# نا خالص داخلي تولید

داخلي ناخالص تولید(**GDP**) په یوه ټاکلي مهال کې په بازار کې د ټولو تولید شوو توکو او خدماتو پولي ارزښت دی. سړي سر داخلي ناخالص تولید (اسمي) په یوه هېواد کې د ژوند کولو د لګښت او انفلاسیون یا پړسوب د کچې توپیر نه منعکس کوي، له همدې امله د پېرلو د توان په برخه کې د داخلي ناخالصو ملي تولیداتو له اساساتو نه ګټنه د هېوادونو ترمنځ د ژوندانه د معیارونو په ارزولو کې ډېر کارېدونکی دی، په داسې حال کې چې اسمي داخلي ناخالص تولید بیا په نړیوال بازار کې د هېوادونو د اقتصاد د پرتله کولو په برخه کې ډېر کارول کېږي. د داخلي ناخالصو تولیداتو ټولیزه کچه کولای شو د هرصنعت او یا هم اقتصادي سکتور له مخې ووېشو. د یوې سیمې د ټولو وګړو له شمېر سره د داخلي ناخالصو تولیداتو نسبت سړي سر ناخالص تولیدات دي چې ورته د ژوندانه د معیارونو اوسط هم ویل کېږي.

د داخلي ناخالصو تولیداتو تعریفونه د ګڼ شمېر ملي او نړیوالو اقتصادي بنسټونو له خوا شوي. د اقتصادي همکاریو او پراختیا سازمان (OECD) داخلي ناخالص تولیدات داسې تعریفوي: «د تولید ټولیزه کچه په تولید کې د ټولو مېشتو ښکېلو وګړو او بنسټونو له خوا د ناخالص اضافه شوي ارزښت له ټولګې سره برابره ده (چې ټول مالیات او سبسایډي په کې شاملېږي چې د توکو په ارزښت کې نه شاملېږي)». د پیسو د نړیوال صندوق (IMF) په یوه نشریه کې راغلي دي: «داخلي ناخالص تولیدات د توکو او خدمتونو وروستی پولي ارزښت اندازه کوي- کوم چې د هغه د وروستي کاروونکي له خوا اخیستل کېږي – هغه تولیدات چې په یوه هېواد کې په یو ځانګړي مهال (یوه ربع او یا هم یو کال) کې تولیدېږي».

له داخلي ناخالصو تولیداتو نه تر ډېره د نړیوالې پرتلنې او د اقتصادي ودې د لوی معیار په توګه کار اخیستل کېږي. «د ملي ودې او پراختیا د نړیوال پیاوړي احصایوي شاخص» په توګه پېژندل کېږي. په ورته مهال، د الزامي ودې منتقدین استدلال کوي چې د داخلي ناخالصو تولیداتو معیارونه هېڅکله د ودې د اندازه کولو لپاره نه دي او نور کلیدي عوامل، لکه: د سرچینو استخراج، چاپېریالي اغېزې او له مزد پرته داخلي چارو ته پام نه لري. منتقدین تر ډېره د هغو پر ځای نور ورته اقتصادي ماډلونه لکه: د دونات اقتصاد (doughnut economics) وړاندیز کوي چې د بریا له ټولو معیارونو یا د OECD د غوره ژوند د معیارونو په څېر له ځای ناستو شاخصونو نه چې د انساني ودې او هوسا ژوند په برخه کې اقتصادي اغېزې اندازه کوي، کار اخلي.

## تاریخچه

د ۱۶۵۴ زاو ۱۶۷۶ ز کلونو ترمنځ د المان او انګلیس د جګړې پر مهال ویلیام پتي د داخلي ناخالصو تولیداتو بنسټیز مفهموم د ځمکو په مالکانو د برید په موخه چې ناعادلانه مالیات یې لګولي و وکاراوه. چارلز دیوننت دغه میتود ته په ۱۶۹۵ ز کال کې وده ورکړه. د داخلي ناخالصو تولیداتو معاصر مفهوم د لومړي ځل لپاره په ۱۹۳۴ ز کال کې د متحده ایالاتو کانګرس ته په راپور کې د سیمون کوزنتس له خوا پراختیا ومونده، چېرې چې هغه د هوساینې د معیار په توګه د هغو له کار اخیستو خبرداری ورکړ. په ۱۹۴۴ ز کال کې د برېټون ووډز له کنفرانس وروسته داخلي ناخالص تولید د یوه هېواد د اقتصاد د اندازې کولو په موخه په اصلي وسیله واوښت. دغه مهال ملي ناخالص تولید (GNP) غوره اټکل و چې له داخلي ناخالص تولید(GDP) سره یې توپیر درلود او تولید یې له هېواده بهر او د ننه د وګړو له خوا اندازه کاوه، نه «په هېواد کې د ننه بسټونو» له لوري. (د OECD پورته تعریف ته مراجعه وکړئ). په متحده ایالاتو کې له ملي ناخالصو تولیداتو نه داخلي ناخالصو تولیداتو ته بدلون په ۱۹۹۱ ز کال کې و، چې له ډېرو هېوادونو نه شا ته و. هغه رول چې داخلي ناخالصو تولیداتو په دویمه نړیواله جګړه کې ولوباوه، په سیاسي ډګر کې د ملي ودې او پراختیا د شاخص په توګه د داخلي ناخالصو تولیداتو د منلو سبب وګرځېد. په دې برخه کې مهم رول د امریکا د متحده ایالاتو د سوداګرۍ وزارت د میلټون ګلبرټ تر مشرۍ لاندې درلود چې د کوزنتس نظریات یې بنسټیز کړل.

د داخلي ناخالصو تولیداتو مفهوم باید د هغو د برآورد د مختلفو اړخونو په تاریخچه کې د بدلونونو له مخې اټکل شي. د شرکتونو له خوا د زیات شوي ارزښت محاسبه د هغوی د حسابونو له مخې ډېره اسانه ده، خو د عامه سکتور، مالي صنعتونو او نامعلومو پانګو له مخې د اضافه شوي ارزښت اندازه کول ډېره پېچلې چاره ده. دغه چارې په پرمختللو اقتصادونو کې مخ پر زیاتوالي اهمیت لري، چې د داخلي ناخالصو تولیداتو په برخه کې په زیاتولو او یا کمولو حاکم نړیوال کنوانسیونونه په منظم ډول له صنعتي پرمختګونو سره په همغږي ډول ځان برابروي. د یوه اقتصادي کارپوه په خبره: «د داخلي ناخالصو تولیداتو لپاره رښتینې شمېره، د شمېرو پراخه ټولګه او په اومو موادو باندې د ترسره شوو چارو پېچلې ټولګه ده، څو هغه د خپل مفهمومي چوکاټ سره یوشان کړي».

داخلي ناخالص تولیدات، په ۱۹۹۳ ز کال کې هغه مهال چې چین هغه د اقتصادي چارو د شاخص په توګه په رسمي ډول ومانه، نړیوال شو. له دې وړاندې، چین له مارکسیستي نظریې نه په الهام اخیستو سره په یوه ملي محاسبوي سیستم تکیه لرله.

## د داخلي ناخالص تولید ټاکل

داخلي ناخالص تولیدات له درېو لارو نه په کار اخیستلو ټاکل کېږي، چې له تیوریکي پلوه، ټول باید یوه پایله وړاندې کړي. دا د تولید طریقه (تولید او یا هم اضافه شوی ارزښت)، د عاید طریقه او د اټکل شوي لګښت طریقه ده، چې په یوه اقتصاد کې د ټول تولید استازیتوب کوي.

د دغو لارو چارو تر ټولو مستقیمه لار د تولید لار ده، هغه چې په هره برخه کې تولیدات جمع کوي، څو ټولیزه مجموعه پیدا کړي. د لګښت لار بیا په دې اصل کار کوي، چې ټول محصولات باید د یو چا له خوا وپېرل شي، له دې امله باید د ټولو تولیداتو ارزښت باید د وګړو له خوا د هغو د پېرلو له ارزښت سره برابر وي. د عاید لار بیا په دې اصل ولاړه ده چې، د تولیدي فکتورونو عاید («تولید کوونکو»، په شفاهي ډول) باید د تولید له ارزښت سره برابر وي، چې ناخالص داخلي تولیدات د تولید کوونکو د عاید له ټولګې نه معلوموي.

## نړیوال معیارونه

د داخلي ناخالصه تولیداتو د اندازه کولو نړیوال معیارونه د *ملي حسابونو د سیستم (System of National Accounts)* په کتاب کې (۲۰۰۸ ز کال) راغلي دي چې: د پیسو نړیوال صندوق، اروپایي اتحادیې، د اقتصادي همکاریو او پراختیا سازمان، ملګرو ملتونو او نړیوال بانک معیارونه د استازو له خوا برابر شوي دي. دغه نشریه معمولاً د SNA2008 په نوم یادېږي، څو په ۱۹۹۳ ز کال (SNA93) او ۱۹۶۸ ز کال (SNA68) کې د هغو له پخوانیو چاپ شوو نسخو یې توپیر وشي.

SNA2008 د یو شمېر اصولو او قوانینو ټولګه، د ملي حسابونو د اندازه کولو په موخه وړاندې کوي. دغه معیارونه داسې طراحي شوي دي چې باید انعطاف منونکي وي، څو په سیمه ییزو احصایوي شرایطو او اړتیاوو کې توپیرونو ته اجازه ورکړي.

## په ملي کچه اندازه کول

داخلي ناخالص تولیدات په عمومي توګه د یوې ملي احصایوي ادارې له خوا اندازه کېږي، ځکه چې د خصوصي سکتور بنسټونه په ټولیزه توګه د اړتیا وړ معلوماتو ته لاسرسی نه لري (په ځانګړې توګه د دولتونو له خوا د لګښتونو او تولید معلوماتو ته).

## سرچینې