Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# خوځندکې

خوځندکې

ټوليز مالومات| عمومي مالومات | ټاکسون  |
| ځانګړې وېشنيزه |
بند پایان  |
| کارول | entomophagy (en)  insect trade (en)  insect farming (en)   |

نور اړين مالومات| پيل موده |
۴۰۰ ميلیون کاله BCE  |

کیڼ
**خوځندکې** یا **حشرات** د ارتروپاډز له ډلې څخه دي دوی د ډېرو کلکو باندېنيؤ هډوانې لرونکي وي ، د درېگونو برخو بدن وال . سر، ټټر، او نس. درې جوړو نښتو پښو برسېره ، نښتي نژدې سترگې او د دوؤ انتنونو لرونکي وي . دوی تر ټولو د توپيرلرونکيو ژوؤ له کتاره په نړئ کې شمېرل کېږي همدارنگه د ۳۰ په شاوخوا کې د نوټوپټيرا، د۳۵ په شاوخوا کې زوراپټيرا، د ۱۵۰ په شاوخوا کې سنېکفلای ، د ۲۰۰ په شاوخوا کې سلورفش ، ۳۰۰ په شاوخوا کې آلډرفلای ، ۳۰۰ په شاوخوا کې وېبسپنر ، د ۳۵۰ په شاوخوا کې جمپنگ برسټليټل ، ۵۵۰ په شاوخوا کې سکارپيونفلا ی ، ۶۰۰ په شاوخوا کې سټريپسيپټيرا ، د ۱۲۰۰ شاوخوا کې کېډسفلای ، د ۱۷۰۰ شاوخوا سټونيفلای ، د ۱۸۰۰ شاوخوا اييروېگ ، د ۲۰۰۰ شاوخوا فلي، د ۲۲۰۰ شاوخوا منټيس ، د ۲۵۰۰ شاوخوا مېفلای ، د ۳۰۰۰ شاوخوا سپگې، د ۳۰۰۰ شاوخوا واکنگ سټک ، د ۴۰۰۰ شاوخوا اوخۍ ، د ۴۰۰۰ شاوخوا لېسوېنگ د ۴۰۰۰ شاوخوا ټرمايټ ، د ۵۰۰۰ شاوخوا ډرېگنفلای ، د ۵۰۰۰ شاوخوا تريپس،۵۵۰۰۰ بوکلوس، ۲۰۰۰۰ شاوخوا کرېکټ، گراسهوپر، او لوکاسټ ، ۸۲۰۰۰ ريښتياني ماشي، ۱۱۰۰۰۰ مېږيان، غومبوسې ، ساوفلای، او وېسپ. ۱۲۰۰۰۰ ريښتياني الوتوکي مچان ، ۱۷۰۰۰۰ پتنگان، کوکڼې، او ماتد، او ۳۶۰۰۰۰ بيټل ذاته ژواندي، تر خپلې نېټې رابرسېره شوي دي. څه شمېر ورک ژواندي تقربآ تر شپږو يا لسو میلیونو شاوخوا اټکل شوي دي . او لدې اړخه د يو ميلیون څخه زیاتو ژواندو تشریح بې له هغې شوې ده .

خزدکې د ژونديؤ ژواندؤ له نيم نه زيات اړخ جوړوي ، او پّ گړندۍ توگه د ۹۰ څخه زیات په سلنه کې د ژوند په مختلفو پړاوونو کې استازيتوب کوي . خزدکې په هر ځای او هر چاپېريال کې موندل کېږي. که څه هم ډېر لږ ېې د سمندر غاړو ته موندل کېږي چېرته چې د نورو آرتروپاډونو د گروپونو برلاسی ځای وي د کروسټاسين په شکل. .

د خزدکو د ژوند پړاؤ تر ډېره توپير لري ، خو ډېری د هگيو له لارې وده کوي د خزدکو وده د الاستيکه هډوانې په رابرسېره کېدو سره رامنځته کېږي. او هم د راز رازو کروزونو (د پوستکي څخه راوتلو) له لارې راولاړېږي . د هغوی د اومه پړاؤ له پخو د هغه څخه په بڼه کې توپير لري. همدارنگه په عاداتو او اوسېدنځایونو کې سره توپير لري او کولای شي چې د خزدکو د بشپړتابه (pupal)غیر فعاله بهیر ورسره مل وي. په همغو گروپونو کې د بشپړتابه پړاؤ يا بهیر روانېږي . هغه خزدکي چې د دغو بهیرونو څخه په شا پاتې کېږي يا نا بشپړه پاتې کېږي هغو د پيوپال (د بشپړتابه د مرحلې بهیر) کې پاتې راځي او همدارنگه د پوخواله له پړاؤ څخه چې څه د لومړنيو رامنځته کېدو مرحلې بلل کېږي. د شپږپښو وال تر ټولو د اوچت پړاؤ بهیر لا پورې نامالومه دی . د لرغوني پېر پاتې شوني خزدکې په ډېر غټ غټ اندازه کې موندل شوي دي. لدې جملې څخه دغبرگو ښامارانو چې د وزرو اندازه ېې ۵۵ څخه تر ۷۰ سانتي ميټره (۲۲ــ ۲۸ انچ) پورې ياد شوي دي. تر ټولو بېلابېلو د خزدکو گروپونه د گلانو او بوټو پر سر د راټوکېدلو باندې اخته وي.

## سرچینې
# پتنگ

| Lepidoptera پتنگان
 |
| --- |
|  |
|  |
| مملکه
 | ژوی
 |
| شاخه
 | بند پښه لرونکی ژوي
 |
| څېرمه شاخه
 | شپږ پښې لرونکی ژوي
 |
| کلاس
 | خوځندکې
 |
| څېرمه کلاس
 | وزر لرونکی خوځندکې
 |
| طایفه
 | پتنگان
 |

**پتنگان** (په لاتين: *Lepidoptera*) د وزر لرونکو خوځندکو څخه دي چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. ددې ډول تر اوسه پورې ۱۸۰ زره ډوله ژوې پېژندل شوي دي چې په ۱۳۰ کورنیو تقسیم شوي دي. په اساني توگه پتنگان په ورځني پتنگانو او شپني پتنگانو تقسیمېږي. نوموړي ژوي سر، ټټر، نس، درې جوړې پښې،دوهاوږده انتنونه، لویې مرکبې سترگې لوی (رنگي) وزرونه لري.
# لاتيني ژبه

لاتيني ژبهLingua latina (لاتيني)

اړوند| په نوم د | لاتيوم  |

ټوليز مالومات| عمومي مالومات | مړه ژبه لرغونې ژبه ژبه sacred language (en)   |
| ځانګړې وېشنيزه | Latino-Faliscan (en)  سوېلي اروپايي ژبه  |
| سیمييزتوب د | لرغونی روم  |
| ليکدود | Latin alphabet (en)   |
| ويونکو شمېر |
ناجوت ارزښت  |
| د توکمپوهنې ژبې حالت | ۹ يوازې دوهمه ژبه  |
| آيسو ۶۳۹-۱ کوډ |
la  |
| د ژبې کوډ |
la  |
| هېواد |  واتيکان  |
| کارول |
ډلبندي) ټکسونومي( حقوقي ژبه medical terminology (en)   |

نور اړين مالومات| برخې | Latin word (en)  Latin or Greek word (en)   |
| پيل موده |
م.ز" "8 مه پېړۍ  |

نور مالومات| کورډي‌نېشن | ﻿ / ﻿  |

.

| لاتين ژبه lingua latina
 |
| --- |
|  |
| د ژبې کورنی
 | د هند-اروپایی ژبې
* د هیندو- اروپايي ژبې
	+ ايتالي زبې
		- لاتين ژبه
 |
| رسمي ژبه په
 | واټيکان
 |
| توری
 | لاتینی توري
 |
| د ژبې د پرمختگ اداره
 | Opus Fundatum Latinitas
 |

**لاتين ژبه** (په لاتين:*lingua latina*) د هند- اروپایی ژبو څخه ده چی په رومي امپراطوري کی ویل کېدله او په ۷ پیړۍ کی د رومی امپراطوري رسمی ژبه په توکه ومښال شوه. نوموړي ژبه د رومی حکمرانانو په وخت کی د اروپا ، شمالي افريقا او نژدې ختيځ په بيلو بيلو سيمو کی پراخه شوه . لاتين ژبې پر روماني او جرمني ژبو باندي تاثیر لرله.
لاتين ژبه د منځنۍ پېړۍ څخه تر اوسه پورې د مذهبی او علمی ژبې په توکه کار شوی ده.

## سرچينې
# بیګل

An attractive uniform type for the breed developed at the start of the 20th century
**بیګل** انګليسي ژبه: Beagle‎ واړه هونډ سپیان دي، دا سپیان هم په کورنو کې ساتل کیږي او هم د ښکار لپاره ساتل کیږي. شکل ېې واړه فاکس هونډ سپیانو ته شوی، غټې نصواري سترګې لري، لاندې زوړند غوږونه لري، د بدن وېښتان ېې لنډ دي، د بدن رنګ ېې ډېر وخت سپین تور او له دې سره سور رنګ وي. د دې سپیانو په نسل کې دوه کچې شتون لري. یو ېې تر ۱۳ انچه پورې لوړیږي او وزن ېې تر ۸ کیلو ګرامه پورې رسیږي، بل ډول ېې د ۱۳ او ۱۵ انچه تر منځ قد لري خو وزن ېې تر ۱۴ کیلو ګرامه پورې رسیږي.

## سرچينې
# اوينه

| Isoptera اوينې
 |
| --- |
|  |
|  |
| مملکه
 | ژوی
 |
| شاخه
 | بند پښه لرونکی ژوي
 |
| طایفه
 | خوځندکې
 |
|  | وزر لرونکی خوځندکې
 |
| تیره
 | اوينې
 |

**اوينې یا وينې يا بځې** (علمي نوم: *Isoptera*) د وزر لرونکو خوځندکو يوه طايفه (ډله) ده چې پرته له انټارکټيکا نه د نړۍ په بېلا بېلو سيمو کې ژوند کوي. اوينې ټولنيز (اجتماعي) خوځندکې دي چې د چابکو څخه ۱۴۵ میلیونه کاله مخکې د جوراسيک په دوره کې رامنځ ته شوې وې. د دي ژوي تر اوسه پورې ۳۰۱۰۶ ډوله ژوي پېژندل شوي دي چې په ۱۲ کورنيو تقسیمېږي.
اوينې لکه ميږيانو، غومبسو او مچو غوندی ټولنيز خوځندکې دي چې په دريو ټولنيزو (اجتماعي) طبقو(فرقو) (ملكه ، پاچا او عسكران او کارگران) تقسیمېږي. نوموړي ژوي مړشوي بوټي او لرگۍ خوري او د نړۍ په اکوسیستم کې مهم رول لوبوي.

## توصيف

د اوينې کارگران او عسکران معمولا ړوند دي خو د اوينې څو افريقايي ډوله لکه Hodotermes mossambicus مرکبې سترگې لري.
د اوينې کارگران د دي ژويو په ټولنې کې تر ټولو کڼ شمير لرونکی او مهمه فرقه ده چې ځاله جوړوي او د بچو او هگو غم خوري. کارگران وزرونه نه لري او نسی تولیدېدلای. عسکران لکه کارگرانو غوندی وزرونه نلري او نسی تولیدېدلاي خو لوی سر او لویې زامې لري. په سر کې ځانگړي مرغړى لري چې وژونکي مواد جوړوي نوموړي وژونکي مواد د اوينو دښمنانو د وژلو لپاره کارېږي.
# برېتانوي کتابتون

برېتانوي کتابتوننښان

ټوليز مالومات| عمومي مالومات |  لړۍ...
ملي کتابتون reference library (en)  research library (en)  universal library (en)  non-departmental public body (en)  د سیاحت ځای library building (en)   |
| ځايي ژبې |
انګليسي ژبه  |
| مرکز |
لندن  |
| غړی د |  لړۍ...
Research Libraries UK (en)  Digital Preservation Coalition (mul)  ORCID (۲۰۲۳) Open Preservation Foundation (en)  IIIF Consortium (mul)  Consortium of European Research Libraries (mul)  International GLAM Labs Community (mul)  Geheugen van Nederland (en)  Conference of European National Librarians (mul)  (۲۰۲۲) DataCite – International Data Citation Initiative e.V. (mul)  SCONUL (en)  British and Irish Committee on Map Information and Cataloguing Systems (en)  Publishers Association Limited (en)  International Federation of Library Associations and Institutions (mul)  International Internet Preservation Consortium (en)   |
| ځای | St Pancras (en)  — Thorp Arch Trading Estate (en)   |
| ادرس | 96 Euston Road (انگليسي)  |
| اداري سیمه | London Borough of Camden (en)   |
| هېواد |  برېتانيا  |
| څښتن | Department for Culture, Media and Sport (en)   |

تاريخي اثار| د تاريخي‌ اثارو ډلبندي | * Grade I listed building (en)  (۲۰۱۵ – )
 |

جوړښت| جایزې | * Ayrton Prize (en)  (۲۰۱۵)
 |

نور مالومات| د لیدونکو کلنی شمېر |
۱٬۵۷۹٬۲۷۰ (۲۰۱۵)  |
| وېب‌پاڼه |
bl.uk (انګليسي ژبه)  |
| اړيکو شمېره |
+44-330-333-1144  |
| پوسټ‌کوډ |
NW1 2DB  |
| کورډي‌نېشن | ﻿ / ﻿  |

**برتانوئ کتابتون** په لندن کي یو تاریخي او څیړنیز کتابتون دی چي د انګلستان ملي کتابتون هم بلل کيږي. یاد کتابتون په نړۍ کې یو له سترو کتابتونونو څخه ګڼل کیږي، او د اټکل له مخي د 170 څخه تر 200 ملیونه پوري اثار، توکي او کتابونه په ځان کي لري. برتانوئ کتابتون په اصل کي یوه غیر دولتي عامه اداره ده چي د کلتور، رسنیو او سپورت ریاست لخوا تمویل کیږي.

دا څیړنیز کتابتون د نړۍ په ډیرو ژبو او بېلابیلو بڼو لکه چاپ او ډیجیټل باندي کتابونه، نسخې، ژورنالونه، ورځپاڼې، مجلې، د غږ او موسیقۍ ریکارډونه، ویډیوګانې، پلې سکریپټونه، پیټینټ، ډیټابیسونه، نقشې، ټاپې، چاپونه، نقاشي او نور څیزونه لري. د برتانوي کتابتون په ټولګه کي شاوخوا 14 ملیونه کتابونه ځای پرځای سوي دي، چي د پام وړ لاسوندونه او توکي چي تر 2000 مخکي تر زیږد پورې تاریخ لري، پکښي سته. د معلوماتو له مخي دغه کتابتون د منځپانګي د ترلاسه کولو لپاره یو پروګرام په پام کي نیولی دی، چي له کبله یې هر کال شاوخوا درې میلیونه توکي وراضافه کیږي او ۹٫۶ کيلومتر (۳۱٬۴۹۶ فوټه) په اندازه نوی ځای ورته جوړیږي.

د 1973 دمخه برتانوئ کتابتون د برتانوي میوزیم یوه برخه وه، د کتابتون اوسنۍ جوړه سوې ودانۍ د سومرز ټاون په ایستون روډ کې د سینټ پینکراس سټیشن ته څېرمه موقعيت لري. د سینټ پینکراس یاده ودانۍ په رسمي ډول د 1998 کال د جون په 25 نېټه باندي د ملکې الیزابت II لخوا پرانستل سوه.
# سویلي کارولینا

**سویلي کارولینا آیالات** (کارولینا) په انګلیسي South Carolina) د امریکا متحده آیالاتونو له سویلي آیالاتونو څخه شمیرل کیږي. د یاد آیالات مرکز کلمبیا سویلي کارولینا او لوی ښار یې چارلستون دی.

| State of South Carolina |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| د کارولینا بیرغ | Seal |

 |
| Nickname(s): The Palmetto State |
| Motto(s): Dum spiro spero\* (لاتیني ژبه), While I Breathe I Hope Animis opibusque parati† (Latin), Prepared in Mind and Resources |
| Map of the United States with South Carolina highlighted |
| Official language | English |
| Demonym | South Carolinian |
| Capital (and largest city) | کلمبیا، سویلي کارولینا |
| Largest metro | Greenville-Anderson-Mauldin |
| Area | Ranked 40th  |
|  • Total | 32,020 sq mi (82,931. km2) |
|  • Width | 200 miles (320 km) |
|  • Length | 260 miles (420 km) |
|  • % water | 6 |
|  • Latitude | 32° 2′ N to 35° 13′ N |
|  • Longitude | 78° 32′ W to 83° 21′ W |
|  |
| Population | Ranked 24th  |
|  • Total | 4,832,482 (2014 est) |
|  • Density | 155/sq mi  (60.0/km2) Ranked 19th |
|  • Median household income | $44,625 (38th) |
|  |
| Elevation |  |
|  • Highest point | Sassafras Mountain 3,560 ft (1,085 m) |
|  • Mean | 350 ft  (110 m) |
|  • Lowest point | Atlantic Ocean Sea level |
|  |
| Before statehood | Province of South Carolina |
| Admission to Union | May 23, 1788 (8th) |
| Governor | نیکی هیلی (R) |
| Lieutenant Governor | Henry McMaster (R) |
| Legislature | General Assembly  |
|  • Upper house | Senate |
|  • Lower house | House of Representatives |
|  |
| U.S. Senators | لیندسی ګراهام (R) تیم اسکات (R) |
| U.S. House delegation | 6 Republicans, 1 Democrat (list) |
| Time zone | د ختیځ وخت سیمه: نړیوال وسلونکی ساعت د ختیځ وخت سیمه/د ختیځ وخت سیمه |
| ISO 3166 | US-SC |
| Abbreviations | SC |
| Website | www.sc.gov |
# جنسي خواهش

د ژوند د نورو اړتیاوو په څېر، **جنسي خواهش** ( انګليسي: Sexual Desire) هم یوه اساسي اړتیا ده چې په طبیعي ډول په نارینه او ښځینه دواړو کې له شک پرته شته. د انساني ټولنې په شرایطو کي ډېري وختونه یاد شوي دي، خو دا هیله نه یوازې په انسانانو کي شتون لري، بلکي په څارويو او ځناورو کې هم شتون لري. د دې رضایت او پوره کولو له لارې، څاروي، مرغان او ځناور هم ملګرتیا کوي، چې په پایله کې یې هګۍ اچوي یا ژوندي اولادونه زېږوي. د انسان جنسي غبرګون د ټولنیزو، هورمونونو ، فزیکي او رواني فکتورونو پېچلی ترکیب دی. د دوی په اړه ډېری غلط فهمونه شتون لري. ټولنه په هغه څه کې رول لوبوي چې د جنسي غوښتنې په توګه د منلو وړ ګڼل کیږي: مذهبي عقیدې، د کورنۍ ارزښتونه او پالنه ټول د یو شخص په چلند او جنسي غوښتنې کې رول لوبوي. په نارینه کې د ټسټورسټون هورمونونو کې بدلونونه او په لویوالي کې په مېرمنو کې اسټروجن د بلوغت څخه د جنسي فعالیت دمخه په لېږد کې خورا مهم دي. جنسي خواهش لومړی له درېوو چلندونو څخه دی چې د تکثیر سره تړاو لري: د ملګری کولو هیله (د ملګري موندلو لپاره)، د مثالي ملګري موندلو جذب، او مینه یا تړاو.

## د نه پوره کېدو له امله فساد

په نارینه او ښځینه کې د جنسي خواهشاتو نه پوره کیدل د دواړو لپاره د شخصي مصیبتونو سربېره په ټولنه کې د ګډوډۍ لامل کېدی شي. ډېری نارینه چې په کور کې د خپلو غوښتنو د پوره کولو توان نلري ممکن ډېری وختونه د واده څخه بهر جنسیت یا بدکارۍ ته مخه کوي. له دې څخه لومړی په ځینو هیوادونو کې د قانون له مخې جرم نه دی، په داسې حال کې چې په ځینو نورو هیوادونو کې دا یو جدي جرم او ټولنیز بدنامي هم ده. برعکس، دویمه ذکر شوي قضیې په هره جغرافیه کې د جرمونو په توګه پیژندل شوي. په ورته ډول، نه پوره شوي جنسي غوښتنې کولی شي دوی د فسق لامل شي. له دې سره سره ښځې هم د جرم نړۍ ته ننوځي او ډېر شرمناک کارونه کوي. په 2020 کې په ورته حالت کې، په هند کې پولیس په فعاله توګه د یوې 30 کلنې میرمنې په لټه کې وو چې د جنسي غوښتنې د مخنیوي لپاره یې د 13 کلن هلک تناسل ټپي کړ. دا شرموونکې پیښه د ګریټر نویډا ایالت د بدلاپور د پولیسو سټیشن په چوپرالا کلي کې شوې ده. په پېښه کې مېرمن چې په کور کې یوازې وه، هلک ته زنګ وواهه او له هغه یې وغوښتل چې خپل فزیکي خواهش پوره کړي. هلک انکار وکړ، چې د برهمن ښځې د بدن په حساسو برخو کې هغه ووهله. د هلک په شکایت، پولیسو قضیه ثبت کړه او پلټنې یې پیل کړې، چې ښځه ورسره ښکیل شوه.

## نور وګوره

* واده

## حوالې
# چاپېريال ساتنه

## چاپېريال:

```
ټول ژوندي او غیر ژوندي موجودات چې مونږ یی.په خپل اطراف کې وینو او مونږ یی احاطه کړی یو د چاپېريال په نوم سره ياديږي یا د ژوندي او غیری ژوندي اجسامو مجموعه چې یو په بل متقابلي اغیزې ولری د چاپېريال به نوم ياديږي

```

## چاپېريال به درې ډوله دی

1\_ژوندی محیط (انسانان، حیوانات، نباتات)

2\_غیرژوندی محیط (لمر، هوا، اوبه، وړانګې خاوره...)

3\_اجتماعي محیط (دینونه، رواجونه، مذهبونه...)

## چاپېريال ساتنه

تول هغه کړنلارې چې د فزیکي او بيولوژيکي محیط حفاظت او مدیریت تر څېړنې لاندې نيسي د محیط زیست یا چاپېريال ساتنې به نوم ياديږي
یا هم ټولې هغه عملیی چې د فزیکي محیط ساتنه ددې لپاره وکړی چې د بيولوژيکي محیط رفاه په کې منځ ته راشي عبارت له چاپېريال ساتنې څخه دی

## گرین هوز گازونه

```
هغو گازوته وایي چې په شیشه ای یا پلاستیکی کورونو کې منځ ته راځي او کله چې وړانگې شیشه ای کورته ننوځي نو یوه برخه يې چې د څپې اوږد والی يې ډیر وي هلته پاتې کیږي او دا کورونه گرموي او له همدې گرمۍ له امله په ژمي او یخه هوا کې نباتات پکې کرل کیږي او په زمي کې هم گټه تر ې اخیستل کیږ ي اوس راځو دې موضوع ته چې صنعتي هیوادونه ډیر کاربن دای اکساید او نایتروجن اکساید تو لیدوي چې هوا ته خوشې کیږي او د ځمکې په شا او خوا دا سې یو ‌حالت جوړوي لکه گرین هوز چې وړانگې ورته ننوځي بیرته وتی نه شي او هوا گرموي ډیره څیړنه په دې برخه کې شوې او منل شوې ده چې همدا غازونه چې دگرین هوز تاثیر جوړوي داسې یوه پېښه لکه د گرین هوز تاثیر جوړوي او د ځمکې اتموسفیر گرموي او په دې ډول هوا گرمیږي او چاپیریال گرمیږي .

```

د جاپیریال دگرمیدو سره په ځمکه کې یخونه ویلې کیږي او په بحرونو کې اوبه زیاتیږي او جزیرې او دبحر د غاړې ټیت ځایونه د اوبو لاندې کیږي او همدارنگه واورې وریدل کمیږي او باران وریدل زیاتیږي ډیر بارانونه د سیلابونو د راتگ سبب گرځي او سیلابونه ډیرې زمکې او کورونه تخریبوي. له بلې خوا د نباتاتو او حیواناتو دتغیراتو سبب گر ځي یعنې دیخو ځایونو نباتات او حیوانات به یا بلکل له منځه لاړ شي او یا به په څه تغیراتو سره ځان د نوي چاپیریال سره برابر کړي او دا چې په انسانانو او حیواناتو نور څه تاثیر کوي چې او س يې مونږ نه شو تخمین کولی .

## بله مهمه موضوع

چې چاپیریال ته ډیرضرر لري هغه د اوزون سوړه ده اوزون ددرې اتو اکسیجن نه جوړ شوی دی او دځمکې په شا او خوا یوه طبقه جوړوي چې ستراتوسفیر نومیږي داوزون قشر(طیقه ) ددې دپاره ده چې دالترا ویولیت او نور مضرې وړانگو د راتگ نه ځمکې ته مخنیوی وکړي که دا وړانگې ځمکې ته راورسي نو جلدي تکلیفونه او جلدي سر طان په اول قطارکې راځي دسترگو ړندېدل اونور د سترگو مرضونه هم د دې وړانگو نه پیداکیږي . داوزون سوړه هغه حالت ته وایي چې په ستراتوسفیر کې داوزون طبقه نرۍ اویا یا بیخي له منځه لاړه شي . په زړو یخچالو او ایرکنډیشنو کې داسې مواد فضا ته خوشې کیږي چې داوزون سوړه لا پسې لویوي . په افغانستان کې چې د زړو موټرو باب دی دحکومت توجه دې خاصې موضوع ته رااړوم .

## دریمه موضوع میده

```
گردونه دي او میده گردونه هغو گردونو ته وایي چې قطر يې د ۱۰ مایکرونو کم وي او مایکرون د ملي متر زرمې برخې ته وایي دا میده گردونه په اسانۍ سره سږو ته دتنفس د لارې ننوځي او هلته ځای نیسي چې د امبولی اوسر طان باعث گرځي او دا میده گردونه د زړو ډیزلي ماشینونو نه راووځي اوس له بده مرغه په افغانستان کې دا کنټرول نشته چې کوم موټر او یا ماشین دې افغانستان ته وارد شي او په خارج کې هم خلک ددې زړو ماشینو نه ځان خلاصوي زمونږ وړانديز دولت ته دادی چې دې موضوع ته په جدي نظر وگوري .

```
# هوا

**هوا** د ځمکې د اتموسفیر هغه مخلوط ګازونه دي چې د سیارې د ژوند، اقلیم، تنفس، تودوخې تنظیم، او د طبیعي پدیدو د رامنځته کېدو لپاره بنسټیز اهمیت لري. هوا د ځمکې د ژوند د دوام لپاره تر ټولو مهم طبیعي عنصر دی، ځکه د انسان حیوان او نبات د تنفس، د اوبو د بخار د لیږد، د ورېځو د جوړېدو، او د هوا پېژندنې د ټولو پدیدو اساس جوړوي.

## د هوا کیمیاوي جوړښت

هوا د بېلابېلو ګازونو مخلوط دی، خو د هغې لویه برخه یوازې څو ګازونه جوړوي. د ځمکې د سطحې په نږدې طبقه کې د هوا ترکیب داسې دی:

* **نایټروجن – ۷۸٪ **اکسیجن – ۲۱٪ **ارګون – ۰.۹٪ **کاربن ډای اکسایډ – ۰.۰۴٪ نور ګازونه لکه نایټروس اکسایډ، هیلیم، نیون، او د اوبو بخار په لږه اندازه شتون لري.

د هوا ترکیب په لوړوالي، رطوبت، تودوخې او جغرافیایي موقعیت پورې بدلېږي. د اوبو بخار د هوا د وزن، ورېځو، باران، واورې او رطوبت په جوړېدو کې مهم رول لري.

## د هوا طبقات

د ځمکې اتموسفیر په څو مهمو طبقو وېشل کېږي، چې هره یوه یې ځانګړې دندې لري:

* **تروپوسفیر** – د هوا پېژندنې ټولې پدیدې لکه باران، ورېځې، باد، توپانونه پکې رامنځته کېږي.
* **سټراټوسفیر** – د اوزون طبقه پکې ده چې د لمر زیانمن وړانګې جذبوي.
* **مزوسفیر** – د شهاب‌سنگونو ډېری برخه پکې سوځي.
* **ترموسفیر** – د سپوږمکۍ مدارونه او د آيونونو طبقه پکې ده.
* **ایکسوسفیر** – د فضا تر ټولو نږدې طبقه.

## هوا څنګه ګرځي؟

د هوا حرکت د ځمکې د تودوخې د توپیر له امله رامنځته کېږي. کله چې لمر د ځمکې سطحه ګرموي، هوا تودېږي، سپکه کېږي او پورته خېژي. په همدې وخت کې سړه هوا د هغې ځای نیسي. دا حرکت د **باد** په نوم یادیږي. د هوا حرکت د:

* اقلی
* موسم
* د سمندر د څپو
* د ورېځو د جوړېدو
* د باران رامنځته کېدو

بنسټیز عامل دی.

## د هوا رول په ژوند کې

هوا د ژوند د ټولو بڼو لپاره حیاتي ارزښت لري:

* د انسان او حیوان د تنفس لپاره اکسیجن برابروي
* نباتات د فوتوسنتز لپاره کاربن ډای اکسایډ کاروي
* د ځمکې د تودوخې توازن ساتي
* د اوبو بخار د باران او ورېځو سبب کېږي
* د غږ د خپرېدو منځنۍ ده
* د هوا فشار د موسم په بدلون کې مهم رول لري

## د هوا ککړتیا

د هوا ککړتیا هغه حالت دی چې په هوا کې زیانمن مواد لکه:

* د وسایطو لوګي
* صنعتي ګازونه
* دوړې
* کیمیاوي مواد
* د سګرټ لوګی

زیات شي او د انسان روغتیا، چاپېریال او اقلیم ته زیان ورسوي. د هوا ککړتیا د تنفسي ناروغیو، د زړه ستونزو، د اقلیم بدلون او د طبیعي نظام ګډوډۍ سبب کېږي.

## د هوا فشار

د هوا وزن د ځمکې پر سطحه فشار واردوي چې د **هوا فشار** په نوم یادیږي. د هوا فشار د موسم په بدلون کې مهم رول لري:

* لوړ فشار = وچ او روښانه هوا
* ټیټ فشار = ورېځې، باران او توپانونه

## د هوا د تودوخې اغېزې

هوا د لمر د وړانګو په جذب او خپرولو سره تودوخه تنظیموي. د هوا تودوخه د:

* موسم
* رطوبت
* باد
* د انسان د ژوند شرایط

مستقیم اغېز لري.

## اړوند موضوعات

* اتموسفیر
* باد
* هوا فشار
* هوا پېژندنه
* اقلیم
* تودوخه
* اوزون طبقه
* کاربن ډای اکسایډ
* نایټروجن
* اکسیجن

## سرچینې

*
*
*
*

## وېشنیزه

* وېشنیزه:اتموسفیر
* وېشنیزه:فزیک
* وېشنیزه:چاپېریال
* وېشنیزه:هوا پېژندنه
# طبيعت

طبيعت
**طبيعت** هر هغه څه چې د موجوداتو په يوه نوعه (په تېره په انسان کې) مور زادي او غريزي وي، دلته طبيعت د هر هغه څه ضد واقع کېږي کوم چې په فردي يا ټولينزو تجربو کسب کېږي. په دې مانا طبيعت هغه حالت دی چې انسان په کې پيدا کېږي ، د تمدن ، تفکر او هرهغه څه ضد دی چې مصنوعي يا ارادي وي هغه پرنسيب چې د يوه موجود انکشاف ترې پيدا کېږي او يوه مشخصه نوعه ځنې جوړېږي.
# بايوم

**بايوم** (په انگرېزي: *biome*) د چاپېريالپوهنې له اړخه د اېکوسيسټم ترمنځ د تعادل د ړنگولو لاملونو ته اشاره ده . دغه اېکو سيستم کې د تعادل ړنگولو لاملونه په دوه ډوله دي.

1. طبعي لاملونه ، (اورغورځوونکي ، سېلابونه ، او کنگلونه)
2. مصنوعي يا انساني لاملونه و (د نويو ډولونو پېژندگلوي ، او ډېره زياته گټه اخيستنه)

بايوم

ټوليز مالومات| ځانګړې وېشنيزه |
منظره biological system (en)   |

## بيوم پيژندنه

تر ټولو پراخه ايکالوژيکې ساحه چې د مشخصو نباتاتو او حيواناتو له مخې توپير وړ وي او پکې څو ايکوسيستمونه شامل وي يا په بل عبارت هغه پراخه جغرافيايې ساحه چې سره ورته اقليم او ايکوسيستمونه ولري بيوم بلل کېږی.

## بري یا دوچې بيومونه

 هغه نقشه چې په ټو له نړۍ کې د وچې بیومونه ښيي
دې بيومونوشاوخوا (۸۰٪ حيواناتو او نورو اوسيدونکو ته په خپله غيږه کې ځای ورکړی او له هغی څخه ساتنه کوی. اکسيجن ددی سيمو لوی نعمت دی چې د اوبو (۲۰۰) برابره اکسيجن لري. په دې بيومونو کې د رطوبت کموالی د ژوند کولو په وړاندې خنډ دي.د رطوبت دا کموالی ددې باعث شوی چې هغه ژوندي موجودات چې په دې بيومونوکې اوسيږي پوست يې وچوالي ته مايل دي او نشی کولای ددی ژونديو موجوداتو بدن استوار وساتي. دځمکې په سر او لاندې د اوسيدو ځای لرې چې دځمکې لاندي هستوګنځايونه ته زيرزمينی ويل کېږي زيرزمينی هغه دي چې حيوانات پکې داوسيدو لپاره په ځمکه کې لاندې سوری کوي زيرزمينی د لمر د وړانګو څخه محرومي دي ولې داوبو څخه غني دي.په دي بيومونو کې محيطی عناصر محدود دي ځيني حيوانات په دې ځايونو کې پټيږي، استراحت کوي په دې ځايونو کې کلوروفيل لرونکې نباتات ژوند نه شی کولای بکترياوی او هغه نباتات چې روښنايي ته ضرورت نه لري په دې ځاې کې ښه ژوند کولاي شی. هغه حيوانات چې په غارونو کې اوسيږي، دلمر په وړاندې ډير حساس دي، سترګې يې ډيرې کوچنۍ او يا هم سترګې نه لری مګر لمسي ويښتان او ډير پرمخ تللي حسي سيستم لري.دځمکې د بيومونو په باره کې د جغرافيې پوهانو ترمنځ د نظر توافق وجود نه لري دا په دې خاطر چې دا بيومونه په اسانۍ نه تشخيص کېږی.
# آيت

**آيت** (په عربي: آية) د لغوي مانا له مخې د نښې مانا لري. خو په اصطلاح کې د قرآن کريم تر ټولو وړوکي يوون ته ويل کېږي. او يا هم د قرآن کريم هغه عبارتونه او غونډلې چې د قرآن مجيد سورتونه جوړوي چې په هر سورت کې ځانته ځانگړی شمېر لري.

يو آيت کېدای شي يو څو توري، يو څو وييونو، له يوې يا څو غونډلو او يا هم له يوه بنده تر څو بندو پورې وي. ځينې مسلمانان په دې عقيده دي چې د هر آيت حد و اندازه د اسلام د پیغمبر له لوري معين شوی چې په لوستلو کې يې وقفه راځي.

## سرچينې
# عربان

عربان
 العرب  *al-ʿarab*| فیلیپ عرب • یوحنا دمشقي • الکندي • الخنسا فیصل ۱‎ • جمال عبدالناصر • اسمهان • می زیاده |
| ټول نفوس |
| approx. 300 million (۴۲۲ میلیونه ) |
| ګڼ مېشتې سيمې |
|  فرانسه | 3,000,000 |
| ارجنټاين | 1,300,000–3,300,000 |
| د امريکا متحده ايالات | 2,466,874 |
|  ایران | 700,000 – 2,000,000 |
| اسرائيل | 1,500,000 |
| مکسيکو | 1,100,000 |
| اسپانيا | 800,000 |
| ترکيه | 500,000 |
| برازيل | 164,000 |
| دين |
| پر بنیادي ډول باندي اسلام; ترټولو لوي مذهب اقلیت: عیسویت; نور دینونهيهوديان, نور افرو-اسیاټیک groups |

**عربان** یو سامي قوم دي چې په شمالي افريقا او نژدې ختیځ کې ژوند کوي. دغه قوم تقریبًا ۴۲۲ میلیونه تنه لري. عربان ۹۰ په سلو کې مسلمانان دي او ۱۰ په سلو کې یی مسیحیان دي. د مسلمانانو په عربانو کې زیاتره خلگ سنی مسلمانان دي مگر د عربانو په منځ کې شیعه گان او اسماعیلیان شته.

## تاریخ

تر عیسوي سینی ۲۰۰۰ کاله مخکې د عربانو ټولنه ډېر پرمځتللی ټولنه وه. عربانو اکثره د عربستان په ټاپو وزمي کې سیندونو ته نژدې ژوند کاوه او په دښتو کې یوازې کوچیانو (په عربي کې: بدو) ژوند کاوه. د عربانو ټولنه په قبایلو تقسیمېده. هر قبیله مشر لاره. دغه مشر د شیخ په نوم یادېده. دغه قبایلو په خپلو منځو کې په شخړو بوختي وي. دغه زمانه د جاهلية په نوم یادېږي.

 د عربانو یو مشر
## سرچینې