# د لومړۍ نړیوالې جګړې متحدین

**د لومړۍ نړیوالې جګړې متحدین** یا **د ځواکمنو دولتونو ملګرتیا**، د لومړۍ نړیوالې جګړې (۱۹۱۴ز کال—۱۹۱۸ز کال) په اوږدو کې د جرمني، اتریش-هنګري، عثماني سترواکۍ، بلغاریا او د دوی د مستعمرو د مرکزي یا محور قدرتونو په وړاندې د فرانسې، برتانیې، روسیې، اېټالیا، جاپان او متحده ایالاتو په مشرۍ د هېوادونو ائتلاف یا یووالی و.

د شلمې پېړۍ د لومړۍ لسیزې په پیل کې، ستر اروپایي قدرتونه د دوه ډلو، درې ګونو متحدینو او درې ګونو متفقینو ترمنځ ووېشل شول. درې متحدین له فرانسې، برتانیې او روسیې جوړ شوي وو. درې متفقین اصلاً له جرمني، اتریش-هنګري او ایټالیې څخه تشکیل شوي وو، خو ایټالیا په ۱۹۱۴ز کال کې بې طرفه پاتې شوه. څرنګه چې جګړه روانه وه، د هرې ډلې سره نور غړي یوځای شول. جاپان په ۱۹۱۴ز کال کې د متحدینو سره یوځای شو او د جګړې په پیل کې د بې طرفۍ له اعلانولو وروسته ایټالیا هم په ۱۹۱۵ز کال کې د متحدینو سره یوځای شوه. د "متحدینو" اصطلاح د "متفقینو" په پرتله ډېره کارول کېده، خو د فرانسې، برتانیې، روسیې، ایټالیې او جاپان **اساسي متحدین** کله کله **پنځه ګوني متحدین** هم بلل کېدل. هغه مستعمرې چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په اوږدو کې د متحدینو ملکونو په واسطه اداره کېدې لکه: برتانوي هند، فرانسوي هندوچین او جاپاني کوریا هم د متحدو ځواکونو برخه وې.

متحده ایالاتو د جنګ پای ته نږدې په ۱۹۱۷ز کال کې (په همغه کال کې چې روسیې له جنګه لاس واخیست.) د "شریک ځواک" په توګه، په جګړه کې ګډون وکړ، نه د رسمي متحد په توګه. صربستان، بلجیم، مونټینګرو، د عسیر ادریسه امارت، د نجد او حسا امارت، پرتګال، رومانیا، د حجاز ټولواکي هېواد، پاناما، کیوبا یونان، چین، سیام (اوسنی تایلنډ)، برازیل، ارمنستان، لوکزامبورګ، ګواتیمالا، نیکاراګوا، کوستاریکا، هایتي، لایبېریا، بولیویا، اېکوادور، یوروګوای او هندوراس د متحدینو نور "شریک غړي" وو. هغه تړونونه چې د پاریس سولې په کانفرانس کې لاسلیک شول، برتانیه، فرانسه، اېټالیا، جاپان او متحده ایالات یې د "اساسي متحدینو او شریکو ځواکونو" په توګه وپېژندل.

## مخینه

هغه وخت چې په ۱۹۱۴ز کال کې لومړۍ نړیواله جګړه پیل شوه نو، درې ګونو متحدینو د محور/مرکزي قدرتونو مخالفت وکړ.  یاد توافق په ۱۹۰۷ز کال کې د روسي سترواکۍ او برتانیې ترمنځ د تړون په ذریعه رامنځته شو چې په حقیقت کې د فرانسې د دریم جمهوریت، برتانیې او روسیې ترمنځ د شته تړون بشپړوونکی و.

جګړه هغه وخت پیل شوه چې، اتریش د ۱۹۱۴ز کال د جولای په ۲۸ نېټه په صربستان برید وکړ، د یاد برید ظاهري دلیل د سترواک فرانز جوزیف د ځای ناستي ارشیدوک فرانز فردیناند د غچ اخیستل وو؛ دې برید د صربستان متحد مونتینګرو د اګست په اتمه نېټه په جګړه کې دخیل کړ او د اتریش په سمندریزه اډه (د نظامي عملیاتو) یې په کاټارو اوسنی کوټور کې برید وکړ. په هماغه وخت کې د جرمني پوځونو د شلیفین پلان تطبیق کړ او بلجیم او لوکزامبورګ ته چې بې طرفه وو ننوتل؛ د بلجیم له ٪۹۵ څخه زیاته خاوره اشغال شوه، خو بلجیمي پوځ د جنګ په اوږدو کې د یسر په جبهه کې خپلې لیکې منظمې وساتلې. دې کار بلجیم ته اجازه ورکړه تر څو د یو متحد په توګه چلند ورسره وشي، د لوکزامبورګ برخلاف چې د کورنیو چارو کنټرول یې په لاس کې و خو د جرمني پوځ له خوا اشغال شوی و.

په ختیځ کې، روسان د اګست د ۷مې او ۹مې نېټې ترمنځ د اګست په اوومه د اتریش ختیځې ګالیشیا، د جرمني ختیځې پروشیا سیمې ته ننوتل. جاپان د اګست په درویشتمه د جرمني سره او بیا د اګست په پنځه ویشتمه نېټه د اتریش سره د جنګ په اعلانولو د متحدینو سره یوځای شو. د سپتمبر په دویمه نېټه، جاپانی ځواکونو په چین کې د جرمني د ټیسینګټاو (اوسني کیګډاو) تړونیز بندر محاصره کړ او په ارام سمندر کې یې د ماریانا، کارولین او د مارشال جزیرو په ګډون د جرمني مستعمرات ونیول.

د درې ګونو متحدینو د غړیتوب لرلو سره سره ایټالیا د ۱۹۱۵ز کال د مې تر ۲۳مې نېټې پورې له جرمني سره نه، بلکې له اتریش سره د جنګ په اعلانولو، د متحدینو سره تر یوځای کېدو په پورې بې طرفه پاتې شوه. د ۱۹۱۶ز کال د جنوري په ۱۷ نېټه مونتیګرو تسلیم شوه او متحدین یې پرېښودل؛ دا تشه هغه وخت ډکه شوه چې جرمني د ۱۹۱۶ز کال په مارچ کې د پرتګال سره د جنګ اعلان وکړ، په داسې حال کې چې رومانيا د اګست په ۲۷مه د اتریش سره د جنګ اعلان وکړ.

د ۱۹۱۷ز کال د اپرېل په ۶مه نېټه، متحده ایالات په جګړه کې د یوه متحد جنګ کوونکي په توګه، د خپلو شریکو متحدینو لیبریا، سیام او یونان تر څنګ، ګډون وکړ. د ۱۹۱۷ز کال د اکتوبر انقلاب څخه وروسته روسیه له متحدینو بیله شوه او د ۱۹۱۸ز کال د مارچ په دریمه یې د بریسټ-لیټوویسک تړون په لاسلیک کولو، د مرکزي قدرتونو سره په یوه ځاني سوله توافق وکړ. د ۱۹۱۸ز کال په مې کې، په ورته ډول رومانیا د بوخارېست تړون ته مجبوره کړل شوه خو د نومبر په لسمه نېټه یې یاد تړون مات او یو وار بیا یې د مرکزي قدرتونو سره د جنګ اعلان وکړ.

د یادو بدلونونو سبب هغه متحدین وو چې د ۱۹۱۹ز کال د ورسای په تړون یې خبرې اترې کړې وې په دې خبرو اترو کې د فرانسې، برتانیې، جاپان او متحده ایالاتو هېوادونه شامل وو؛ د یاد تړون په لومړۍ برخې کې د ۱۹۱۹ز کال د جنوري په ۲۵ نېټه *د ملتونو د ټولنې یا اتحادیې* په تاسیس کولو توافق شوی و. یاده ټولنه د ۱۹۲۰ز کال د جنورۍ په ۱۶مه نېټه رامنځته شوه، چې برتانیه، فرانسه، ایټالیا او جاپان یې د اجرایي شورا دایمي غړي وو؛ د متحده ایالاتو سنا د مارچ په ۱۹مه نېټه د ورسای تړون د تصویب کولو خلاف رایه وکاروله او په دې توګه یې د ټولنې سره د متحده ایالاتو د یو ځای کېدلو مخنیوی وکړ.

## شمېر او احصایه

|  |
| --- |
| **د لومړۍ نړیوالې جګړې د متحدو ځواکونو شمېر (1913)او د جګړې په اوږدو کې  ثبت شوي سرتېري او صاحب منصبان** |

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **مجهز سرتېري** | **جي ډي پي (میلیارد $، د ۱۹۹۰ز کال بیه)** | **ځمکه (میلیون کیلومتر مربع)** | **نفوس(میلیون)** | **هېواد** |
| **لومړۍ څپه: ۱۹۱۴ز کال** |
|

۱۲۰۰۰۰۰۰ | ۲۵۷.۷ | ۲۱.۷ | ۱۷۳.۲ | روسیه (د پولنډ په ګډون) |

د روسیې سترواکي |
| ۶.۶ | ۰.۴ | ۳.۲ | فنلنډ |
| ۲۶۴.۳ | ۲۲.۱ | ۱۷۶.۴ | **مجموعه** |
|

۸۴۱۰۰۰۰ | ۱۳۸.۷ | ۰.۵ | ۳۹.۸ | فرانسه |

د فرانسې جمهوریت |
| ۳۱.۵ | ۱۰.۷ | ۴۸.۳ | د فرانسې مستعمرات |
| ۱۷۰.۲ | ۱۱.۲ | ۸۸.۱ | **مجموعه** |
| ۶۲۱۱۹۲۲ | ۲۲۶.۴ | ۰.۳ | ۴۶.۰ | برتانیه |

د برتانیې سترواکي |
| ۱۴۴۰۴۳۷ | ۲۵۷ | ۱۳.۵ | ۳۸۰.۲ | د برتانیې مستعمرات |
| ۱۳۰۷۰۰۰ | ۷۷.۸ | ۱۹.۵ | ۱۹.۹ | د برتانیې تر واک لاندې سیمې |
| ۸۶۸۹۰۰۰ | ۵۶۱.۲ | ۳۳.۳ | ۴۴۶.۱ | **مجموعه** |
|

۸۰۰۰۰۰ | ۷۶.۵ | ۰.۴ | ۵۵.۱ | جاپان |

د جاپان سترواکي |
| ۱۶.۳ | ۰.۳ | ۱۹.۱ | د جاپان مستعمرات |
| ۹۲.۸ | ۰.۷ | ۷۴.۲ | **مجموعه** |
| ۷۶۰۰۰۰ | ۷.۲ | ۰.۲ | ۷.۰ | صربستان، مونتینیګرو او بوسنیا او هرزه ګوینا |
| **دویمه څپه (۱۹۱۵-۱۶)** |
|

۵۶۱۵۰۰۰ | ۹۱.۳ | ۰.۳ | ۳۵.۶ | ایټالیا |

د اېټالیې ټولواکي |
| ۱.۳ |

                                                                                                                                                             ۲.۰ | ۲.۰ | د اېټالیې مستعمرات |
| ۹۲.۶ | ۲.۳ | ۳۷.۶ | **مجموعه** |
|

۱۰۰۰۰۰ | ۷.۴ | ۰.۱ | ۶.۰ | پرتګال |

د پرتګال لومړی جمهوریت |
| ۵.۲ | ۲.۴ | ۸.۷ | د پرتګال مستعمرات |
| ۱۲.۶ | ۲.۵ | ۱۴.۷ | **مجموعه** |
| ۷۵۰۰۰ | ۱۱.۷ | ۰.۱ | ۷.۷ | د رومانیا ټولواکي |
| **درېیمه څپه (له ۱۹۱۷ز کال څخه تر ۲۰۱۸ز کال پورې)** |
|  |  |  |  | لاتیني امریکا | لاتیني امریکا |
|

۴۳۵۵۰۰۰

  | ۵۱۱.۶ | ۷.۸ | ۹۶.۵ | متحده ایالات |

د امریکا متحده ایالات |
| ۱۰.۶ | ۱.۸ | ۹.۸ | بیروني ناخپلواکه هېوادونه |
| ۵۲۲.۲ | ۹.۶ | ۱۰۶.۳ |  |
|  | ۱۰.۶ | ۰.۶ | ۹.۰ | مرکزي امریکا |
| ۱۷۱۳ | ۲۰.۳ | ۸.۵ | ۲۵.۰ | د برازیل د متحده ایالاتو جمهوریت |
| ۲۳۰۰۰ | ۷.۷ | ۰.۱ | ۴.۸ | د یونان ټولواکي |
| ۱۲۸۴ | ۷.۰ | ۰.۵ | ۸.۴ | د سیام ټولواکي |
|  | ۲۴۳.۷ | ۱۱.۱ | ۴۴۱.۰ | د چین جمهوریت |
|  | ۰.۹ | ۰.۱ | ۱.۵ | د لیبریا جمهوریت |
|  | **د متحدو قدرتونو مجموعي شمېر (په ۱۹۱۳ز کال کې)** |
|  | **جي ډي پي (میلیارد $)** | **خاوره (میلیون کیلومتر مربع)** | **نفوس (میلیونه)** | **ډله** |
|  | **د ۱۹۱۴ز کال نومبر** |
|  | ۱۰۹۶.۵ | ۶۷.۵ | ۷۹۳.۳ | د متحدینو، مجموعه |
|  | ۶۲۲.۸ | ۲۲.۶ | ۲۵۹.۰ | یوازې روسیه، برتانیه او فرانسه |
|  | **د ۱۹۱۶ز کال نومبر** |
|  | ۱۲۱۳.۴ | ۷۲.۵ | ۸۵۳.۳ | د متحدینو، مجموعه |
|  | ۶۲۲.۸ | ۲۲.۶ | ۲۵۹.۰ | یوازې برتانیه، فرانسه او روسیه |
|  | **د ۱۹۱۸ز کال نومبر** |
|  | ۱۷۶۰.۵ | ۸۰.۸ | ۱۲۷۱.۷ | د متحدینو، مجموعه |
|  | ٪۶۴ | ٪۶۱ | ٪۷۰ | د نړۍ سلنه |
|  | ۸۷۶.۶ | ۸.۷ | ۱۸۲.۳ |   یوازې برتانیه، فرانسه او متحده ایالات |
|  | ٪۳۲ | ٪۷ | ٪۱۰ | د نړۍ سلنه |
|  | **۳۸۳.۹** | **۶.۰** | **۱۵۶.۱** | **مرکزي یا محور قدرتونه** |
|  | **۲۷۳۳.۹** | **۱۳۳.۵** | **۱۸۱۰.۳** | **نړۍ، ۱۹۱۳ز** |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

## سرچينې