# تراکيان

تراکيان په انډو-اروپايي ژبه غږېدونکي خلک وو چې په لرغوني تاریخ کې يې د اروپا په ختيځ او سويل ختيځو پراخو برخو کې ژوند کړی. تراکيان په عموم کې په بالکان (تر ډېره بريده اوسنۍ بلغاريا، ترکيه او یونان) کې اوسېدل، خو په اناتولیا (کوچنۍ اسیا) او د ختيځې اروپا په نورو سیمو کې يې هم ژوند کاوه.

د تراکيانو کره اصليت نه دی معلوم، خو باور دا دی چې پروټو-تراکيان د پروټو-اندو-اروپايي او لومړيو اروپايي کروندګرو له اټکلي ترکيب څخه منځ ته راغلي دی، کوم چې د نورې اسيا او افريقا څخه د کوچنۍ اسيا (اناتوليا) له لارې دې سيمو ته رسېدلي وو. پروټو-تراکي کلتور په «ډيشي، ګيټي» او ګڼو نورو کوچنیو تراکيايی کلتورونو کې منځ ته راغلی دی.

روميانو او یونانيانو د تراکي کلتور قبايلي بللی دی. دوی تر ډېره بريده وېشل شوي پاتې شوي دي، د دوی لمړی خپلواکه پاچايي په پنځمه مخزېږديزه پېړۍ کې د «اودريسي» پاچايي وه. دوی د همدې وخت په شا اوخوا کې د هخامنشي سترواکۍ له خوا د محکوميت سره مخ شول. تراکيانو د لنډې مودې لپاره سوله تجربه کړه او دا له هغې وروسته چې په پارسي جګړو کې يونانيانو پارسیانو ته ماتې ورکړه. «اودرسي» پاچايۍ د څلورمې مخزېږديزې پېړۍ په وروستيو کې خپلواکي له لاسه ورکړه او د ستر سکندر له مړينې وروسته يې کله هم بشپړه خپلواکي تر لاسه نه کړه.

د دویمې مخزېږديزې پېړۍ په نيمايي کې تراکیان د رومیانو له نيواک سره مخ شول، د کومې واکمنۍ لاندې چې دوی د کورنۍ لانجو سره مخ شول. دوی تر درېيمې مقدونيايي جګړې پورې له مقدونيايانو سره د روميانو په وړاندې د بغاوتونو سترې برخې جوړې کړې. تراکيان په رومي ټولنه کې ضم شول او وروسته يې مسيحيت ومانه. په وروستي ځل تراکيايي ژبه په شپږمه پېړۍ کې د مسيحي راهبانو له خوا کارول شوې وه.

یونانيانو او روميانو تراسيان د «جنګياليو» او «وحشيانو» په توګه تشريح کړي دي او دوی د جنګياليو پوځيانو په توګه خوښېدل. د شريرو خلکو لرغونې څرګندونې د اختلاف ښکار دي او د هغوی په اړوند د لا زياتې پېژندګلو لپاره د شلمې پېړۍ له منځ څخه په سويلي بلغاريه کې د لرغونو اثارو کارول روان و. له دې امله چې دوی نه روميان وو او نه يونانيان وو، تر څنګ يې  د دوی کلتور وروسته پاتې و، روميانو او يونانيانو دوی وحشيان (يا غېريونانيان) بلل. د پېژندل شوي قدامت اړيکه په پرانيستو کليو کې د هغوی د ساده ژوند تېرولو سره کېدای شي. ځينو ليکوالانو موندلې چې د لاتيني ژبې له متعارف کېدو وروسته هم هغوی خپلې وحشيانه طريقې پر ځای وساتلې. په داسې حال کې چې تراکيان د هغوی هم عصرو بې تهذيبه بلل، خو په څرګند ډول د هغوی په حقيقت کې تر ډېره بريده پرمختللی کلتور موجود و، کوم چې په ځانګړي ډول د دوی د شاعرۍ او موسيقۍ لپاره مشهور و.

تراکیانو په ورکه شوې تراکي ژبه خبرې کولې او يو شريک کلتور يې درلود. تراکيانو له هغو خلکو سره کلتوري اړيکې درلودې چې د دوی په شا اوخوا کې پراته وو، لکه يونانيان، فارسيان، سيتيان، سيلټيان او وروسته بيا ترکيان، خو سره له دې چې په حقيقت کې دوی د دې کلتورونو تر اغېز لاندې وو، دې اغېز يواځې په اشرافیه کړيو اغېز پرېښود او په ټوليز ډول يې په ټول تراکي کلتور اغېز نه درلود. د دوی په رواج کې پر بدن د نقوشو (ټيټو) ايستل موجود و چې د نارينه او ښځينه وو په منځ کې عام و. دوی د مشرک مذهب پيروي کوله. د تراکيانو مطالعه د «تراکولوژي» په نوم پېژندل کېږي.

## د نوم رېښې

د تراکيانو لومړی تاریخي ثبت په «الیاد» کې موندل شوی دی، چېرته چې دوی د لرغونو يونانيانو په وړاندې په «تروجن» جګړه کې د «تروجن» د متحدينو په توګه ښودل شوي دي. د « Thracian» نسلي نوم د لرغوني يوناني ژپې له « Θρᾷξ» ټکي يا « Θρᾴκιος » څخه اخستل شوی دی او د ځای نوم « Thrace» يې د يوناني ټکي « Θρᾴκη»  څخه اخستل شوی دی. د دې ټکي دا بڼې ټولې هماغه ډول مشهور دي، کم ډول چې یونانيانو کار ځينې اخيست.

## افسانوي بنسټ

په یوناني افسانو کې، «تراکس» (چې په ساده ډول د تراکايي په توګه کارول شوی) د «اريس» خدای د پېژندل شويو زامنو څخه د يو زوی په نوم پېژندل کېدو. «يوريپايډس» په «السيسټس» کې يادونه کړې چې خپله د «اريس» يو نوم «تراکس» و، ځکه دا د «تريس» ملاتړی (سرپرست) بلل کېدو (د هغه د سرو زرو يا زرين سپر د بسټونيا په معبد کې اېښودل شوی و)

## اصليت

د ليکليو تاریخي اسنادو د نه شتون له امله، د تراکيانو اصليت روښانه نه دی. له تاريخ مخکې پړاو کې د پروټو-تراکي شواهد د مادي کلتور په اثارو متکي دی. «ليو کليجن» د تراکيانو پېژندګلو د ګڼو نښو د لباس د کلتور له لارې کوي، کوم چې د لرګينو قبرونو يا سرابنايا کلتور په پرمختګ سره له اوکراين لرې شوي وو. عموماً وړانديز شوی چې د ژيړو د عصر په لومړيو کې پروټو-اندو-اروپايي د پراختيا له مهاله د اصلي اوسېدونکو او اندو-اروپايانو له مرکب څخه پروټو-تراکيان خلک منځ ته راغلي دي، دا هغه مهال و چې وروستي يې د ۱۵۰۰ مخزېږديز په شا اوخوا کې له اصلي خلکو سره ګډ شول. په وسپنيز عصر کې (شا اوخوا ۱۰۰۰ مخزېږديز) داشیان او تراکيان له پروټو-تراکيانو څخه وده وکړه.

لرغونو یوناني او رومي تاريخ پوهانو موافقه کړې چې لرغوني تراکيان، څوک چې انډو-اروپايی توکمي او د همدې ژبې ويونکي وو، دوی پیاوړي جنګيالي وو؛ يواځې د دوی پرله پسې سیاسي وېش دوی د شمال ختيځې مديترانې په شا اوخوا کې د ځمکو د نيولو څخه راګرځولي وو. که څه هم دې تاريخ پوهانو تراکيان تر يو بریده پخواني بللي دي، ځکه چې دوی په ساده، پرانيستو کليو کې اوسېدل، په حقيقت کې تراکيانو يو پرمختللی کلتور درلود، کوم چې په ځانګړي دول د خپلې شاعرۍ او موسيقۍ له امله مشهور و. د دوی پوځيانو ته د سرتېرو په توګه ارزښت ورکول کېدو، په ځانګړي ډول د مقدونيايانو او روميانو له خوا.

## پېژندنه او وېش

په بېلا بېلو قبيلو کې وېشل شوي، تراکيان تر هغه وخته د کوم پاېيدلي سياسي ګوند په جوړولو کې بريالي نه شول، تر څو چې په پنځمه مخززېږديزه پېړۍ کې د «اورډيشين» دولت بنسټ نه و اېښودل شوی. پیاوړی «ډيشين» دولت په لومړۍ مخزېږديزه پېړۍ کې د «بوريبسټا» پاچا پر مهال راڅرګند شو. دا غره ييزه سيمه د ګڼو خلکو استوګنځای و، په دوی کې «ايليرين» هم شامل وو، کومې چې د جنګياليو او پیاوړيو تراکي قبيلو په توګه پېژندل کېدې، په داسې حال کې چې په اوارو سيمو کې ميشت خلک په څرګند ډول ډېر سوله خوښي بلل کېدل.

تراکيان په لرغونو ولايتونو «تريس، مويشيا، ميسيډونيا، بيوټيا، اټيکا، ډيسيا، سيتيا، ماينر، سارماټيا، بيټينيا، ميسيا، پينونيا» او بلکان او اناتوليا په نورو سيمو کې اباد وو. دا سيمه د بلکان سيمې په ډېره برخه او د ډينيوب په شمال کې تر ګيټا پورې وېړه وه، ان د «بګ» څخه ور هاخوا چې په لوېديځ کې «پينونيا» هم پکې شاملې وې. په دې سيمو کې شا اوخوا دوه سوه تراکي قبيلې ابادې وې.

## تاريخ

### د هومر پړاو

د هومر په الياد کې د تراکيانو يادونه شوې ده، دا معنا چې دوی په اتمه مخزېږديزه پېړۍ کې هم موجود وو.

### لرغونی پړاو

دتراکي ساحلونو په اوږدو کې لومړۍ يوناني مستعمرې (لمړی ايجين، بيا مارمارا او تورسمندرګی) په اتمه مخزېږديزه پېړۍ کې جوړې شوې وې. تراکيان او يونانيان څنګ په څنګ اوسېدلي دي. لرغونو سرچينو په ايجين ټاپوګانو او هيلس (پراخه هليني ځمکې) کې د تراکيايي شتون ثبت کړی دی.

## سرچينې