# د پښتو ګړدودونه

د افغانستان د تعليمي نصاب کتابونه
**پښتو ژبه** د نورو ژبو په څېر بېلابېل ګړدودونو يا لهجې لري، پښتو ژبه پر درېو لویو لهجو وېشل شوې او ترڅنګ يې يو ليکدود د معيار په توګه څرګند‌ دی چې د ټولو لهجو ويونکي ورڅخه کار اخلي او په کتابونو کې کارول شوی. پښتو د هغو ژبو له جملې څخه ده چې لهجې يې سره نږدې دي او ډېر توپير د يوبل سره نه لري. د پښتو ژبې لهجې له سويلي لهجه، پکتياواله لهجه، ننګرهارۍ لهجه او خوستۍ لهجې څخه جوړېږي. سويلي لهجه د افغانستان په کندهار، زابل، هلمند، بادغيس، فراه، ارزګان، هرات او نيمروز ولايتونو او ترڅنګ يې د پاکستان په کويټې، ژوب، لورلايي، کلا سيف الله او ځينې نورو سيمو کې عامه ده، د ننګرهار لهجه په ننګرهار، کابل، کونړ، لوګر او نورستان ولايتونه کې عامه ده. پېښورۍ لهجه د پاکستان په پېښور کې عامه ده چې له ننګرهارۍ پښتو سره نږدېوالی لري. پکتیاواله لهجه په غزني، پکتيا، پکتیکا او ځينې نورو ولايتونو کې عامه ده، د خوست لهجه په خوست او وزيرستان کې عامه ده.

## کتنه

پښتو ژبه په ټوليزه توګه پر درېو غټو ګړدودونو وېشل شوې چې له يوبل سره ډېر توپير نه لري. په پښتو ژبې کې د «ږ، ښ» تورې د ګړدودونو د وېش مهم لامل دی. په داسې حال کې چې دا تورې په سويلي پښتو کې د «ږ» توری «ژ» ته نږدېوالی لري او د «ښ» توری «ش» ته نږدېوالی لري خو په پکتياوالې پښتو کې «ږ» توری «غ» او «ښ» توری «خ» ته نږدېوالی لري. همداراز په ځينو ګړدودونو کې دا تورې يوازې فیزیکي شتون لري يعنې د «ږ» توری په «ګ» او د «ښ» توری په «خ» تلفظ کېږي. د تاریخپوهانو په وینا د پښتو ژبې دغه تورې خورا مهم او لرغوني دي چې دا ژبه د اريايي کورنۍ اصلي ريښې ته رسوي او په تاريخي لحاظ پښتو ژبه يوه بډایه ژبه معرفي کوي. دا تورې په ډېرو کمو ژبو کې ليدل کېږي.

## وېشنيزه

د سويلي ګړدود ډولونه

* *ابدالي*
* *کاکړۍ*
* *شېراني*
* *مروتي*
* **جنوبي کرلانې کورنۍ *خټک*
* *بنو*
* *داوړ*
* *مسيد*
* *وزير او خوستوال*

2. **شمالي ډولونه *مرکزي غلجۍ*
* *د یوسفزيو ګړدود*
* **شمالي کرلاني ډله *د تڼيانو ګړدود*
* *د خوستوالو ګړدود*
* *د ځدراڼو ګړدود*
* *د منګلو ګړدود*
* *د افريديانو ګړدود*
* *د خوګیاڼيو ګړدود*
* *د وردګو* ګړدود

3 **.واڼيڅي ګړدود**

## معیاري پښتو

### سیمه يیز معياري ليکدودونه

د پښتو ژبې يو معياري ليکدود شتون لري چې د ټولو پښتنو ترمېنځ دود دی او په رسنيو، د نصاب تعليمي کتابونو او پوهنتونونو کې عام دی دې ليکدود ته د کابلي پښتو نوم هم ورکول کېږي. همداراز د سويلي ليکدود هم د ځينو لخوا د معيار په توګه کارېږي په ځانګړي ډول په کندهار کې. دغه ليکدود له کابلي ليکدود سره کوم ځانګړی توپير نه لري يوازې د «شوي» پرځای «سوي» ليکل کېږي او په یاګانو کې د «ي او ې» ترمېنځ ځينې توپيرونه شته.

#### د سویل سيمه ييز معياري ګړدود او ليکدود

سویلي پښتو د افغانستان په جنوب/سويل کې د پښتنو ترمېنځ دود يو ګړدود دی.
سويلي پښتو چې په کندهاري پښتو هم بلل کېږي د پښتو ژبې يو لوی ګړدود دی چې د کندهار، زابل، فراه، هلمند، ارزګان، نیمروز، بادغيس، کندوز، هرات او ځينې نورو ولايتونو کې دود دی.

همداراز د اوسني پاکستان د بلوچستان په ایالت کې هم دا ګړدود دود دی. د پښتو ژبې دا ګړدود د نورو ګړدودونو سره د «س، ش» او «ږ، ښ» پر تلفظونو توپيرونه لري.

#### شمالي سیمه

شمالي پښتو د شمال لوېديځ او شمال شرقي ګړدودونو سره څه ناڅه توپيرونه لري.
شمال ختیځه پښتو چې د شرقي پښتو په نامه هم یادېږي، د پښتو یو بل لوی او معتبر ګړدود دی چې په پاکستان کې د یوسفزیو په نامه هم یادېږي، دا د پاکستان د خیبر پښتونخوا ایالت په مرکزي، شمالي او ختیځو برخو او د افغانستان په شمال ختیځ (ننګرهار، کونړ، نورستان، لغمان، لوګر او ځينو نورو شاوخوا سيمو کې ويل کېږي.

### د ترينو ګړدود

د ترينو پښتو چې په اکاډميکه توګه د واڼيڅي په نوم هم يادېږي د پښتو ژبې له نورو ګړدودونو سره لږ ډېر توپير لري.

## ځانګړتیاوې

د پښتو ژبې د لهجو يا ګړدودونو ترمېنځ توپيرونه ډېر کړکېچن نه دي، ټول ګړدودونه سره نږدې دي. د پښتو د ګړدودونو ترمېنځ توپيرونه فونولوژيکي يا غږيز دي يعنې د «ږ او ښ» تورو غږيز تلفظونو کې توپيرونه شته. دا توپيرونه ډېر مهم نه دي او تقريباً د ټولو ترمنېځ يو وړوکې او عادي مسله ده. دوه مهم فونیمونه چې تلفظونه یې د پښتو د بېلابېلو لهجو ترمېنځ توپیر لري ښ او ږ دي. د کندهار سوېلي ګړدود د فونولوژي له پلوه تر ټولو ځانګړی بلل کېږي. دا دوه تورې په خورا ځانګړي ډول تلفظ کېږي چې دا ډول تلفظ د پښتو په نورو ګړدودونو کې هېڅ شتون نه لري، همداراز د کندهاري ګړدود ترڅنګ د پښتو ژبې پکتیاوال ګړدود هم د ږ او ښ تورو يو ځانګړی تلفظ لري چې په پورته برخه کې يې يادونه وشوه.

په وزیرستاني او خوستۍ پښتو کې د نورو ګړدودونو سره په توپير سره ځينې تلفظونه ځانګړي ده. د بېلګې په توګه؛ تر ډېره د «ا» توری په «و» او د «و» توری په «ي» تلفظ کېږي. لکه منظور پښتون چې په «منظور پښتين» تلفظ کېږي. د «موږ» کليمه په «ميږ» تلفظ کېږي همداراز ځينې نور واړه توپيرونه لري. خو ترټولو مهمه خبره دا ده چې د ټولو پښتنو ترمېنځ د لهجو بحث ډېر مهم نه دی او پښتو ټوله يوه پښتو ده.

هغه نهه فونیمونه چې د لاندې لړليک په سرلیکونو کې ښودل شوي د لهجو ترمېنځ فونيټيک توپيرونه لري‌له دې جملې څخه پنځه یې د پښتو په حروفو لیکل شوي او څلور یې په لاتیني ليکدود کې لیکل شوي توري دي. غږونه په IPA کې لیکل شوي دي:

| ګړدودونه
 | وييونه
 | سيمې
 | ښ | ږ | څ | ځ | ژ | a | ā | o | u |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ابدالي
 | Southern and western Afghanistan, including Kandahar
 | [ʂ] | [ʐ] | [t͡s] | [d͡z] | [ʒ] | [a] | [ɑ] | [o] | [u] |
| کاکړ
 | Northern Balochistan
 | [ʃ] | [ʒ] | [t͡s] | [d͡z] | [ʒ, z] | [a] | [ɑ] | [o] | [u] |
| شېراني
 | Shirani and Darazinda
 | [ʃ] | [ʒ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [z] | [a] | [ɑ] | [o] | [u] |
| مروت بېټني ګندپور
 | Lakki Marwat, Jandola, Tank, and Dera Ismail Khan
 | [ʃ] | [ʒ] | [t͡ʃ] | [d͡ʒ] | [z] | [a] | [ɑ] | [o] | [u] |
| ترين
 | هراني
 | Harnai and Sanjawi
 | [ʃ] | [ʒ] | [t͡s, s, t͡ʃ] | [d͡z, z, d͡ʒ] | [z] | [a] | [ɑ] | [o] | [u] |
| چاتير
 |
| خټک
 | عمومي
 | Karak District and eastern Kohat
 | [ʃ] | [ʒ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [ʒ] | [ɑ] | [ɔ] | [o] | [u] |
| تاري
 |
| نصرتي
 |
| بنووال
 | Bannu, Mir Ali, Baka Khel, Jani Khel
 | [ʃ] | [ʒ] | [s] | [z] | [ʒ] | [ɑ] | [ɔ] | [ɛː] | [i] |
| داوړ
 | Tochi in North Waziristan
 | [ʃ] | [ʒ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [ʒ] | [ɑ] | [o] | [e] | [i] |
| وزير
 | احمدزۍ
 | From Janimela, South Waziristan to Shuidar Ghar (south of Razmak)
 | [ʃ] | [ʒ] | [t͡ʃ] | [d͡ʒ] | [ʒ] | [ɑ] | [ɒ] | [œː, ɛː] | [i] |
| مسيد
 | South Waziristan
 | [ʃ] | [ʒ] | [t͡ʃ] | [d͡ʒ] | [ʒ] | [ɑ] | [ɒ] | [œː, ɛː] | [i] |
| اتمانزۍ
 | North Waziristan, Khaisora Valley, Razmak, Dossali, Datta Khel, Spin Wam, Shawal
 | [ʃ] | [ʒ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [ʒ] | [ɑ] | [ɔ] | [œː, ɛː] | [i] |
| تڼيواله
 |  | Tani, Gurbuz, and Mandozayi, in southern Khost
 | [x] | [ɡ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [ʒ] | [ɑ] | [o] | [e] | [i] |
| خوستۍ
 |  | Central and northern Khost
 | [x] | [ɡ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [ʒ] | [ɑ] | [ɒ] | [ɵ] | [u] |
| ځدراڼ
 |  | The Zadran Arc in southern Paktia, northeastern Paktika, and southwestern Khost
 | [ç] | [ʝ] | [t͡s] | [d͡z] | [ʒ] | [ɑ] | [o] | [o, e] | [u, i] |
| بنګښ، اورکزۍ، ځاځۍ او منګل
 |  | Kurram, eastern Paktia, northeastern Khost, Orakzai, Hangu, and northwestern Kohat
 | [x] | [ɡ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [ʒ] | [ɑ] | [ɔ] | [o] | [u] |
| Apridi
 | کمبرخېل
 | Central and southern Khyber and Darra Adamkhel
 | [x] | [ɡ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [ʒ, d͡ʒ] | [ɑ] | [ɔ] | [ɵ] | [u, i] |
| زخه خېل
 |
| خوږياڼي
 |  | Khogyani, Sherzad, and Pachir aw Agam, in southwestern Nangarhar
 | [x] | [ɡ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [ʒ] | [ɑ] | [ɒ] | [ɵ] | [u] |
| وردګ
 |  | Chaki Wardak, Saydabad, Jaghatu, and Jilga, in central and southern Maidan Wardak
 | [ç] | [ʝ] | [t͡s] | [d͡z] | [ʒ, z] | [ɑ] | [ɒ] | [o] | [u] |
| مرکزي غلجۍ
 |  | Central Ghilji region (Sharana, Qalat, southern Ghazni, etc.)
 | [ç] | [ʝ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [ʒ, z] | [a] | [ɑ] | [o] | [u] |
| Momand and Shinwari
 | Upper Momand and Shinwari
 | Nangrahar province
 | [x] | [ɡ] | [t͡s, s] | [d͡z, z] | [ʒ] | [a] | [ɑ] | [o] | [u] |
| Lower Momand
(*Ghoryakhel*)

 | Peshawar, Mohmand Districy
 | [x] | [ɡ] | [s] | [z] | [d͡ʒ] | [a] | [ɑ] | [o] | [u] |
| Yusapzai
 | Swat
 | Central, northern, and eastern Pakhtunkhwa (Dir, Swat, Swabi, Hazara etc.)
 | [x] | [ɡ] | [s] | [z] | [d͡ʒ] | [a] | [ɑ] | [o] | [u] |
| Mardan
 |

* *د southern non-Karlani variety ، southern Karlani variety ، northern Karlani variety ، او northern non-Karlani variety ، په ترتیب سره د رنګ کوډ شوي ژبو سره تړاو لري.*
* *Tareeno/Wanetsi د ګلابي په څیر رنګ کوډ شوی*

### ګرامر

ګرامري کليمې په لهجو کې څه ناڅه توپيرونه لري، د ترينو د لهجې ګرامري کليمو بېلګې::

| Dialect
 | Dialect Sentence
 | Literary Pashto
 | Meaning
 | Divergence Noted
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kandahar
 | پلوشه راغلل
Palwašá rā́ğləl

 | پلوشه راغله
Palwašá rā́ğla

 | Palwasha came
 | 3rd Person Plural Verbal suffix ل [əl] employed
instead of 3rd Person Feminine Verbal Suffix ه [a]

 |
| Nangarhar
 | ما او تا ښار ته ځو
mā aw tā xār tə zú

 | زه او ته ښار ته ځو
zə aw tə x̌ār tə dzú

 | Me and you are going to the city
 | Oblique pronouns ما [mā] and تا [tā] used instead of direct pronouns زه [zə] and ته [tə]
 |
| Dzādzə́i
 | پلوشه زما خور دی
Palwašá zmā xor de

 | پلوشه زما خور ده
Palwašá zmā xor da

 | Palwasha is my sister
 | No differentiation in masculine and feminine "to be" - uses دی
 |
| Ghani Paktya
 | هلکان راغلو
haləkā́n rā́ğlu

 | هلکان راغل
haləkā́n rā́ğləl

 | The boys came
 | The third person plural verbal suffix "u" used instead of "əl"
 |

### وييونه

#### ځانګړي وييونه

هر ګړدود ځانګړي لغاتونه لري خو په معياري ډول د ټولو لغاتونه څرګند دي يا هر یو د خپلې لهجې لغات د معیار په توګه کاروي

|  | Dialect
 | Meaning
 | Pashto general</general> | Borrowings
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **ديګول**
ḍigwә́l

 | Banisi
 | nest
 | جاله / ځاله
dzā́la / jā́la

 | *Not used* |
| دوګول
ḍugwә́l

 | Marwat
 |
| رېبون
rebū́n

 | Waṇetsi
 | shirt
 | خت
xat

 | کميس
kamís
[from *Arabic]* |
| کليس
kə́līs

 | Waṇetsi
 | intellect
 |  | ذهن/عقل
zehn/akə́l
[from *Arabic]* |
| پينۍ
pinə́i

 | Kakāṛi
 | universe
 | ټوپن
ṭopán

 | جهان
jahā́n
[from *Persian]* |

بېلګه

#### مشتق کلمې

|  | Dialect
 | Derived From
 | Pashto general | Meaning
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **وېړکیwéṛkay** | Wazirwola
 | ووړکی
wóṛkay

 | هلک
halə́k

 | boy
 |
| ږغ
ʐağ

 | Kandahar
 | غږ
ğaǵ

 | sound, voice, call
 |
| **باچخه**
bāčə́xa

 | **some** Yusapzai
 | باچا
bāčā́

 | ملکه
maláka

 | queen
 |
| يره
yára

 | Yusapazai
 | وېره
wéra

 | fear
 |

## د لغاتونو پرتله

د لغاتونو د سمې پېژندنې او تلفظ لپاره د پښتو ژبې اوسني عربي ليکدود ترڅنګ نور لغاتونه د پښتو ژبې په فونيميک لاتيني تورو ليکل شوي:

| کندهار | کوټه | هرني | لکي مروت | کرک | بنو ميرانشاه | وانه | د خوست تڼيان | پاړه چنار بنګښ | جمرود | خوږياڼي | وردګ | ښرنه | کابل | پېښور | لغات
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Paṣ̌to | Pašto | Pašto | Pašto | Pāštȫ | Pāšte | Pāšte | Pāxte | Pāxtȯ | Pāxtȫ | Pāxtȯ | Pāx̌tȯ | Pax̌to | Puxto | Puxto | پښتو |
| tsalor | tsalor | tsalor | čalor | tsālȫr | sāler | tsālwer | tsāler | tsālȯr | tsālwȫr | tsālȯr | tsālȯr | tsalor | tsalor | salor | څلور |
| špaẓ̌ | špaž | špož | špaž | špež | špež | špež | špeg | špeg | špeg | špeg | špeǵ | špaǵ | špag | špag | شپږ |
| ṣ̌ədza | šədza | šədza | šəǰa | šədzā | šəzā | šədzā | xədzā | x̌ədzā | xədzā | x̌ədzā | x̌ədzā | x̌ədza | xədza | xəza | ښځه |
| plār | plār | pyār | plār | plår | plor | plor | plor | plâr | plår | plâr | plâr | plār | plār | plār | پلار |
| ḍer zyāt | ḍer zyāt | tsaṭ | ḍer zyāt | ḍer zyåt | pirā zyot | rəṭ zyot | rəṭ zyot | ḍer zyât | ḍer zyåt | ḍer zyât | ḍer zyât | ḍer zyāt | ḍer zyāt | ḍer zyāt | ډېر زيات |
| ləẓ̌ | ləž | ləž | ləž | ləž | ləški | ləški | ləg | ləg | ləg | ləg | ləǵ | ləǵ | ləg | ləg | لږ |
| tsənga | tsənga | tsona | čərang | tsərāng | sərāng | tsərāng | tsərge | tsəngā | tsərāng | tsəngā | tsəngā | tsənga | tsənga | singa | څنګه |
| tsok | tsok | čok | čok | tsȫk | sek | tsek | tsek | tsȯk | tsȫk | tsȯk | tsȯk | tsok | tsok | sok | څوک |
| čṣ̌əl | čšəl | ğwətang | čšəl | tshi | čšəl | čšəl | tsəxəl | tsəxəl | tsəxəl | tsəxəl | čx̌əl | čx̌əl | tskəl | skəl | څښل |
| pṣ̌a | pša | špa, ğədəi | pša | pšā | pšā | pšā | pxā | pxā | pxā | pxā | px̌ā | px̌a | pxa | xpa | پښه |
| muẓ̌ | muž | moš | muž | muž | miž | miž | mig | mu | mu | mu | muǵ | muǵ | mung | mung | موږ |
| zmā | zmā | mā eğē | emā | emå | emo | emo | emo | emâ | emå | emâ | emâ | zmā | zəmā | zamā | زما |
| stā | stā | tāğa | etā | etå | eto | eto | eto | etâ | etå | etâ | etâ | stā | stā | stā | ستا |
| nǰiləi | nǰiləi | čwara | ǰinkəi | wȫṛkəi | weṛkye | weṛkye | weṛkye | wȯṛkəi | wȫṛkye | wȯṛkəi | wȯṛkəi | ǰiləi | ǰinəi | ǰinē | نجلۍ |
| halək | halək | čorá | kṛāčay | wȫṛkāi | weṛkā | weṛkāi | weṛkāi | wȯṛkāi | wȫṛkāi | wȯṛkāi | wȯṛkāi | halək | halək | halək | هلک |
| lmar | lmar | mir | nmar | merə stərgā | myēr | ğormə stərgā | myerə stərgā | merə stərgā | merə stərgā | lmerə stərgā | lmer | lmar | nmar | nwar | لمر |
| hagəi | hagəi | hoya | angəi | wȫyā | yeyā | yeyā | yeyā | ȯyā | wȫyā | ȯyā | ȯyā | hagəi | hagəi, hā | hagē, hā | هګۍ |
| wo/ya | wo/na | wo/na | ya/na | wȫ | ē/nā | ē/nā | yē/nā | wȯ/nā | ē/nā | wȯ/nā | wȯ/nā | wo/na | wo/na | ao/na | هو\نه |
| kor | kor | kor | kor | kȫr | kēr | ker | ker | kȯr | kȫlə | kȯr | kȯr | kor | kor | kor | کور |
| yəm | yəm | ī | yəm | yəm | yə | yə | yə | yəm | yəm | yəm | yəm | yəm | yəm | yəm | یم |
| dzəm | dzəm | dramī | ǰəm | tsəm | sə | tsə | tsə | tsəm | tsəm | tsəm | tsəm | dzəm | dzəm | zəm | ځم |
| žəba | zəba | zbə | zəba | žəbā | žəbā | žəbā | žəbā | žəbā | ǰəbā | žəbā | zəbā | zəba | žəba | ǰəba | ژبه |
| sta | sta | sta | sta | štā | štā | štā | štā | štā | štā | štā | štā | sta | šta | šta | شته |
| yiẓ̌ | yiž | yiržá | yiž | yiž | yiž | yiž | yig | yig | yig | yig | yiǵ | yiǵ | yig | yig | ايږ |
| meẓ̌ay | mežay | merža | mežay | mežāi | mežāi | mežāi | megāi | megāi | megāi | megāi | məǵātāi | meǵay | megay | megē | مېږی |
| کندهار | کوټه | هرني | لکي مروت | کرک | بنو | وانه | تڼۍ | پاړه چنار | جمرود | کږه | چیک وردګ | ښرنه | کابل | پېښور | پښتو ليکدود
 |

## ورته ليکنې

* پښتو
* د پښتو ژبدود
* د پښتو غږپېژندنه

## سرچينې