Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ګړ

مورفیم

ټوليز مالومات| ځانګړې وېشنيزه | moneme (en)  emic unit (en)  form (en)  morphological unit (en)   |

نور اړين مالومات| برخه د | lexeme (en)   |

 **ګړ** یا **مورفیم** په یوه ژبه کي تر ټولو کوچنی معنی لرونکی جز بلل کیږي، او د ژبپوهني هغه ساحه چي د ګړ علم ته ځانګړې سوې ده مورفولوژي بلل کیږي.

په انګلیسي ژبه کي ګړ یا مورفیمونه ډېر وختونه اړین نه وي. مورفیمونه چي یوازي ولاړ وي ریښې ګڼل کیږي (لکه د*بلی* مورفیم)؛ پاته مورفیمونه د تاړي (affixe) په نوم یادیږي چي یوازي د بل مورفیم سره په ترکیب کې موندل کیږي. د بیلګي په توګه، په (*پیشوګانو) لفظ کي* مفهوم په ګوته کوي مګر تل د یو ځانګړي ډول کثرت څرګندولو لپاره بل مفهوم ته پابند وي.

دا توپیر نړیوال نه دی او د مثال په توګه،په لاتین ژبه کي نه پلي کیږي، په کوم کې چي ډیري ریښې نسي کولی یوازي ودریږي.

## طبقه بندي

### خپلواک او تړلي مورفیمونه

هرمورفیم د آزاد یا پابند په توګه طبقه بندي کیدای سي:

* وړیا مورفیمونه کولی سي ترڅوپه خپلواکه توګه د کلمو په توګه کار وکړي (د بیلګې په توګه *ښار* ، *سپی* ) او کیدای سي په لیکسمونو کي هم ښکاره سي (د بیلګي په توګه *ښارګوټی*، د*حیوانانو کوډله*).
* تړل سوي مورفیمونه یوازي د کلمو دبرخو په توګه څرګندیږي اوتل دریښې یاهم ځیني وخت د نورو تړل سويو مورفیمونو سره راڅرګندیږي. دوی هغه وخت ښکاره کیږي کله چې دکلمې دجوړولو لپاره د نورو مورفیمونو سره یوځای سي. په انګلیسي کې ډیری تړل سوي مورفیمونه affixes دي، په ځانګړې توګه مخکیني مورفیمونه او مخففونه. همداډول تړل سوي مورفیمونه دکرینبیري مورفیمونو په نوم هم یادیږي.

### دتړلو مورفیمونو طبقه بندي

تړل سوي مورفیمونه دمشتق یا انفلیکشن مورفیمونو په توګه طبقه بندي کیدای سي. د دوی ترمنځ اصلي توپیر دکلمو په تړاو کي ددوی فعالیت دی.

#### مشتق تړل سوي مورفیمونه

* مشتق مورفیمونه هغه دي چي دریښې سره یوځای سي او داغیزمني کلمې معنی یا دوینا برخه بدلوي. دبیلګي په توګه *دخوښۍ* په کلمه کي، د*خوشحاله(لفظ) د"ۍ"* تړل سوی مورفیم اضافه کول د صفت ( *خوشحال* ) څخه نوم ( *خوشحالي* ) ته بدلوي. په *ناپاکه* کلمه کي دمشتق مورفیم (نا)په توګه *غیر* فعالیت کوي ځکه چي دا د ریښې دمورفیم (کلمې) معنی بدلوي. په عام ډول هغه مورفیمونه چي دریښې مورفیم (کلمه) سره نښلوي پابند یاتړل سوي مورفیمونه بلل کیږي.

#### اغېزلرونکي تړلي مورفیمونه

* انفلیکشن (اغېزناکه) مورفیمونه دکلمې معنی یا طبقې (د وینا برخه ) اغیزه کولو پرته د کلمې، اړخ ، مزاج ، شخص، د فعل شمیره، جنس، یاهم داسم، صفت، یا ضمیر قضیه بدلوي. په کلمو کې د انفلیکشن مورفیمونو پلي کولو مثالونه داسي دي لکه د*سپي(لفظ)* جوړولو لپاره د(ان) اضافه چي جمع یې سپیان راځي. انفلیکشن مورفیم دکلمې بڼه هم بدلوي. په انګلیسي ژبه کي ددغه انفلاسیونونو شمېر اته دی.
# غږلېږدی

د ۱۹۴۰ په شاوخوا کې د Olivetti روټري ډیل غږلېږدی
**غږلېږدی** یوه مخابراتي وزله ده چې چې راستونکي ته د غږ لیږد ترسره کوي. غږلېږدی چې په انګرېزي ژبه کې د تلیفون Telephone په نوم یادیږي، یو مخابراتي وزله ده چې دوه یا ډیرو کاروونکو ته دا وړتیا ورکوي چې خبرې اترې ترسره کړي کله چې دوی ډیر لرې وي چې په اسانۍ سره مستقیم اوریدل کیږي. ټیلیفون غږ بدلوي، په ټولیزه ډول او په اغیزمنه توګه د انسان غږ په بریښنایی سیګنالونو (اشارو) بدلوي چې د کیبلونو او نورو ارتباطي چینلونو له لارې بل غږلېږدیو ته لیږدول کیږي کوم چې د ترلاسه کونکي کارونکي ته غږ بیا تولیدوي.

په ۱۸۷۶ کې، الکساندر ګراهام بیل لومړی کس و چې د متحده ایالاتو د یوې وزلې لپاره د متحده ایالاتو پیټینټ ورکړل شو چې په دوهم وزله کې د انسان غږ په روښانه ډول د پوهیدو وړ نقل تولیدوي. دا وزله د ډیری نورو لخوا وده شوې، او په چټکۍ سره په سوداګرۍ، حکومت او کورنیو کې اړینه شوه.