# د مساوي کار لپاره يوشان مزد

د مساوي کار لپاره يوشان مزد د مزدورانو د حقوقو هغه مفکوره ده چې په يوه مساوي کارځای کې کارکوونکو کسانو ته بايد يوشان مزد ورکړل شي. په عمومي توګه دا تصور د جنسيتي مزد د توپير په تړاو د جنسيتي توپیري چلند په مفهوم کې کارول کېږي. مساوي مزد د تادياتو او ګټو تر بشپړې لړۍ پورې تړاو لري چې په دې کې بنسټيز معاش، له تنخوا پرته تاديات، بخشش او تخصيصيات شامل دي. د برابر مزد په برخه کې ځينو هېوادونو له ځينو نورو چټک اقدامات کړي دي.

## لومړنۍ تاريخچه

د صنعتي انقلاب پر مهال په مزد سره د مزدورانو د نيولو چاره په تېزۍ سره د رسمي کېده پر لور ولاړه، د يو کار لپاره ښځو ته د هغوی د نارينه همکارانو په پرتله کم مزد ورکول کېده، يا خو يواځې له دې امله چې دوی ښځې وې او يا په نورو پلمو. د مساوي کار لپاره د يوشان مزد اصل د ښځمنپالنې د څپې په هماغه وخت کې منځ ته راغلې، په داسې حال کې چې په صنعتي هېوادونو کې د برابر مزد لپاره لومړۍ هڅې د نولسمې پېړۍ د سوداګريزو اتحاديو له فعالو اقداماتو سره اړه لري: د بېلګې په ډول: په ۱۸۳۰ز کال کې په انګلستان کې د متحدو شويو ښځو يو لړ لاريونونه. د سوداګريزو اتحاديو فشارونو ګڼې اغېزې درلودې، ځکه چې سوداګريزو اتحاديو کله ناکله محافظه کاري (له بدلونونو سره مخالفت ښودل) پر مخ وړله. «کيری ايسټن جانسن» د رايې ورکولو يوه پلوې امريکايۍ وه، چا چې په صنعتي کار ځای کې د ښځو لپاره د برابر مزد موضوع د ښځو د رايې ورکولو له مسئلې سره وتړله. په ۱۸۹۵ز کال کې، «شيکاګو ټريبون» د هغې په حواله وويل: «کله چې ښځو ته د رايې ورکولو پاڼه ورکول شوه، بيا به د برابر کار لپاره برابر مزد هم وي». خو له دويمې نړيوالې جګړې وروسته، سوداګريزې اتحاديې او صنعتي هېوادونو کرار کرار د برابر کار لپاره د برابر مزد اصل ومانه، د دې پروسې يوه بېلګه د انګلستان د ۱۹۷۰ز کال د برابر مزد قانون جوړول دي چې دا قانون د روم د تړون او په ۱۹۶۸ز کال کې د ګنډلو (خياطۍ) د ماشينونو اعتصاب په ځواب کې جوړ شوی و. په وروستيو کلونو کې اروپايي سوداګريزو اتحاديو په عمومي توګه په دې برخه کې د پرمختګ لپاره پر دولتونو او کارګومارونکو (هغه څوک چې نور د مزد په مقابل کې په کار ګوماري) زيات فشارونه راوړل.

## د بشري حقوقو نړيوال قانون

د بشري حقوقو په نړیوال قانون کې، د برابر مزد وینا، د ۱۹۵۱ ز برابر اجرت کانوانسیون، د مزدور نړيوال سازمان سلم کانوانسيون دی، کوم چې د ملګرو ملتونو يوه اداره ده. دا کانوانسيون وايي چې:

> هر غړی بايد، د مزد د اندازې د ټاکلو لپاره له عملي لارو چارو سره سم، د کار په مقابل کې د نارينه او ښځينه کار کوونکو لپاره د يو شان ارزښت لرونکو کارونو په مقابل کې د اجرت ورکولو اصولو ته وده او له عملي کولو څخه يې ډاډ ورکړي.
>
>

د مساوي کار لپاره يوشان مزد ته د اقتصادي، ټولنيزو او کلتوري  حقوقو د نړيوالې معاهدې په اوومه ماده، د اروپايي ټولنيز منشور په څلورمه ماده او د بشري او خلکو حقوقو د افريقايي منشور په پنځلسمه ماده کې ځای ورکړل شوی. د کار نړيوال سازمان قانون هم «د برابرو ارزښتونو لپاره د برابرو تادياتو» اعلان کوي.

د EEOC څلور اثباتي دفاعګانې هغه مهال د برابر کار لپاره د نابرابر مزد اجازه ورکوي، کله چې دا مزد «(i) د مشرتابه د نظام، (ii) د وړتيا د يو نظام، (iii) د هغه نظام کوم چې عايد د توليد د څومره والي او څرنګوالي پر بنسټ اندازه کوي، يا (iv) ... له جنسيت څخه پرته د کوم بل لامل پر بنسټ» ټاکل کېږي. د پورته يادو شويو لاملونو له ډلې، د يو پر بنسټ د تادياتو توپير منځ ته راتلل، له  دې کنوانسينو څخه سرغړونه نه بلل کېږي.

## د قضايي حوزې پر بنسټ حقوقي حالت

### اروپايي اتحاديه/اروپايي اقتصادي سیمه

له جګړې وروسته اروپا د کار په بازار کې د ښځو د ګډون او په ختيځو او لويديځو هېوادونو کې د برابر کار په مقابل کې د برابر معاش ورکولو ته د ودې ورکولو په پار د قانون جوړولو په برخه کې په پرتليز ډول تر ډېره بريده د ثابتې بېلګې شاهده وه.

د فرانسې، المان او پولنډ په ګډون اوسمهال په اروپايي اتحاديه کې شاملو يو شمېر هېوادونو د اروپايي اتحاديې له جوړېدو مخکې په خپلو اساسي قوانينو کې د مساوي کار لپاره د يوشان مزد اصل ځای پر ځای کړي و (په لاندې جدول کې ښودل شوي). کله چې په ۱۹۵۷ز کال کې اروپايي اقتصادي ټولنه جوړه شوه، کومه چې وروسته بيا په اورپايي ټولنه (EU) بدله شوه، نو د مساوي کار لپاره د يوشان مزد اصل د يوه مهم اصل په توګه ونومول شو. د روم د تړون ۱۴۱مه ماده وايي: هر غړی هېواد بايد ډاډ ورکړي چې د برابر کار يا د برابر ارزښت لرونکي کار لپاره د يوشان مزد اصل تطبيق شوی دی. اړينه نه ده چې د دې تړون لاسليکوونکو تر منځ په پراخه کچه د پرمختللو کړووړو ښودنه وشي.

> په داسې حال کې چې دې ته د اروپايي ټولنې د يو پرمختللي طبيعيت د نمونې په توګه کتل کېږي، ځينې باور لري چې ۱۴۱مه ماده (چې مخکې ۱۱۹مه ماده وه) تر ډېره بريده د فرانسويانو لپاره د امتياز په ډول شامله کړای شوې وه، چا چې له وړاندې څخه د برابر مزد قانون درلود او دوی وېره درلوده، چې دوی به له پرتليز زيان سره مخامخ شي.
>
>

د EEC قانون په ۱۹۷۵ز کال کې د لازم الاجراء او نېغ په نېغه د تطبيق وړ برابرو تادياتو دستور العمل 75/117/EEC په مټ روښانه شوی دی. دې دستور العمل د تادياتو اړوند د جنسيت پر بنسټ هر ډول توپيري چلند ممنوع کړ، په ۲۰۰۶ز کال کې دا او نورې لارښوونې په يو واحد دستور العمل کې سره رايو ځای کړای شوې چې هغه د (2006/54/EC) په نامه پېژندل کېږي.

په ملي کچه د اروپايي اتحاديې د اته وېشتو غړيو هېوادونو او سربېره پر دې، د اروپايي اقتصادي سيمې (EEA) د نورو هېوادونو، ايس لينډ، ليچټسټاين او ناروی په قوانينو کې په عمومي توګه د برابر مزد اصل په بشپړ ډول ښودل شوی دی. اروپايي ټولنې ته نوماندو هېوادونو هر يوه مقدونيه او ترکيې هم خپل قوانين د اروپايي اتحاديې له معيارونو سره برابر کړي. د بېلا بېلو اروپايي هېوادونو لپاره د نارينه وو او مېرمنو ترمنځ د معاش د برابرۍ اړوند مهم ملي قوانين په لاندې ډول دي.

|  |  |
| --- | --- |
| **هېواد** | **مهمې حقوقي مادې** |
| اېريش | له نارينه او ښځو سره د برابر چلند په اړوند د ۱۹۷۹ز کال قانون (له هغه راهيسې تعديل شوی) |
| بلجيم | د ښځو او نارينه وو لپاره د مساوي چلند په اړوند د ۱۹۹۹ ز قانون (۱۲مه او ۲۵مه ماده) او د ۱۹۷۵ز کال د دسمبر مياشتې په نهمه نېټه شاهي فرمان |
| بلغاريا | د برابر کار لپاره برابر مزد، کوم چې د کار په لايحه کې ځای پر ځای شوی دی. |
| چیک جمهوريت | د کار په بدل کې د حق الزحمې ورکول د معاش، د اضافي وخت لپاره د اجرت او منځني عايد په اړوند د کار لپاره د حق الزحمې ورکول د ۱/۱۹۹۲ Collشمېره قانون په مټ منظم شوي او هم د معاش او په دولت يا نورو سازمانونو او ادارو کې د اضافي  وخت کار لپاره اجرت د ۴۳/۱۹۹۱ Coll شمېره قانون په مرسته تنظیم شوی دی. |
| ډنمارک | د ښځو او نارينه وو لپاره د برابر مزد اړوند د ۱۹۷۶ زقانون، له هغې راهيسې دا قانون د اضافي نکاتو د ځايولو لپاره تعديل شوی دی. |
| فنلينډ | د ۱۹۹۵ ز اساسي قانون (۵مه برخه، ۴مه فقره) او د ښځو او نارينه وو تر منځ د برابرۍ قانون (۸مه برخه، ۲مه فقره) |
| فرانسه | د ۱۹۴۶ ز کال اساسي قانون او L.۱۴۰.۲ مادې او له هغې وروسته د کار لايحه. |
| المان | د ۱۹۴۹ ز اساسي قانون يا «اساسي قانون (۳مه ماده) |
| يونان | د ۱۹۷۵ ز کال اساسي قانون (۲۲(۱) ماده)، کوم چې په ۲۰۰۱ز کال کې تعديل شوی او د ۱۴۸۴/۱۹۸۴ز قانون (۴مه ماده) |
| هنګري | له وړاندې څخه په اساسي قانون کې د برابر کار لپاره برابر مزد ته ځای ورکړل شوی و، خو هغه بدل شوی، اوس يواځې د ښځو او نارینه وو تر منځ برابري شته او د تادياتو برخې ته د کار په لايحه کې ځای ورکړل شوی دی. |
| ايس لينډ | د ۱۹۶۱ ز د برابر مزد قانون (#۶۰/۱۹۶۱)، د ښځو او نارينه وو تر منځ د برابرۍ قانون (#۷۸/۱۹۷۶)، د برابر حالت او د ښځو او نارينه وو لپاره د برابرو حقوقو د ۲۰۰۸ز قانون (#۱۰/۲۰۰۸ز) او په ۲۰۱۷ز کال کې په همدې قانون کې شوی تعديل: په ۲۰۱۲ز کال کې د برابر مزد له وړاندې شوي معيار سره سم د برابرو تادياتو اړوند قانون تصديق (ÍST ۸۵:۲۰۱۲) |
| ايرلينډ | د ګومارنې لپاره د ۱۹۹۸ز کال قانون (IE9909144F)، کوم چې د توپیري چلند (مزد) ضد ۱۹۷۴ ز کال قانون او د ۱۹۷۷ ز کال د ګومارنې د برابرۍ قانون منسوخ کړ. |
| اسرائيل | د کار په ځای کې اختياري مساوات د ۱۹۹۸ز کال قانون او د ښځينه کارکوونکو او نارينه کارکوونکو لپاره د برابرو تادياتو ۱۹۹۶ ز کال قانون. |
| ايټاليا | اساسي قانون (۳مه او ۳۷مه ماده)، د ۹۰۳/۱۹۷۷ ز کال قانون (۲مه ماده) او د ۱۲۵/۱۹۹۱ ز کال قانون. |
| ليتويا | د کار په قانون کې شامل شوی د مساوي کار لپاره يوشان مزد. |
| ليکټينسټاين | په مدني قانون کې شامل شوی د مساوي کار لپاره يوشان مز.د |
| لتوانيا | د کار په لايحه کې شامل شوی د مساوي کار لپاره يوشان مزد. |
| لکسمبرګ | د ښځينه او نارينه تر منځ د برابر سلوک اړوند د ۱۹۸۱ز کال قانون او د نارينه او ښځو لپاره د برابر مزد د ۱۹۷۴ز کال د ستر دوک مقرره (۱،۲،۳ ماده (۱)، ۲ (۲) او ۴مه) |
| مالټا | اساسي قانون (۱۴مه ماده) او د ښځو او نارینه وو د باربرۍ قانون. |
| نيدرلينډ/هالنډ | د اساسي قانون (۱۴مه ماده) او د ۱۹۹۴ز کال برابر سلوک قانون. |
| ناروی | د جنسيت د برابرۍ اړوند د ۱۹۷۸ز کال قانون. |
| پولنډ | د ۱۹۹۷ز کال اساسي قانون، دويم څپرکی، ۳۳.۲ ماده کې د برابر کار لپاره د برابر مزد اصل ته ځای  ورکړ، کوم چې د ۱۹۵۲ز کال په اساسي قانون کې هم شامل وو. |
| پرتګال | په کار او ګومارنه کې د برابرښت اړوند د اساسي قانون (۵۹مه ماده) او د ۱۰۵/۱۹۹۷ز کال قانون |
| رومانيا | په اساسي قانون کې د برابر کار لپاره د برابر مزد برخه شامله شوې ده. |
| سلواکيا | په اساسي قانون کې د برابر کار لپاره د برابر مزد برخه شامله شوې ده. |
| اسپانيا | د اساسي قانون (۳۵مه ماده) او د کارګرانو قانون (۱۷مه او ۲۸مه ماده). |
| سويډن | د نارينه وواو ښځو تر منځ د برابرۍ/مساوي موکو په اړه د ۱۹۸۰ ز کال قانون، کوم چې له هغه وخته تعديل شوی دی. |
| انګلستان | د ۱۹۷۰ ز کال د برابر مزد قانون، کوم چې د   ۱۹۸۳ ز کال برابر ارزښت مقرراتو په مټ تعديل شوی او د ۱۹۷۵ او ۱۹۸۶ ز کال د جنسيتي توپیري چلند قانون، د کوم ځای چې د ۲۰۱ ز کال مساوات قانون نيولی دی. |

## سرچینې