Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# مريم گلي

| Salvia officinalis مريم گلي
 |
| --- |
|  |
|  |
| مملکه
 | بوټي
 |
| څانگه
 | Tracheobionta
 |
| طایفه
 | د دوو تیفه گانو نباتونه
 |
| کورنۍ
 | نعناعیانو (Lamiaceae)
 |
| جېنس
 | سلوي (Salvia)
 |

**مريم گلي** (په لاتين: *Salvia officinalis*) د نعناعیانو څخه د څو كلنه یو درملي بوټي دي چې په اروپا او آسيا کې شنه کېږي. نوموړي درملي بوټي په طب کې کارېږي او خواړو ته د مسالې په توگه هم ورکول کېږي.

## تاريخ

مريم گلي په لرغوني مصر او روم کې ۲۰۰۰ کاله مخکې د علاج لپاره کار شوي وو. دغه بوټي په ۹ پېړی کې په اروپا کې په جنوبو سیمو کې پراخ شو. نوموړي بوټي په ځانگړي ډول د قومو خلکو په روغتيا کې کارېده او قومو غوښو خواړو ته پر ځای دڼيا هم زیاتېده. په اوس وخت کې اسپانیا او بلغاریا د دي بوټي تر ټولو لوي کرل کوونکي او صادرکوونکي هېوادونه دي.

## توصيف

مريم گلي یا روغتيايي سلوي د نعناعیانو په کورني او د سلوي په جنس پورې اړه لري یو قوي بوی لرونکي پوټي دي چی د لمریزو ځایونو سره میننه لري. نوموړي بوټي یوازې په مځکه کی چی د کلسیم محتوي لري، کرل کېدلای شی. د ساقې اوږدوالي یی ۳۰ - ۷۰ سانتیمتره وي، گلونه یی بانجڼي رنگ لري او گل ا‌ذین یی د ۴ گلونو څخه تر ۱۰ گلونو پورې لري او د مې څخه تر جولاي پړوې گل کوي. مريم گلي یو شمېر طبيعي توکې لکه اسانسونه Thujon, کافور، اوکالیپتول، salviol، borneol، ټانينونه ساپونينونه هورمونونه، ژاولې، د نيکوتين اميډ او د B ویټامینونه لري. د دي پوټي رنځونو څخه Erysiphe salviae او Puccinia salviae تر ټولو مشهور دي او د حشرو څخه Eupteryx atropunctata او سپږۍ تر ټولو خطرناک دښمن دي.

## مريم گلي په روغتيا کې

مریم گلي د تنفسي، پوستکى رنځونو او نس خوږو د علاج لپاره کارېږي خو د ویروسونو، بکټريانو او التهابونو (گزکونو) پر ضد هم آغېزه لري. د ډکټرانو په نظر دغه بوټي د الزايمر د ناروغی د علاج لپاره هم کارېدلای شی.

## مریم گلي په سینگار کی

مريم گلي د انسانانو پر پوستکی باندي ښه آغېزه لري او د دي لپاره حمام ته زياتېږي. دغه بوټي د سر پخو او آکنو پر ضد هم کارېدلای شی. د مريم گلي په خوله کی التهاب علاج کوي او بد بو هم کم کوي.

## سرچینې
# رېيونين

**ریونیوت** په انګلیسي Réunion) د هند په سمندر کې د فرانسې له سمندري سیمو څخه یوه ده. ریونیوت ټاپو د موریس هیواد په ۱۷۹ کیلومترې کې موقیعت لري.

| ریونیوت
 |
| --- |
| Réunion |
| *Bourbon*
*île de la Réunion*
*île Bonaparte*
*Bourbon*
*La Réunion*   |
| د ریونیوت انځورد ریونیوت انځور |
|

---

 |
| الشعار:
*Florebo quocumque ferar*   |
| موقعیتموقعیت |
|

---

 |
| موقع ریونیوتموقع ریونیوت |
|  |
| کورډېناټونه: ﻿ / ﻿ |
| د رامنځته کېدو نېټه | ۲۱ مارچ ۱۹۴۶   |
| اداري وېش
 |
| هیواد |  فرانسه |
| مرکز | سن دنی |
| حکومت
 |
|  • ولسمشر | دیدیه رابرت |
| پراخوالی
 |
|  • پراخوالی | ۲٬۵۱۲ کلوميټر٢ (۹۷۰ میله  مربع) |
| نفوس شمېرنه (۲۰۰۹)
 |
|  • ټولټال | ۸۲۷٬۰۰۰ |
|  • د نفوسو کثافت | ۳۳۰/کلوميټر٢ (۸۵۰/ميله مربع) |
| وروستي مالومات
 |
| وخت زون | نړيوال همغږی وخت +04:00    |
| رسمي ژبه | فرانسوي ژبه    |
| سيمه ييز د زنګ کوډ | ۲۶۲ |
| جيو کوډ | 935317   |
| آی اېس او 3166 | FR-974   |
| موټر پلېټ | 974   |
| رسمي وېبپاڼه | www.cg974.fr {{د ویب پته|*example.com*|*اختياري ښکاره کونکی متن*}} |
|  |
| سمول  |

## تاریخ

## جغرافیه
# پي‌ډي‌اف

پي‌ډي‌افنښان

ټوليز مالومات| عمومي مالومات | file format family (en)  file format (en)  e-book file format (en)  electronic document (en)   |
| خپرولو نېټه |
جون ۱۹۹۳  |
| ځانګړې وېشنيزه | document file format (en)  metafile (en)   |
| کارول | fixed-layout document (en)   |

نور اړين مالومات| برخې |  لړۍ...
Portable Document Format, version 1.0 (en)  Portable Document Format, version 1.1 (en)  Portable Document Format, version 1.2 (en)  Portable Document Format, version 1.3 (en)  Portable Document Format, version 1.4 (en)  Portable Document Format, version 1.5 (en)  Portable Document Format, version 1.6 (en)  Portable Document Format, version 1.7 (en)  Portable Document Format, version 2.0 (en)  PDF Portfolio file format (en)   |

جوړښت| پرمخ‌وړونکی | Adobe (mul)   |

نور مالومات| وېب‌پاڼه |
iso.org… (انګليسي ژبه)  |

**پي‌ډي‌اف** (**پورټ اېبل ډوکومينټ فارمیټ)** ( په انګرېزي؛ **PDF**) چي د **ISO 32000** په توګه معیاري سوی، د فایل فارمیټ دی.

پي‌ډي‌اف د اډوب لخوا په ۱۹۲۲ کال کي ددې لپاره رامنځته سو ترڅو د یوه لیکل سوي متن، عکس او نورو څخه يو سند جوړ کړي. د پوسټ سکریپټ ژبي پراساس هر پی ډی ایف فایل بشپړ توضیحات لکه متن، فونټونه، ویکتور ګرافیک، راسټر عکسونه او نور معلومات لري

## دا هم وګورئ

## سرچينې
# کوینزلنډ

**کوینزلنډ آیالات** په انګلیسي Queensland) د اسټرالیا هیواد شمال ختیځ کې پروت آیالات دی. د کوینزلنډ آیالات شمال او ختیځ لورو ته آرام سمندر پروت دی, د ایاد آیالات مرکز بریزبن ښار او ۱۲۱,۹۹۴ کیلومتره سمندر غاړی لري.

| کوینزلنډ
 |
| --- |
| Queensland |
| د بریزبن ښار منظرهد بریزبن ښار منظره |
|

---

 |
| کوینزلنډکوینزلنډ |
|

---

 |
| **لوا تېروتنهد چلنوال:Mapframe په 385 کرښه کې: attempt to perform arithmetic on local 'lat\_d' (a nil value).** |
| کورډېناټونه: ﻿ / ﻿ |
| نومول شوی په | ملکه وېکټوريا    |
| اداري وېش
 |
| هیواد | اسټرالیا |
| مرکز | بریزبن |
| لوړه څوکه | Mount Bartle Frere |
| پلازمېنه | بریزبن    |
| حکومت مشروطه سلطمتي
 |
|  • والی | پنلوپه ونسلی |
| پراخوالی
 |
|  • پراخوالی | ۱٬۸۵۲٬۶۴۲ کلوميټر٢ (۷۱۵٬۳۰۹ میله  مربع) |
|  • ځمکه | ۱٬۷۳۰٬۶۴۸ کلوميټر٢ (۶۶۸٬۲۰۷ میله  مربع) |
|  • المياه | ۱۲۱٬۹۹۴ کلوميټر٢ (۴۷٬۱۰۲ میله  مربع) |
| لوړوالی | ۵۳۲۱ ميټره (۱۷٬۴۵۷ فوټ) |
| نفوس شمېرنه
 |
|  • ټولټال | ۴٬۵۱۶٬۳۶۱ |
|  • د نفوسو کثافت | ۲٫۴/کلوميټر٢ (۶٫۳/ميله مربع) |
| وروستي مالومات
 |
| وخت زون | AEST (ه.ن.و۱۰+) |
| پوستي کوډ | QLD |
| سيمه ييز د زنګ کوډ | ۲ ۶۱ |
| جيو کوډ | 2152274   |
| آی اېس او 3166 | AU-QLD |
| خورلڼې ښارونه | شانګهای    |
| رسمي وېبپاڼه | www.qld.gov.au |
|  |
| سمول  |

## جغرافیه

## تاریخ
# شاخص جینی

شاخص جینی

اړوند| په نوم د | Corrado Gini (mul)   |

ټوليز مالومات| عمومي مالومات | index number (en)   |
| خپرولو نېټه |
۱۹۱۲  |
| ځانګړې وېشنيزه | characteristic number (en)   |

 د سي آي اي د ٢٠٠٩ کال د شاخص ګيني ريپورټ
په تنخوا کي **شاخص جينی** (Gini coefficient) هغه څه ته چې کله کله **جینی تناسب** (Gini ratio) هم ورته ويل کېږي، د يو ملک د اوسيدونکو د عايداتو (ګټلو پيسو) یا د حکومت د ویش استازیتوب لپاره د شميرو او نمبرونو د انتقالولو اندازه ده.

## بهرنۍ اړیکې

* Deutsche Bundesbank: Do banks diversify loan portfolios? Archived 2008-12-18 at the Wayback Machine., 2005 (on using e.g. the Gini coefficient for risk evaluation of loan portfolios)
* Forbes Article, In praise of inequality
* Measuring Software Project Risk With The Gini Coefficient, an application of the Gini coefficient to software
* The World Bank: Measuring Inequality Archived 2013-06-22 at the Wayback Machine.
* Travis Hale, University of Texas Inequality Project:The Theoretical Basics of Popular Inequality Measures, online computation of examples: 1A, 1B
* Article from The Guardian analysing inequality in the UK 1974–2006
* World Income Inequality Database Archived 2011-03-13 at the Wayback Machine.
* Income Distribution and Poverty in OECD Countries
* U.S. Income Distribution: Just How Unequal?
# سينټ هېلېنا

**سنت هلنا** په انګلیسي Saint Helena) په اطلس سمندر کې د بریتانیا له سمندري سیمو څخه یوه ده. سنت هلنا په ۱۵۰۲م کال کې د یو پرتګالی بیړۍ چلونکی جوانیو دا نوا João da Nova) له خوا کشف شو. د سنت هلنا نوم چې د روم ټولواکمنې د واکمن لوی ګنستانتین د مور وه پری کیښود.

| سينټ هېلېنا
 |
| --- |
| سينټ هېلېنابیرغ
 |
|

---

 |
| Topographic map of Saint HelenaMap of Saint Helena |
|

---

 |
| ځمکه او استوګنه
 |
| کوارډينېټ | ﻿ / ﻿ |
| ټيټه سيمه | اتلانتيک سمندر    |
| پراخوالی | 121 کیلومتره مربع    |
| د سمندر په کچه لوړوالی | 818 متر    |
| رسمي ژبې | انګليسي ژبه    |
| مشرتابه
 |
| بنسټ اېښودنه او واکمنۍ
 |
| د عمر محدودیتونه
 |
|  نور مالومات
  |
| تګلوری | کيڼ    |
|  |
|  |

## تاریخ

## جغرافیه
# کولرا

کولرا

ټوليز مالومات| عمومي مالومات | ساري ناروغۍ  |
| ځانګړې وېشنيزه |  لړۍ...
intestinal infectious disease (en)  د اوبو له لارې ناروغۍ د باکتريا لومړنۍ ساري ناروغۍ anthroponotic disease (en)  vibrio infectious disease (en)  ناروغي pandemic and epidemic-prone diseases (en)   |

نور اړين مالومات| لامل | Vibrio cholerae (mul)   |

کولرا
**کولرا** یا **وبایی ناروغي** د اسهال یوه ساري ناروغي ده چې د ویبریو کلرا (*Vibrio cholerae*) د باکټریاوو څخه منځ ته راځي.
دا وبایي ناروغي له ناپاکو، ککړو خواړو او ناپاکو ککړو اوبو څخه چې زیاتره وخت د سېلابونو له راتګ او د چاپېریال د ککړتیا له امله د څښلو په اوبواوغذا کی دوایبریوکولرې باکتریا گډیږي او په انسانانولگیږي اونښې یې دانسان په وجودکی له ۵-۱ ورځووروسته په ناڅاپي توگه دسخت اسهال اوکانگو(قی) په بڼه راښکاره کیږي چې دبدن اوبه اونورمایعات په خطرناکه توگه اغېزمنوي. که بې له ځنډه اوپروخت یې تداوي ونه شي نو دبدن داوبو ضایع کېدنه اودنورومایعاتوبې انډؤلي په ۲۴ ساعتونوکی دمرگ سبب کېدای شي

## سرچينې
# فوټبال

فوټبال
**فوټبال** د نړۍ تر ټولو مشهوره سپورټي لوبه ده چې په نړېواله کچه په هر هېواد کې ترسره کېږي.

فوټبال

اړوند| په نوم د | foot (en)  — kick (en)   |

ټوليز مالومات| عمومي مالومات |  لړۍ...
سيالۍ ډول team sport (en)  Olympic sport (en)  spectator sport (en)  hobby (en)   |
| ځانګړې وېشنيزه | ball game (en)   |

## سرچينې
# انډيپېنډنټ

د انډيپېنډنټ ورځپاڼه
**انډيپېنډنټ** ورځپاڼه *(په انگرېزي: The Independent)* له بريتانيا خپرونې کوي. لومړۍ گڼه يې د ١٨٠١ز کال کې خپره شوه.د ورځپاڼې په توگه خپرونې کوي.
# عصري دوره

|  |
| --- |
|

**عصري تاریخ يا عصري دوره** (انګلیسي: Modern history) **عصري دوره** یا **عصري دوره** د نړۍ په تاریخ کې د وخت دوره ده چې د اروپا په تاریخ کې د کلاسیک دورې وروسته دورې سره معامله کوي ( د منځنۍ دورې په نوم پېژندل کیږي).
عصري تاریخ په دوو دورو وېشل کېدی شي:

* **لومړنۍ عصري دوره** ، چې د 16 پیړۍ په پیل کې پیل شوه او د اروپا په تاریخ کې د رینسانس او د اکتشاف عمر په څیر مهم پړاوونه شامل وو.
* **وروستنۍ عصري دوره** ، چې تقریبا د 18 پیړۍ په مینځ کې پیل شوه او د پام وړ مرحلې لکه اوه کلنې جګړې ، د فرانسې انقلاب ، صنعتي انقلاب ، او لوی توپیر پکې شامل وو. په دې موده کې، د بشر په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره، د نړۍ نفوس په 1804 کې یو ملیارد خلکو ته ورسید. راتلونکی ملیارد ته رسیدل یوازې د یوې پیړۍ څخه لږ څه وخت نیسي (1927).

معاصر تاریخ د تاریخي پیښو مجموعه ده چې سمدستي د اوسني سره تړاو لري.

اړوندې پوښتنې* عصريیت
* ماډرنیزم
* وروستۍ نوواله
* د عصري ادبیاتو تاریخ

پايليکونه
حوالې* انګليسي ويکيپېډيا «Modern history»۲۸ سپتمبر ۲۰۱۶.
 |
# لاتينه امريکا

لاتينه امريکا

ټوليز مالومات| عمومي مالومات | transcontinental region (en)  کلتوري سیمه  |
| وګړنوم | غځول  لړۍ...
Latinoamericano — Latinoamericana — Latin American — Latino-americano — Latino-americana — Latin-Amerikano — Meiriceánach Laidineach  |

نور اړين مالومات| برخې | غځول  لړۍ...
کارابين سوېلي امريکا Central America (en)  برازیل ارجنټاین بوليويا چيلي کولمبيا پاراګوای پيرو يوراګوای وېنزوېلا مکسيکو ګواتيمالا اېلسلوادور هندوراس نيکاراګوای کوسټاریکا پاناما اېکوادور پورتوريکو دومنيکا جمهوريت کيوبا هايتي  |
| برخه د | Latin America and the Caribbean (en)   |

نور مالومات| کورډي‌نېشن | ﻿ / ﻿  |

 د لاتینې امریکا نخچه کې،زرغون رنګ د هسپانوي، نارنجي رنګ د پرتګالي او نیلي رنګ د فرانسوي ژبو هېوادونو ته اشاره کوي.
**لاتینې امریکا** د امریکا هغه سیمه ده چیرې چې لاتیني ژبې (هسپانوي او پرتګالي ) خبرې کیږي. په دې مانا، لاتینه امریکا د امریکا د هغو سیمو څخه توپیر لري چېرې چې انګلیسي ژبه ویل کیږي.

## تعریف

لاتينه امريکا لپاره بېلابېل تعريفونه شوي، چې د سيمو د حدودواتو په لحاظ سره توپير لري:

* لاتینې امریکا عموما د امریکا هغه سیمه ده چې د اسپانیا او پرتګال لخوا د استعمار په دوره کې نیول شوي: مکسیکو ، د مرکزي امریکا ډېری برخه، او جنوبي امریکا ، په شمول کیوبا ، پورټو ریکو ، او د کیریبین په سیمه کې د ډومینیکن جمهوریت .
* برسېره پردې، ځینې خلک ټولې هغه سیمې په پام کې نیسي چې د رومانسي ژبې خبرې کوي (اسپانوي، پرتګالي، فرانسوي ، او نور) د لاتینې امریکا په توګه، چې پکې د کاناډا ولایت کیوبیک ، هایټي ، مارټینیک ، او ګواډیلوپ شامل دي.
* په امریکا کې، دا اصطلاح د ټولې سیمې لپاره کارول کیږي چې د متحده ایالاتو په سویل کې موقعیت لري. په دې توګه، هیوادونه لکه بیلیز ، جمیکا ، بارباډوس ، ټرینیډاډ او ټوباګو ، ګیانا او سورینام هم د تعریف لاندې راځي چیرې چې رومانسي ژبې نه ویل کیږي.
* په تاریخي توګه، لاتینې امریکا ممکن ټولې سیمې شاملې کړي چې د هسپانوي، پرتګالي، یا فرانسوي اشغال لاندې وې. پدې تعریف کې د لاتینې امریکا فلوریډا او فرانسوي لویزیانا هم شامل دي.

که څه هم دا اصطلاح سمه نه ده ځکه چې په کاناډا کې کیوبیک او اکاډیا ، لوزیانا ، په متحده ایالاتو کې سینټ پییر او میکیلون او د مکسیکو په شمال کې فرانسوي خبرې کونکي سیمې شاملې دي، کوم چې په لاتینې امریکا کې شامل ندي.

دا اصطلاح د فرانسې امپراتور ناپلیون III لخوا کارول شوې وه چې د لاتینې امریکا سربیره د اندوچینی اصطلاح یې جوړه کړې وه.

دا اصطلاح په متحده ایالاتو کې تر 1890ز پورې نه کارول کېده، کله چې د "هسپانوي امریکا" اصطلاح کارول کېده.

په سیاسي لحاظ لاتینې امریکا له لاندې سیمو څخه جوړه ده:

ارجنټاين

بوليويا

برازيل

چلي

کولمبيا

کوستاريکا

کيوبا

ډومينيکا

اېکوادور

ايلسلوادور

ګواتيمالا

هايتي

مکسيکو

نيکاراګوای

پاناما

پاراګوای

پيرو

يوروګوای

وېنزوېلا

سربېره پردې ، یو څو ممکن پدې لېست کې بیلیز ، فاکلینډ ټاپوګان ، ګیانا ، ټرینیډاډ او ټوباګو او سورینام اضافه کړي ، مګر دا سیمې له کلتوري او ژبني پلوه په هیڅ ډول د لاتینې امریکا سره مطابقت نلري.
# تريستان داکونا

**تريستان داکونا** يا **ټريستان ډاکونا** چې په عام ډول **تريستان** بلل کيږي، په سوېلي اتلانتيک سمندر کې د اورشيندونکو ټاپوگانو يوه لرې پرته ټاپوډله ده. دا سيمه د برېتانيايي سمندري سيمې سينټ هېلېنا ، اسېنشن او تريستان دا کونا له درېوو برخو جوړه ده چې خپل اساسي قانون لري.

تريستان داکوناTristan da Cunha (انگليسي)

اړوند| په نوم د | Tristão da Cunha (en)   |
| ترټولو لوړه څوکه | Queen Mary's Peak (en)   |

ټوليز مالومات| عمومي مالومات | ټاپوډله  |
| وګړو شمېر |
۲۴۶ — ۲۹۳  |
| رسمي ژبه |
انګليسي ژبه  |
| اداري سیمه | Tristan da Cunha (en)   |
| هېواد |
{{د هېواد مالومات realm of the United Kingdom (en) [[File:Noun Project label icon 1116097 cc mirror.svg
|بيرغ/پوښ
|name=realm of the United Kingdom (en) [[File:Noun Project label icon 1116097 cc mirror.svg
|variant=10px
|size=

}}  |

کچه او لوړوالی| د ځای کچه |
۲۰۷ كيلومتر مربع  |

نور مالومات| وېب‌پاڼه |
tristandc.com  |
| کورډي‌نېشن | ﻿ / ﻿ — ﻿ / ﻿  |

دا سيمه د تريستان داکونا په نوم د استوگنې وړ ټاپو څخه جوړه ده چې شاوخوا ۱۱ کيلومتره قطر او ۹۸ کيلومتره مربع پراخوالی لري،

د ۲۰۱۸ ز کال د اکتوبر مياشتې پورې د دې تاپو ټول اوسېدونکي ۲۵۰ تنه وو، اوسمهال د دې سيمې ټول نفوس د
۲۴۶ — ۲۹۳ تنو ترمنځ وو. چې ټول يې د برېتانيا بهرنيو سيمو تابعيت لري. په پاتې ټاپوگانو کې يوازې گوپ ټاپو د هواپېژندنې تمځی په توگه د سوېلي افريقا کارگر لري، نور ټاپوگان يې د استوگنې وړ نه دي.
تريستان داکونا هوايي ډگر نه لري، دلته د تگ راتگ يوازېنۍ لار د کښتۍ له لارې سفر دی، چې تر ټولو نږدې سيمه ورته سوېلي افريقا ده چې له تريستان داکوانا څخه ۳۲۱۸ کيلومتره واټن لري او د کښتۍ له لارې ۶ ورځنی سفر دی.

## سرچينې
# پولنشيايان

پولنشيايان| ټول نفوس |
| --- |
| شاوخوا ۳،۲۰۰،۰۰۰ |
| ګڼ مېشتې سيمې |
|  نيوزيلينډ | ۱٬۱۵۷٬۴۷۸ |
|  د امريکا متحده ايالات | ۹۸۸٬۵۱۹ |
|  اسټراليا | ۴۰۹٬۸۰۵ |
|  فرانسوي پولينزيا | شاوخوا ۲۱۵٬۰۰۰ |
|  ساموا | ۱۹۲٬۳۴۲ |
|  تونګا | ۱۰۳٬۰۳۶ |
|  کوک ټاپوګان | ۱۷٬۶۸۳ |
|  کاناډا | ۱۰٬۷۶۰ |
|  تووالو | ۱۰٬۶۴۵ |
|  چيلي | ۹٬۳۹۹ |
| ژبې |
| پولينشيايي ژبې (هاوايي ژبې، ماوري ژبه، رپا نويي ژبه، ساموايي ژبه، تاهيتي ژبه، تونګايي ژبه، تووالويي ژبه او نورې ژبې), انگلیسي، فرانسوي او
اسپانیایي |
| دين |
| مسيحيت (۹۶٫۱٪) و پولنشيايي عقايد |
| اړوند توکمډله |
| نور وګړي استرونزيايان او يورونزيان  |

 د ساموا خلک
 تایتي ماشومان
**پولینیشیايي وګړي** یا **پولینیشیان** ( انګليسي ژبه: **Polynesians**‎ ) د توکمیزو ژبو یوه ډله ده چې د توکمیزو ډلو څخه جوړه شوې ده چې سیمه يیز دي ( پولینیشین (جزیرې چې په پولینیزیا مثلث کې موقعیت لري)، په آرام سمندر کې د اوقیانوس یوه لویه سیمه ده. د دې خلکو لومړنۍ تاریخي ریښې بېرته د سویل ختیځې آسیا ټاپوګانو ته ځي ، او دوی د لوی آسټرونیسیا توکم - ژبني ګروپ برخه ده ، او د دوی ژبنۍ ریښې د تایوان له اصلي اوسیدونکو سره شریکې شريکيږي. دا خلک په پولینیشیايي ژبو خبرې کوي، کوم چې د استرونزیایي ژبې د کورنۍ د سمندري ژبې فرعي کورنۍ یوه څانګه ده. ماوريان **د پولینیشیايانو** د نفوس لویه برخه جوړوي، له دوی وروسته، سامونان ، د هاوایي اصلي اوسیدونکي ، تاهیتیان ، تونګان او د کوک ټاپوانو ماوريان د **پولینیشیايي وګړو** ترټولو ډېر نفوس جوړوي.

**پولینشیايان** د سمندري کښتیو په مرسته د خپلو کډو سره د آرام سمندر ترټولو لرې پرتو سیمو ته تللي او د هاوایي ، راپانوي (ایسټر ټاپو) او آوټاروا (نیوزیلینډ) په څېر ټاپوګانو کې مېشته شوي دي، دوی ځانګړي فوق العاده سمندري وړتياوې او مهارتونه لرل چې له کبله يې دوی د نړۍ لرې پرتو سيمو ته مهاجرتونه کړي دي او هلته اباد شوي دي.

## پولینشیایي وګړو سرچينه

 په ارام سمندر او هغه سیمه کې چې د پولینیشیا مثلث په نوم یادیږي، د پولینیشیايي کوچیانو خپرېدل.
**پولینیشیان** ، له هغې ډلې سامونيان ، تونګان ، نیویان ، کوک ټاپوګانو موریس ، تاهیتان ماویس ، هاوایی مولیس ، مارکیساس ټاپوان ، او د نیوزیلینډ موریس ، د آسترونیسیا د خلکو فرعي ټولګه ده. د جینیاتي، ژبپوهنې لرغون پېژندنې شواهدو پر بنسټ، **پولینیشیان** د تایوان اصلي اوسیدونکو ، د سویېل ختیځې آسیا د سمندري سیمې خلکو، مایکرونیزیا او ماداګاسکر سيمو وګړو ته ورته والی لري

```

```

 د وخت په تېرېدو سره د اتریش د خلکو مهاجرت او خپرېدل
## سرچینې
# پخته

| How to read a taxobox**{{{name}}}** |
| --- |
|  |
| **ساينسي ډلبندۍ** |
|

 |

**پخته** (علمي نوم: *Gossypium*) چې په عامیانه پښتو کې ورته **پخته** یا **مالوچ** هم ویل کېږي، د ګل لرونکو بوټو یو جنس دی چې د **مالواسیا** (Malvaceae) په کورنۍ پورې اړه لري. دا بوټی په ټوله نړۍ کې د خپلو سپینو او نرمو فایبرونو له امله خورا زیات صنعتي ارزښت لري. پنبه په استوايي او نیمه استوايي سیمو کې شاوخوا ۲۰ تر ۵۱ بېلابېل ډولونه لري.

## ريښه او نوم

په پښتو کې ورته پنبه او پخته ویل کېږي. د هغې سپین نرم فایبر ته بیا په ځانګړي ډول مالوچ وايي. په انګلیسي کې ورته "Cotton" ویل کېږي چې له عربي کلمې "القطن" څخه اخیستل شوې ده. سره له دې چې په ځینو ژبو کې ورته د ونې وړۍ ویل کېږي، خو پنبه ونه نه ده، بلکې یو بوټی دی چې کله ناکله تر ۶ مترو پورې لوړېږي.

## تاريخچه

پنبه یو له خورا پخوانیو کښت کېدونکو بوټو څخه دی. داسې شواهد شتون لري چې لږترلږه ۵۰۰۰ تر ۶۰۰۰ کاله وړاندې په هند او مکسیکو کې کارول کېده. په هند کې د پنبې د کښت نښې د سیند درې په تمدن کې موندل شوې دي. هیروډوټس (یوناني مورخ) د هندي پنبې په اړه ویلي: "هلته داسې ونې شته چې وړۍ تولیدوي او د پسونو له وړیو ډېره ښکلې ده."

## بيولوژيکي ځانګړتیاوې

د پنبې بوټی په دوه ډوله وده کوي: اصلي ډډ یې مستقیم وي، خو په جانبي څانګو کې یې ګلان او میوه (غوزې) نیسي.

* **پاڼې:** پاڼې یې د لاس د ورغوي په څېر ۳ تر ۹ برخې لري.
* **ګلان:** ګلان یې په لومړي سر کې سپین یا ژېړ وي، خو وروسته له ګرده افشانۍ څخه ارغواني رنګ ته اوړي.
* **غوزه (میوه):** کله چې د پنبې میوه پخیږي، یو کپسول جوړوي چې "غوزه" ورته ویل کېږي. د پخېدو پر مهال دا غوزه چوي او سپین مالوچ ترې راوځي.
* **تخم:** د مالوچو په منځ کې تور تخمونه وي چې د غوړیو بډایه سرچینه ده.

## مهم ډولونه

یوازې څلور ډولونه یې په نړیواله کچه د نساجۍ لپاره کرل کېږي:
1. *Gossypium hirsutum*: تر ټولو عام ډول دی (۹۰٪ نړیوال تولید).
2. *Gossypium barbadense*: د لوړ کیفیت او اوږده فایبر لرونکې پنبه.
3. *Gossypium herbaceum*: په افریقا او اسیا کې کرل کېږي.
4. *Gossypium arboreum*: چې په اصل کې د هند او پاکستان د سیمو پنبه ده.

## کښت او تولید

پنبه ګرم اقلیم او ډېرو اوبو ته اړتیا لري. نن ورځ چین، هند، امریکا، برازیل او پاکستان د نړۍ تر ټولو لوی تولیدونکي هېوادونه دي.

### په افغانستان کې پنبه

افغانستان د پنبې د کښت لپاره مناسب اقلیم لري. کندوز، هلمند، بلخ او هرات د پنبې د تولید مرکزونه دي. په کندوز کې د "سپین زر" شرکت په هېواد کې د پنبې د پروسس یو له مشهورو مرکزونو څخه دی.

## صنعتي ارزښت

* **نساجي:** د جامو، ټوکر، بسترې او تار جوړول.
* **خوراکي غوړي:** د پنبې له تخم (پنبه دانې) څخه د پخلي غوړي ایستل کېږي.
* **د څارویو خوراک:** د غوړیو له ایستلو وروسته پاتې شونې (کنجاړه) د څارویو لپاره خورا قوي خوراک دی.
* **طبي کارونه:** د روغتیایي پنبې او بنداژونو په جوړولو کې کارول کېږي.

## روغتیایي خطرونه

هغه کارګران چې د پنبې په فابریکو کې کار کوي او د هغې دوړې تنفس کوي، ممکن د بیسینوسیس ($Byssinosis$) په نوم د سږو په ناروغۍ اخته شي، چې د ساه لنډۍ او ټوخي سبب ګرځي.

## سرچینې

* د ويکيپېډيا د بېلابېلو ژبو مقالې.
* بوټي پېژندنه - علمي مجلې.

وېشنیزه:بوټي
وېشنیزه:پنبه
وېشنیزه:صنعتي بوټي
# ککرۍ تاروگی

| Acherontia atropos ککرۍ تاروگی
 |
| --- |
|  |
| مملکه
 | ژوي
 |
| څانگه
 | بند پښه لرونکې ژوې
 |
| څېرمه څانگه
 | شپږ پښې لرونکی ژوي
 |
| طبقه
 | خوځندکې
 |
| طایفه
 | پتنگان
 |
| کورنۍ
 | تاروگی
 |
| جنس
 | Acherontia
 |

**ککرۍ تاروگی** (په لاتين:*Acherontia atropos*) یو لوي شپني لېږدېدونکی پتنگ دي چې په شمالي افريقا، سهیلي او منځنۍ اروپا کې ژوند کوي.

## توصيف

ککرۍ تاروگی د تاروگی (*Sphingidae*) په کورنۍ او د *Acherontia* په جنس پورې اړه لري. نوموړي پتنگ پر تور بدن باندي ژېړ نقاشی لري چې لکه ککرۍ غوندی دی. د ککرۍ تاروگی ښځينه په ځانگړي ډول د کچالو پر پاڼو باندي هگی اچوي. چنجی یی ژیړ رنگ د تور نقاشی سره لري. ککرۍ تاروگی لېږدېدونکی پتنگ دي چې د افریقا او جنوبي اروپا څخه منځنۍ اروپا ته لېږدي. نوموړي پتنگ د شات سره مینه لري.
# شپږ پښې لرونکی ژوي

| Hexapoda شپږ پښې لرونکی ژوي
 |
| --- |
|  |
|  |
| مملکه
 | ژوی
 |
| شاخه
 | بند پښه لرونکی ژوي
 |
| لاندي شاخه
 | شپږ پښې لرونکی ژوي
 |

**شپږ پښې لرونکی ژوي** (په لاتين: *Hexapoda*)د بند پښه لرونکو ژويو څخه تر تولو لویه لاندي شاخه (ډله) ده چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. د دی ژويو بدن د سر، برخې لرونکی ټټر، درو جوړو پښو او نس څخه جوړ شوي دي او په څلورو مهمو ډلو تقسیم شوي دي.

* خوځندکې - Insecta
* سپرېنگي لکۍ لرونکې ژوې Collembola
* Diplura
* Protura
# بند پښه لرونکې ژوې

| How to read a taxobox**بند پښه لرونکی ژوي** |
| --- |
|   |
| **ساينسي ډلبندۍ** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| سلطنت:
 | ژوی  |
| Phylum:
 | بې شمیرۍ ژوي  |
| ټولگی:
 | بند پښه لرونکی ژوي  |

 |
|  |
|  |

**بند پښه لرونکي ژوي** (په لاتين: *Arthropoda*) د بې شمزیه ژويو څخه تر ټولو گڼ شمېر لرونکې ډله (څانگه) ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي او په طبیعت او اقتصاد کې هم مهم رول لوبوي. ددې ډول تر اوسه پورې ۱ میلیونه ډوله ژوې پېژندل شوي دي. د هغو ژويو بدن د کوچنیو برخو څخه جوړ شوی دی، پښې یې د بندونو په مرسته تړل شوي دي او پوستکی یې د کلک پوښ (چې باندینی اسکلټ ورته وایي) لخوا پوښ شوی دی چې د عضوي او معدني توکو څخه جوړ شوی دی. عضلې يې د داخلي او بانديني اسکلټ سره تړل شوي دي. د رگو سیسټم یې پرانیستل شوی دی او د ملا په برخه کې وجود لري. نوموړي ژوي په دوو جنسو (نارينه او ښځينه) تقسیمېږي.

## د بند پښه لرونکو ژويو تقسیم

بند پښه لرونکي ژوي په څلورو مهمو ډلو تقسیمېږي:

* نوسی لرونکې ژوې (Chelicerata)
* سرسوبلې ( Myriapoda)
* كلک څرمنې ژوې (Crustacea)
* شپږ پښې لرونکي ژوي (Hexapoda)
* ټریلوبیټونه

### د بدن جوړښت

بند پښه لرونکي ژوي باندینی اسکلټ لري چې د کلکې کیټیني (Chitin)پوښ څخه جوړ شوی دی.او ځينې ژوي (لکه كلک څرمنې ژوې) باید څو ځله خپل اسکلت د خپل ژوند په ترڅ کې واچوي. بدني برخې د نری پوستي پردې په مرسته تړل شوي دي. بدن یې د دوو یا درېوو مهمو برخو څخه جوړېدلای شي.

* ۱. سر (cephalon) + ټټر (thorax) + نس (abdomen)
* ۲. cephalothorax + نس (abdomen)
* ۳. سر (cephalon) + ټټر (thorax)