# وروستۍ لرغونې زمانه

د وروستۍ لرغونې زمانې اصطلاح، تاريخ پوهان د اروپا او مديترانې د رود ګاونډيو سيمو د پخوانۍ لرغونې زمانې څخه د منځنيو وختونو د لېږد د دوره بندي کولو لپاره کاروي. په انګريزي کې د دې دوره بندي کولو ته د شهرت ورکولو نسبت په عمومي توګه، تاريخ پوه پيټر براون ته له هغه وروسته وشو چې نوموړي په ۱۹۷۱ز کال کې خپله اساسي څېړنه «د لرغونې زمانې د پای نړۍ» خپره کړه. د وخت کره سرحدونه، د تل لپاره د بحث موضوعات دي، خو براون دا موده له ميلاد څخه وروسته د درېيمې او اتمې پېړۍ تر منځ وړانديز کړې ده. په ټوله کې دا موده، د رومي سترواکۍ د درېيمې پېړۍ د کړکېچ له پای ته رسېدو (۲۳۵-۲۸۴ز) څخه پېل، د مسلمانانو تر لومړيو فتوحاتو (۶۲۲-۷۵۰ز)  پورې بلل کېدای شي، يا په اټکلي ډول د ساساني سترواکۍ سره معاصر (۲۲۴-۶۵۱ ز) وختونه. په لويديځ کې د دې مودې پای، له دې هم مخکې و؛ يعنې د منځنيو پېړيو په پيل کېدو سره چې په عمومي توګه په شپږمه پېړۍ کې يا له هغې څخه مخکې د لويديځې رومي سترواکۍ په څنډو کې وه.

د ديوکلتيانوس د پاچهۍ له پيل راهيسې په رومي سترواکۍ کې د پام وړ ټولنيز، کلتوري او انتظامي بدلونونه رامنځ ته شول، چا چې په ختيځو او لويديځو برخو کې د دې سترواکۍ په وېشلو پيل وکړ، کومې چې په هم مهاله ډول د بېلا بېلو سترواکانو له خوا اداره کېدې. ساساني سترواکي، د اشکانيانو سترواکي ونيوله او په دې سره د روميانو او پارسيانو ترمنځ د نوې جګړې پړاو پيل شو چې رومي او ساساني جګړې يې بولي. د يوناني ختيځ او لاتيني لويديځ ترمنځ اختلافات لا پسې څرګند شول. د څلورمې پېړۍ په لومړيو کې د ديوکلتيانوس پاچا له خوا د مسيحيانو د ځورولو لړۍ ګاليريوس پای ته ورسوله او د لومړي کنستانتين د پاچهۍ پر مهال، مسيحي دين په سترواکۍ کې قانوني وګرځول شو. د ارمنيا د درېيم تيردات، د لايبيريا د درېيم ميريان او اکسوم د ايزانا له لوري د مسيحي دين له منلو وروسته، په څلورمه پېړۍ کې د رومي سترواکۍ مسيحي کېدل لا پسې وغزېدل، چې وروسته يې د کوش پر سلطنت بريد وکړ او دې سلطنت ته يې د پای ټکی کېښود. د څلورمې پېړۍ په وروستيو او لومړي تيودوسيوس د پاچهۍ پر مهال، نايسن مسيحيت د رومي سترواکۍ دولتي کليسا اعلان شوه.

په پنځمه پېړۍ کې په ختيځ کې قسطنطينيه د سترواکۍ همېشنی استوګنځای شو او د روم ځای يې ونيو چې په پخوانۍ رومي سترواکۍ او د مديترانې په رود کې تر ټولو ستر ښار و. د اوبو د رسولو په موخه، د روم تر ټولو ستر د اوبو د نل نظام، چې ۲۵۰ کيلو متره (۱۶۰ ميله) اوږد و او د والينس د اوبو ستر نل يې باله جوړ شو او د روم تر ټولو لوړ د بريا څلي دلته دنګ کړای شول.

د څلورمې پېړۍ په وروستيووختواو له هغې وروسته جرمني، هوني او اسلاوي کډوالو، د روم حکومت ګډوډ کړچې لومړی په ۴۱۰ زکې د ويزيګوتيانو له خوا د روم تالاکول او ورپسې په ۴۵۵ زکې د وندالانو له خوا د روم په تالا کولو سره خپل اوج ته ورسېدل. دا هرڅه په ۴۷۶ ز کال کې په لويديځ کې د رومي سترواکۍ د ماتې برخه وه. د لويديځې سترواکۍ ځای، په اصطلاح بربري پاچاهيو ونيو او اريايي مسيحي ستروګوتيانو په روم له روانا څخه پاچهي کوله. د يوناني-رومي، جرمني او مسيحي دودونو، د کلتوري شرېکېدو په پايله کې د اروپا کلتور رامنځته کړ.

په شپږمه پېړۍ کې له يوې خوا، په ختيځ کې د رومي سترواکۍ حکومت روان و، له بل لوري د روم او ايران (بیزانس او ساساني) جګړې روانې وې. د لومړی جستينين هڅو وکولای شول چې د استروګوتيانو او ويندال پاچايانې نسکورې کړي او بېرته يې له سترواکۍ سره يوځای کړي. هغه مهال، کله چې د روم پاچا، د ايټاليې زياتې برخې او شمالي افريقا بېرته د سترواکۍ تر واک لاندې راغلل. که څه هم دايټاليې زياته برخه، ژرد لومبرډاس برخه وګرځېده. د راوينا نائب السلطنة مقاومت وکړ او په دې توګه يې د بازنتيني پاپ مقام وساته. جستانيانوايا صوفيا ودان کړ، چې د بازنتيني معمارۍ ستره نمونه ده او د پېړيو په اوږدو کې، لومړۍ وبا خپره شوه. ساسانيانو په تيسفون کې طاق کسرا جوړ کړچې د نړۍ په کچه د خښتو له مرستې پرته د يو چت تر ټولو ستره خونه (ايوان) او د ساسانيانو د معمارۍ بريا ده.

د شپږمې پېړۍ په منځ کې سختې اقليمي پېښې (د ۵۳۵-۵۳۶- اورغورځوونکي ژمي او د لرغونې زمانې د پای د لږ کنګل کلونه) او له ناورينه ډکه وبا (د جستانيانو وبا په ۵۴۱زکال کې) رامنځته شول. په ټولنيز او سياسي ژوند د دې پېښو اغېزې اوس هم تر بحث لاندې دي.

په اوومه پېړۍ کې د بازنتيني او ساسانيانو له ناورينه ډکې جګړې، چې په ۶۰۲-۶۲۸ ز کال کې پېښې شوې وې او د خسرو پرويز او هراکليوس هڅو په عربي ټاپووزمه کې د حضرت محمد (ص) د ژوند پر مهال د اسلام راپورته کېدو ته لاره هواره کړه. په شام او فارس کې د مسلمانانو وروستيو سوبو (فتحو)، ساساني سترواکي نسکوره کړه، د ختيځ روم سترواکي له درې برخو دوه برخې يې د تل لپاره د روم له واکه وايستلې او راشده خلافت يې رامنځ ته کړ.

د هراکليوس د کورنۍ تر واک لاندې بازنتيني سترواکي، د بازينتين منځنی پړاو پيل کړ اود اوومې پېړۍ په وروستيو کې د اموي خلافت د رامنځ ته کېدو پر مهال، په عمومي توګه د لرغونې زمانې اخر پای ته مومي.

## اصطلاحات

*Spätantike*  لفظ، چې ټکي پر تکي معنا يې «وروستۍ لرغونې زمانه» ده، د شلمې پېړۍ په لومړيو کې د الويس ريګل له خوا دې اصطلاح ته د شهرت ورکولو راهيسې، د الماني تاريخ پوهانو له خوا کارول کېږي. دا لفظ په انګليسي کې تر يو بريده د پيټر براون د ليکنو له لارې خپور شو. په ۱۹۴۷زکال کې « د لرغونې زمانې پای» په نوم د پيټر براون اندټولونې د ګيبون لرغوني کلتور پخواني او ډبرين نظريات ،د نوي والي او پيل څخه د ډک وخت په ګټه سم کړل او د سر ريچارډ سادرن د کتاب « د منځنيو پېړيو جوړول» په مقابل کې، د پيټر براون دې لیکنې چې «د وروستۍ لرغونې زمانې جوړول» د هغه وخت په لويديځ کلتور کې د بدلونونو د پوهېدو لپاره نوې بېلګه وړاندې کړه.

ليکوالانو د وروستۍ رومي سترواکۍ، په څه ډول چې د ديوکلتيانوس له خوا بيا منظمه شوې وه، (۲۸۴-۳۰۵) او لومړيو منځنيو پېړيو تر منځ پر دوام ټينګار کړی، څوک چې هيله لري، تر څو په دې ټینګار وکړي چې د منځنيو پېړيو زړي، د سترواکۍ د مسيحي کېدو پر مهال د پرمختګ په حال کې وو او دوی هڅه کوله چې دې چارې ته په ختيځې رومي سترواکۍ يا بازينتيني سترواکۍ کې هم لږ تر لږه د اسلام تر راتګ پورې دوام ورکړي. په ورته وخت کې ځينو کډوالو او جرمني قبيلو،لکه: اوسټروګوټان او ويزيګوتانو خپل ځانونه په رومي کلتور کې دايمي پاتې کېدونکي ولېدل.  په داسې حال کې چې« وروستۍ لرغونې زمانه» وايي چې: د پخوانۍ لرغونې زمانې ټولنيزاو کلتوري لومړيتوبونه، په منځنيو پېړيو کې په ټوله اروپا کې منل شوي وو. د« لومړنۍ منځنۍ پېړۍ» يا «لومړني بازينتيني» کاروونکي، د لرغونې ماضي او «کډوالۍ دورې» تر منځ په تشه ټينګار کوي او موخه يې دا ده چې د پخوانۍ لويديځې رومي سترواکۍ د پولو په دننه کې ، د جرمني سلطنتونو د رامنځ ته کېدو له امله پر پېښو شوو ګډوډيو تاکيد کم کړي، چې د فيوديراتيانو او ګوتيانو په مرسته، په ۴۱۸ زکال کې په اکويټينيا کې پيل شوي وو.

په دې دوره کې په اروپا کې د نفوس، تيکنالوژيکي زده کړې او د ژوند د معيارونو عمومي زوال، د نوي والي دورې «رنسانس» د ليکوالانو لپاره د ټولنيز سقوط اصلي بېلګه وګرځېده. د دې زوال په پايله کې او په ځانګړي ډول له اروپا څخه د اړوندو تاريخي اسنادو د کمښت له امله، په اټکلي ډول د پنځمې پېړۍ څخه تر کارولينجي رنسانس پورې (يا له هغې هم وروسته) مودې ته د « تياره پېړيو» نوم ورکول کېږي. په ډېرو تاريخي ويناوو کې اوس له دې ټکي(لفظ) څخه ګټه نه اخستل کېږي، بلکې دا ټکی اوس د لويديځ روم سترواکۍ، د لومړي بیزانس سترواکۍ او لومړيو منځنيو پېړيو په دوره يي کولو کې«د لرغونې زمانې پای» باندې بدل شوی دی.

## سرچينې او ياداښتونه