هنر
	+ ميناريزم
* باروک
* روکوکو
* نيو کلاسيکيزم
* بيارغونه
* خیال پالنه
* رېښتينيزم (هنر)
* پيشارافايلي ورورولي
	+ اغېزمنتيا (هنر)
	+ سمبوليزم
	+ د دندې او هنر خوځښت
	+ ځنډي اغېزمنتيا
	+ نوی هنر
	+ نوواله هنر
	+ فوویسم
	+ اکسپرسیونیسم
	+ کوبیسم
* هممهاله هنر
	+ پست‌مدرن
	+ هنر مفهومی
	+ هنر پاپ
	+ Minimalism
 |
| سيمې | **منځني ختيځ هنر میان‌رودان
* لرغوني مصر هنر
* Hittite
* ايراني هنر
* Arabian
* South Arabian
* فینیکیان
* Ottoman

**منځنۍ اسيا هنرختيځې اسيا هنر چينايي هنر
	+ Hong Kong
	+ Taiwan
* جاپاني هنر
* کوريايي هنر
* Tibetan

**سوېلي اسيا هنر هندي هنر
* Bhutanese
* Newar

**ختيځې اسيا هنر اندونېزيايي هنر
* Filipino
* Vietnamese
* تايي هنر
* Myanmarese
* Malaysian
* Cambodian
	+ Khmer
* Lao
* Singaporean
* Bruneian

**د غربي هنر شاليد Minoan
* Cycladic
* Etruscan
* Dacian
* سېلتيک هنر
* سيتينيايي هنر
* د لرغوني یونان هنر
* Hellenistic
* Iberian
* Roman
* بيزانسي هنر
* Anglo-Saxon
* عثماني ترکي هنر
* Viking
* Rus

**افريقايي هنر Igbo
* Yoruba
* Benin
* Kuba
* Luba

**امريکايي هنر Pre-Columbian
* Maya
* Muisca
* Native American
* Inuit

**استراليايي هنراقيانوسي هنر** |
| ديني هنر | * بودايي هنر
* مسيحي هنر
	+ کاتوليک هنر
	+ پروتېستانت هنر
* هندو هنر
* اسلامي هنر
* جين هنر
* Manichaean
* سيک هنر او کلتور
* Taoist
* Vodou
* Vodun
 |
| تکتيکونه | * مجسمه سازي
* انځورګرۍ تاريخ
* کولالي
* خوشنويسي
* معمارۍ تاريخ
* عکاسي
* ګرافيک هنر
* برېښنايي هنر
 |
| ډولونه | * خلاص هنر
* هنر تاريخ څېړنې
* هنري خوځښت
	+ List
* انځوریز هنر
* Funerary
* ساده هنر
* Narrative
* رېښتينيزم
 |

 |
# بيارغونه (معماري)

**احیاالیزم** ( انګليسي ژبه: Revivalism‎ ) یا په معمارۍ کې بیا رغونه د بصري سټایلونو کارول دي چې په شعوري ډول د پخوانۍ معمارۍ دورې سټایل منعکس کوي. ترټولو مشهور یې نیوکلاسیکل ( د ګریکو - رومن معمارۍ بیا راژوندي کول) او نیګوتیک (ګوتیک بیا ژوندی کول) دي.

په انګلیسي ژبو هېوادونو کې، د تاریخيزم دوره چې ډېری معماري بیا رغول شوي سټایلونه پکې شامل دي د ویکتوریا معمارۍ په نوم پېژندل کیږي.

 یو له خورا مشهور ګوتیک بیارغونې جوړښتونو څخه ، د الیزابیت برج چې د لندن د ویسټ مینسټر په ماڼۍ کې موقعیت لري.
## حوالې

* وييپېډيا ګډونوال«Revivalism (architecture)». انګليسي ويکيپېډيا ۳۰ نومبر ۲۰۱۵.

## بهرنۍ لینک

* ويکي انبار کې د معمارۍ اړوند
# آندورا لاولا

| آندورا لا ولا |
| --- |
| Andorra la Vella |
| *Andorra la Vella*   |
| د آندورا لاولا ښار منظره Escaldes-Engordanyد آندورا لاولا ښار منظره Escaldes-Engordany |
|

---

 |
| آندورا لا ولاآندورا لا ولا |
|

---

 |
| **لوا تېروتنهد چلنوال:Mapframe په 385 کرښه کې: attempt to perform arithmetic on local 'lat\_d' (a nil value).** |
| کورډېناټونه: **لوا تېروتنهد package.lua په 80 کرښه کې: module 'Module:ISO 3166/data/AD' not found.**}} ﻿ / ﻿ |
| د رامنځته کېدو نېټه | 9 پېړۍ   |
| اداري وېش
 |
| هیواد |  اندورا |
| پریش | Andorra la Vella |
| پلازمینه د: | اندورا    |
| پراخوالی |
|  • پراخوالی | ۳۰ کلوميټر٢ (۱۰ میله  مربع) |
| لوړوالی | ۳۳۵۶ ميټره (۱۱٬۰۱۰ فوټ) |
| نفوس شمېرنه (۲۰۱۴) |
|  • ټولټال | ۲۲٫۶۱۵ |
| د گڼه گوڼې نوم | andorrà, andorrana |
| وروستي مالومات
 |
| وخت زون | CET (ه.ن.و۱+) |
|  • د اوړي وخت | CEST (ت.ع.م ۲+) |
| رسمي ژبه | کاتالونيايي ژبه    |
| پُستی کوډ | AD500 |
| سيمه ييز د زنګ کوډ | ?? ۳۷۶ |
| جيو کوډ | 3041563   |
| آی اېس او 3166 | AD-07   |
| موټر پلېټ | C   |
| خورلڼې ښارونه | مکسیکو ښار    |
| رسمي وېبپاڼه | www.andorralavella.ad |
|    |
| سمول  |

**آندورا لاولا** یاهم (اندورا لاولا) Andorra la vella) د اندورا هیواد پلازنینه ده.
# واتیکان

**واتیکان** په ایټالوي Vaticano) د ایټالیا په ټاپووزمه کې پروت یو هیواد دی. واتیکان یو ښاری هیواد دی چې د ایټالیا پلازمینه روم ښار په زړه کې ځای لرې. دا هیواد د کاتولیک مذهب پیروانو مشر (پاپ فرانسیس) کور دی او د کاتولیکې کلیسا مرکز ګڼل کیږي. واتیکان ۴۰۰۰ کیلومتره مربع مساحت او ۲۰۰'۸۴ وګړي لري چې د یاد شمیر وګړو سره د نړۍ ترټولو کم نفوسه خپلواک هیواد ګڼل کیږې. د واتیکان پلاز مینه واتیکان ښار (واتیکان ښار) دی.

| واتیکان |
| --- |
| واتیکانبیرغ
 | واتیکاننښان
 |
|

---

 |
| واتیکان |
|

---

 |
| **ملي ترانه:** |
| ځمکه او استوګنه |
| کوارډينېټ | ﻿ / ﻿    |
| پراخوالی | 0.49 کیلومتره مربع    |
| پلازمېنه | واتیکان ښار |
| رسمي ژبې | اېټاليايي ژبه ،  لاتيني ژبه    |
| مشرتابه |
| حکومت ډول | تیوکراسي ،  مشروطه پاچهي    |
| بنسټ اېښودنه او واکمنۍ |
| خپلواکۍ نېټه | ۱۱ فېبروري ۱۹۲۹   |
| د عمر محدودیتونه |
|  نور مالومات
  |
| پیسې | ېورو    |
| بېړنۍ ټليفون شمېره | ۱۱۲    |
| تګلوری | ښي لورۍ    |
| رسمي وېبپاڼه | د تاييدولو سرچينه   |
| پوستخونې شمېره | 00120   |
| هېواد کوډ | VA   |
| د زنګ وهنې نړیوال کوډ | +379   |
|  |
|  |

## اقتصاد

## تاریخ

واتیکان یو ښار یو دولت د نړۍ ترټولو کوچینی هیواد دی چې په ۱۱ فبروری ۱۹۲۹م کال د لاتران تړون له لاری منځ ته راغی.

## ژبي او کلتور

The Vatican obelisk, originally taken from Egypt by Caligula
د واتیکان هیواد رسمي ژبه ایټالوي ده او ټول قانوني کارونه په یاده ژبه تریره کیږي.

## جغرافیه

## مذاهب

## سیاست

شین رنګه هغه هیوادونه دي چې له واتیکان سره ډیپلماټیکي اړیکې لري.

د واتیکان بهرنی سیاست د یاد هیواد د بهرنیو چارو وزارت له خوا پرمخ زي.