# اشکنازي یهودیان

اشکنازي يهودان
(Ashkenazim)
|
يهودان په کنیسه کې د یوم کیپور په ورځ دعا کوي (۱۸۷۸) |
| ټول نفوس
 |
| ۱۰–۱۳ میلیونه (اټکل)
 |
| هغه سیمې چې د پام وړ نفوس لري
 |
|  د امريکا متحده ايالات
 | ۵.۷ – ۶.۷۵ میلیونه
 |
|  اسرائيل
 | ۳.۲ – ۳.۷۵ میلیونه
 |
|  کاناډا
 | ۳۵۰,۰۰۰
 |
|  لويه برېتانيا
 | ۲۷۳,۰۰۰
 |
|  فرانسه
 | ۱۸۰,۰۰۰ – ۲۴۰,۰۰۰
 |
|  ارجنټاين
 | ۱۴۷,۰۰۰
 |
|  جرمني
 | ۱۰۰,۰۰۰ – ۱۱۶,۰۰۰
 |
|  آسټراليا
 | ۹۳,۰۰۰ – ۱۱۵,۰۰۰
 |
|  روسيه
 | ۸۲,۶۴۴ – ۱۲۱,۰۰۰
 |
|  هنګري
 | ۴۶,۵۰۰ – ۱۰۰,۰۰۰
 |
|  چيلي
 | ۷۰,۰۰۰
 |
|  برازيل
 | ۴۶,۰۰۰ – ۷۵,۰۰۰
 |
|  اوکراین
 | ۴۴,۵۵۰
 |
| ژبې
 |
| عبراني • انګلیسي • روسي • جرمني • فرانسوي • اوکرایني • يیدیش • نورې اروپايي ژبې
 |
| مذهب
 |
|  يهوديت، سيکولر يهودیت
 |
| اړوندې توکمیزې ډلې
 |
| سفاردي يهودان، مزراحي يهودان، سامریان او نورې منځنۍ ختیځې او اروپايي ډلې
 |

**اشکنازيان** (په*عبراني ژبه: יְהוּדֵי אַשְׁכֲּנַז‎*) چې **د اشکنازي یهودانو** په نوم هم یادېږي، هغه یهودیان دي چې د روم په دوره کې اروپا او جرمني ته مهاجر شوي وو. حتی په دې سیمو کې، دوی د سواد او تدریس په برخه کې د عبراني دودونو ساتنه وکړه. دوی د عیسوي پاچاهانو له دښمنۍ سره هم مخ شول، چې له امله یې دوی له یو ځای څخه بل ځای ته مهاجر شول. په پایله کې، دوی د اتلسمې پېړۍ تر وروستیو پورې په اقتصادي لحاظ باثباته نه شول.

۱۸۸۱ کال کې د مرکزي اروپا د یهودي نفوس لویه برخه په تور، بیا سور او ګلابي رنګونو لیدل کیږي
اشکنازي یهود هغه کډوال یهودان دي چې د یوې جلا او یوځای ټولنې په توګه د مقدس رومي امپراتورۍ د لومړۍ زریزې په پای کې راڅرګند شول. د دې اشکنازي یهودانو دودیزه ژبه یدیش ده، چې بېلابېلې لهجې لري.اشکنازي یهود په منځني او ختیځ اروپا کې خپاره شول او هلته یې خپلې ټولنې جوړې کړې، چې له منځنیو پېړیو تر نن پورې یې هماغه سیمې د اوسېدو اصلي ځایونه پاتې شوي دي. د وخت په تېرېدو سره، په دې سیمو کې د دوی یو ځانګړی سیمه‌ییز او کډوالي هویت رامنځته شو.د منځنیو پېړیو په وروستیو کې، د اشکنازي یهودانو ډېری خلک له جرمني سیمو څخه ختیځ اروپا ته، لکه پولنډ او لیتوانیا (چې اوسنی بېلاروس او اوکراین هم پکې راځي)، کډه شول.د اتلسمې پېړۍ په پای او د نولسمې پېړۍ په پیل کې، هغه یهودان چې په جرمني کې پاتې وو یا بېرته ورستانه شول، د دوی کلتوري ارزښتونه بدل شول. د یهودي بیدارۍ (حسکالا) تر اغېز لاندې، دوی د ازادۍ، فکري او کلتوري بدلون لپاره هڅې وکړې او ورو ورو یې د یدیش ژبې کارول پرېښودل او د خپل دیني او کلتوري ژوند نوې لارې یې جوړې کړې.په اروپا کې د اوسېدو پر مهال، اشکنازي یهودانو د اروپایي کلتور په جوړېدو کې مهم رول ولوباوه او په فلسفه، ادبیاتو، هنر، موسیقۍ او ساینس کې یې د پام وړ ونډه واخیسته.خو د دوهمې نړیوالې جګړې پر مهال د هولوکاسټ (یهودانو نسل‌وژنې) له امله، چې شاوخوا شپږ میلیونه یهودان پکې ووژل شول، د اشکنازي یهودانو کلتور او نږدې هره کورنۍ سخت زیانمنه شوه.۔

تر یوولسمې پیړۍ پورې، اشکنازي د نړۍ د یهودي نفوس شاوخوا ۳٪ برخه جوړوله، او په ۱۹۳۱ کال کې دوی په خپل عروج ۹۲٪ ته رسیدل. د هولوکاسټ څخه لږ وخت دمخه، د یهودانو ټول شمیر ۱۶.۷ ملیون و. د اشکنازی معاصر اټکلونه د وخت په تیریدو سره توپیر لري، چې له ۱۰ ملیون څخه تر ۱۲ ملیون پورې دي. سرجیو ډیلا پرګولا، چې په ۱۴۹۲ کې یې د هسپانیې او پرتګال څخه د شړل شویو سیفاردی یهودیانو او هغو کسانو شمیر محاسبه کړ چې په مزراهي صهیونیزم باور لري، ادعا وکړه چې اشکنازي د نړۍ د یهودي نفوس ۷۴٪ جوړوي -

د لرغوني سوریې د اشکنازیم تاریخ له پیل راهیسې په رازونو کې پټ دی، او د یوې جلا یهودي ټولنې په توګه د دوی د راڅرګندیدو په اړه ډیری اټکلونه راپورته شوي دي. د لرغوني سوریې څخه د ایټالیا او سویلي اروپا سیمو له لارې د دوی د مهاجرت تیوري د یهودانو ترمنځ خورا مشهوره وه. تاریخي اسناد او لیکنې د عیسویت څخه دمخه په سویلي اروپا کې د یهودانو شتون تاییدوي. په ۲۱۲ ق م کې، کله چې کاراکلا په روم کې ټولو آزادو خلکو ته تابعیت ورکړ، یهودیان له دې تابعیت څخه محروم پاتې شول. هر یهودي باید په ۳۶۳ کال کې د امپراتور جولیان تر واکمنۍ پورې مالیه ورکړي، خو وروسته دوی ته د کلتوري او مذهبي اړیکو د جوړولو او سیمه ایزو مسلکونو د غوره کولو آزادي ورکړل شوه، وروسته له هغه چې عیسویت په ۳۸۰ کال کې د روم او قسطنطنیه رسمي دین اعلان شو، یهودیان یا عیسویت ته واوښتل یا یو ځل بیا د سپکاوي تذلیل سره مخ شول.

### د منځنۍ او وروستۍ دورې مهاجرتونه

د اتمې او نهمې پیړۍ تاریخي حوالې ښیي چې د الپس او پیرینیس په شمال کې یهودي ټولنې وې. په یوولسمه پیړۍ کې، د جنوبي اروپا او منځني ختیځ یهودیان، د اقتصادي فرصتونو او د عیسوي واکمنانو په بلنه، په شمالي سیمو کې، په ځانګړې توګه د راین په اوږدو کې میشتیدل پیل کړل. جیکب بن یکوتییل (چې یو شتمن او نیک یهودي ګڼل کېده) په شخصي توګه له پاپ څخه غوښتنه وکړه چې د خپل هیواد یهودیان په جبري توګه د مذهب بدلون څخه وژغوري، چې وروسته د فلانډرز بالډوین پنځم جیکب بن یکوتییل ته بلنه ورکړه چې د دېرشو یهودي کورنیو سره په خپلو ځمکو کې میشت شي جان نورمنانو د انګلستان له فتحې وروسته یهودیانو ته بلنه ورکړه. ویلیم اول هم د فتحې وروسته دوی ته بلنه ورکړه چې په خپلو ځمکو کې میشت شي. د هاسمن بشپ روډیګر ، د مقدس روم امپراتور هینري څلورم په تصویب سره، د مینز یهودانو ته بلنه ورکړه چې د راین پر غاړه یو ښار په سپیر کې میشت شي. د دې ټولو بلنو او میشت ځایونو تر شا د یهودانو اقتصادي اصلاحات، د اقتصادي پرمختګ پیل شوه د عوایدو ښه والی او د سوداګرۍ پراختیا هم پیل شوه. په دې توګه، د تل په څیر، یهودیان بازارونو، کلیساګانو او داخلي ښار ته نږدې شول، چیرې چې دوی د شاهي کلیسا ځواک سره نږدې پاتې شول، دوی ته اداري خپلواکي هم ورکړل شوه.

د لومړۍ صلیبي جګړې پر مهال د راینلینډ په میټز کې د یهودانو ډله ییزه وژنه، د اګست میګیف لخوا
صلیبیانو د خپلو جګړو لپاره پانګې ته اړتیا درلوده، چې دوی له یهودانو څخه په سود پور اخیسته پداسې حال کې چې په کاتولیک عیسویت کې سود منع و. په دې توګه، یهودان شتمن شول او عیسویان د دوی پوروړي شول. له همدې امله، صلیبیانو، د مسلمانانو د دښمنۍ څخه ګټه پورته کړه، یهودیان یې د مسلمانانو په څیر کافران وبلل او په عامه توګه یې د عیسی علیه السلام قاتلان وبلل. کله چې صلیبیانو، صلیبي جګړې پراخې کړې او یهودیان او همدارنګه مسلمانان یې د دښمنانو په لیست کې شامل کړل او ډله ییزه وژنه یې وکړه. په ۱۰۹۶ کال کې، د صلیبیانو لخوا د کولون څخه تر مینز پورې د راین سیند په غاړه د یهودیانو ډله ییزه وژنه د راینلینډ قتل عام یا په عبراني ژبه کې ' هربان شوم ' بلل کیږي. د ډیویډ نورنبرګ په وینا، " **د راینلینډ قتل عامپه عصري یهودي تاریخ لیکنه کې خورا مهم ځای لري او ډیری وختونه د یهود ضد لومړۍ بیلګه ګڼل کیږي، چې په هولوکاسټ (ډله ایزه مرګ) کې پای ته ورسیده، نو دا هیڅکله هیریدلی نشي.** "

په ۱۰۹۵ کال کې د صلیبي جګړو د پیل، په ۱۲۹۰ کال کې له انګلستان څخه، په ۱۳۹۴ کال کې له فرانسې څخه او په ۱۵مه پیړۍ کې د جرمني له ځینو برخو څخه د یهودانو وشړلو شول، یهودیان په لسمه پیړۍ کې ختیځ ته پولنډ ، په لسمه پیړۍ کې لیتوانیا او په ۱۲مه پیړۍ کې روسیې ته مهاجرت ته اړ شول. په دې موده کې، چې څو پیړۍ یې دوام وکړ، د یهودانو اقتصادي فعالیتونه د لاندې عواملو له امله په سوداګري مدیریت او د اقتصادي خدماتو چمتو کولو باندې متمرکز وو: :

د ورمز یهودیان چې ژیړ نښان یې په ځان کړی
### هولوکاسټ (ډله ییزه وژنه)

د میلبورن د هولوکاسټ منکرین د ۲۰۰۹ کال د جنوري د ۱۸مې نیټې د اسراییلي برید راهیسې د فلسطینیانو په ملاتړ دریم لاریون ترسره کوي.
د ۱۹۲۰ کال د ورځپاڼې سکیچ : د جرمني دیموکرات یهودي سیاستوال فیلیپ شیډیمن، چې د وایمار جمهوریت او د هغې دوهم چانسلر یې اعلان کړ ، او ماتیاس ایرټزبرګر، د سینټر ګوند غړی او د جګړې ضد یهودي سیاستوال، د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای کې د بدنام اوربند تړون لاسلیک کړ.
د موثاوسن د تمرکز په کمپ کې د شوروي بربنډ جنګي بندیان
د هولوکاسټ تعدیل غوښتونکي (چې ځانونه تعدیل غوښتونکي بولي خو د یهودانو لخوا د هولوکاسټ منکران بلل کیږي او هغه کسان چې په **هولوکاسټ** بشپړ باور لري) شک لري چې په هولوکاسټ کې له شپږو ملیونو څخه ډیر یهودیان وژل شوي یا دا یوه افسانه ګڼي، مګر ډیری خلک پدې باور دي چې هولوکاسټ باید بیا وڅیړل شي ترڅو د هغو خلکو اصلي شمیر معلوم شي چې مړه شوي دي. دوی باور لري چې دا د شپږو ملیونو څخه ډیر کم و او دومره لوی شمیر لومړی د هولوکاسټ څخه څو کاله وروسته یادونه وشوه، ترڅو د اسراییلو د شتون لپاره بهانه چمتو کړي. د هولوکاسټ څخه انکار اوس په ډیری اروپایی او اتلانتیک هیوادونو کې د سزا وړ جرم دی. د ډنمارک ورځپاڼې جیلنډ پوسټن لخوا د سپکاوي کارتونونو خپرولو وروسته، د ایران ولسمشر احمدي نژاد او ایران د هولوکاسټ تعدیل غوښتونکو د معیاري ملاتړ کونکو په توګه راڅرګند شول. حتی د دسمبر په 11، 2006 کې، د هولوکاسټ د نړۍ لید بیاکتنې لپاره یو نړیوال کنفرانس ترسره شو.

## ماخذونه