# ستورو ژونپوهنه

د ستورو بیولوژي، چې د Exobiology په نامه هم پیژندل کېږي، یوه ګڼ رشته اې علمي څانګه ده، چې په کاییناتو کې د ژوند پیل، ابتدايي تکامل، وېش او د ژوند راتلونکې مطالعه کوي. د ستورو بیولوژي څو اړخیزه ساحه ده، چې یو شمېر هغه ټاکونکي شرایط او احتمالي پېښې ارزوي، چې د هغو په وسیله ژوند رامنځته کېږي، وېشل کېږي او په نړۍ کې وده مومي. دا موضوع دا پوښتنه په پام کې نیسي، چې ایا له ځمکې نه بهر ژوند شته که نه، او که وي، نو څنګه انسانان کولای شي هغه کشف کړي.

د ستورو بیولوژي له مالیکولي بیولوژۍ، بیوفزیک، بیوکیمیا، کیمیا، ستورپوهنې، د نړۍ فزیکي پېژندنې، له لمر پورته سیارې یا exoplanetology، جیولوژي یا ځمکپوهنه، پیلونټولوژي یا لرغونپوهنه او اکنولوژي نه کار اخلي، ترڅو په نورې نړۍ کې د ژوند امکان وڅېړي او د بایوسفیرونو په پیژندلو کې چې ښايي د ځمکې له کرې سره توپیر ولري مرسته وکړي. د ژوند اصلي او ابتدايي تکامل د ستورو د بیولوژۍ د نظم یوه نه بېلېدونکې برخه ده. د ستورو بیولوژي موجوده ساینسي علوم تشریح کوي. د ستورو بیولوژي په لومړیو برخو کې هغه فرضیې ارزوي، چې په بشپړه توګه له موجوده علمي نظریو سره سمون لري.

په دې متوسطې یا بین الرشته یي برخه کې د سیاروي سیسټمونو د اصل او پیلامې په هکله څیړنې، په فضا کې د عضوي ترکیباتو سرچینې، د کاربن-اوبو-ډبرو اړوند تعاملات، د سیارو د استوګنې وړتیاوې، د ژوند تشخیص لپاره د چاپېریالي امضاوو په هکله څېړنې او د ځمکې او فضا اړوندو ستونزو سره د ژوند د سازښت ظرفیت په هکله مطالعات شامل دي.

ښايي بایو کیمیا له لویې چاودنې نه وروسته، ۱۳،۸ میلیارده کاله مخکې پیل شوې وي، یعنې د استوګنې وړ دورې په لړ کې کله چې کایناتو یوازې ۱۰ تر ۱۷ میلیونه کاله عمر درلود. د پانسپرمیا فرضیې له مخې، مایکروسکوپي ژوند - میتیورایدونه یا شهابي ډبرې، سیارکونه یا استروایدونه او د شمسي نظام نور کوچني اجرام - ښايي په ټولې نړۍ کې موجود وي. د ۲۰۱۵ ز کال په اګست میاشت کې د خپرو شویو څېړنو له مخې ښايي ډېری لوی کهکشانونه د شیدو لارې د کوچنیو کهکشانونو په پرتله د استوګنې وړ سیارو د پیدا کولو او پراختیا په برخه کې ډیر ګټور وي. په هر حال، په کایناتو کې یوازینی ځای ځمکه ده، چې انسانان پرې پوهېږي چې د ژوند کولو وړ ده. د نورو ستورو په شاوخوا کې د استوګنې وړ سیمو یا زونونو اټکل، چې ځینې وخت د «طلایي سیمو یا ګولډیلاک زون» په نامه هم یادیږي، د زرګونو له لمره لیرې سیارو کشف او د ځمکې پر سر د شدیدو استوګنځیو په هکله نوي لیدلوري دا روښانوي، چې کېدای شي د نړۍ او کایناتو په کچه د استوګنې وړ ځایونه تر هغې کچې، چې اوسمهال او په تېره بیا دې وروستیو کې یې اټکل کېږي لا ډېر وي.

د مریخ په سیارې کې اوسني متجسسه او زغم لرونکي مریخ پلټونکي د لرغوني ژوند د شواهدو او همدارنګه د پخوانیو سیندونو یا جهيلونو په هکله، چې ښايي د اوسېدلو وړ وي مطالعات کوي. د مریخ په سیارې کې د استوګنې وړتیا، تافونومي (فوسیلونو پورې اړوند) او عضوي مالیکولونو اړوندو شواهدو لټون اوسمهال د NASA او ESA له لومړنیو موخو نه دي.

ان که چیرې له ځمکې بهر د ژوند کولو چانس هیڅکله ونه موندل شي، ښايي د ستورو بیولوژي، نړیوال جوړښت یا ماهیت او د دوی په وسیله رامنځته شوي تکاملي لیدلوري، بیا هم دلته د ځمکې پر سر د اړوند پراخو  ګټو لامل شي.

## عمومي کتنه

دا اصطلاح د لومړي ځل لپاره د روسي (شوروي) ستور پیژندونکي ګاورییل تیخوف Gavriil Tikhov له خوا په ۱۹۵۳ز کال کې وړاندې شوه. د ستورو بیولوژي په ایتمولوژیک ډول د یوناني ژبې له (ἄστρον) کلیمې یعنې د «غړوسکي ستوري یا برج ستوري»، (βίος, bios,) یعنې «ژوند» او (-λογία، -logia) یعنې علم او مطالعې نه اخیستل شوې دي، چې د بېلابېلو ستوربیولوژۍ مترادفونه دي؛ په دې توګه مترادفات د هغو مهمو علومو په تړاو جوړ شوي، چې د یادې برخې په پراختیا کې مهم رول لوبولی و: لکه ستورپوهنه او بیولوژي، چې د اګزوبیولوژي exobiology نېږدې مترادف دی، چې د یوناني له (Έξω) یعنې «بیرونی»،(Βίος, bios,) یعنې «ژوند» او (λογία, -logia, study.) یعنې علم نه اخیستل شوی دی. د اګزوبیولوژي Exobiology اصطلاح د مالیکولي بیولوژیست او د نوبل جایزې ګټونکي جوشوا لدربرګ په وسیله رامنځته شوه. داسې اټکل کېږي چې اګزوبیولوژي Exobiology له ځمکې نه بهر د ژوند لټون په برخه کې محدوده ساحه لري، حال دا چې د ستورو بیولوژي موضوع پراخه ده او د ژوند او نړۍ یا کایناتو تر منځ اړیکه ارزوي، چې د فضایي ژوند لټون او همدا راز په ځمکه کې د ژوند سرچینه، تکامل او حدود هم مطالعه کوي، یوه بله اصطلاح چې په تیرو وختونو کې کارول کېده، پردي یا بیګانه پېژندنه یا زنوبیولوژي xenobiology، «د بهرنیانو د چاپېریال یا بیولوژي پېژندنه» هغه کلیمه ده، چې په ۱۹۵۴ ز کال کې د علمي تخیلي لیکوال رابرت هاینلین په وسیله په خپل اثر «ستوریز څاروی The Star Beast» کې وکارول شوه. د زونوبیولوژي یا xenobiology اصطلاح اوسمهال په ډیرې تخصصي معنی سره «د بهرنۍ کیمیا پر بنسټ بیولوژي» په معنی کارول کېږي، البته کله چې له ځمکې بهر یا د ځمکې اړوند (احتمالاً مصنوعي) منشاء ولري. لکه څنګه چې په لابراتوار کې د ژوند ځینو پروسو لپاره د کیمیا بدیل مترادفونه رامنځته شوي، نو بېګانه پېژندنه یا زینبیولوژي اوسمهال د یوې موجودې موضوع په توګه ګڼل کېږي.

په داسې حال کې چې دا یوه نوې رامنځته شوې او مخ پر ودې برخه ده، دا پوښتنه چې ایا د نړۍ په بل ځای کې هم د ژوند کولو امکان شته؟ یوه د تایید وړ فرضیه ده او له همدې امله د علمي څېړنې یوه باوري کرښه ده. که څه هم یو وخت به د علمي څېړنو له اصلي بهیر نه بهر ګڼل کېده، د ستورو بیولوژي د مطالعې اړوند په یوې رسمي څانګې بدله شوې ده. د سیارې پیژندنې عالم دیوید ګرینسپون ستوربیولوژي د طبیعي فلسفې یوه برخه بولي، چې په پېژندل شویو علمي نظریو کې د نامعلومو نظریو لپاره اټکلونه جوړوي. د اګزوبیولوژي په برخه کې د ناسا لېوالتیا لومړی د متحده ایالاتو د فضایي برنامې له ودې او پراختیا سره پیل شوه. په ۱۹۵۹ ز کال کې ناسا NASA خپله لومړنۍ exobiology پروژه تمویل کړه او په ۱۹۶۰ ز کال کې ناسا NASA د Exobiology پروګرام رامنځته کړ، چې اوسمهال د ناسا د اوسني ستوربیولوژي د پروګرام د څلورو اصلي عناصرو له ډلې څخه دی. په ۱۹۷۱ ز کال کې ناسا NASA له ځمکې بهر د پراخې پوهې او ځیرکتیا (SETI) لټون تمویل کړ، ترڅو د ستورو د خپل منځي اړیکو لپاره د بریښنایي مقناطیسي طیف رادیویي فریکونسۍ ولټوي، چې د لمریز سیسټم نه بهر د فضایي ژوند په وسیله لیږدول کېږي. مریخ ته د ناسا د وایکینګ ماموریتونه، چې په ۱۹۷۶ ز کال کې پیل شول، په مریخ کې د اوسني ژوند د میټابولیزم لټون لپاره یې درې بیولوژيکي ازمایښتونه لرل.

د ستوربیولوژي اړوند چاپېریال پېژندنې، مشاهدوي ستوربیولوژۍ او د ځمکې په خورا سخت چاپېریال کې د ودې لپاره د فوق العاده وړتیا لرونکو بېلابېلو اکستروموفیلونو د کشف کولو په برخه کې پرمختګونه د دې اټکلونو لامل شوو، چې کېدای شي د کایناتو په ډېریو فضايي اجسامو کې وده وکړي. د اوسنۍ ستوربیولوژي اړوند څیړنو ځانګړی تمرکز،  په مریخ کې د ژوند کولو امکان ده هغه هم ددې له کبله چې دا سیاره ځمکې او د ځمکې تاریخ ته ډېره نږدې ده. ډېری شواهد شتون لري چې، دا ښيي چې مریخ تر دې وړاندې په خپله سطحه کې د پام وړ په کچې اوبه لرلې دي او اوبه د کاربن پر بنسټ د ژوند د پراختیا او ودې لپاره د یو اړین پیل په توګه ګڼل کېږي.

هغه ماموریتونه چې په ځانګړې توګه په مریخ کې د اوسني ژوند لټون په موخه ترسره شوي وو، د وایکینګ او څېړونکي بېګل برنامې وې، د وایکینګ ترلاسه شوې پایلې قطعي نه وې او بېګل ځمکې ته له راښکته کېدو ۲ دقیقې وروسته ناکام شو. د ستوربیولوژي په برخې کې یو پیاوړی راتلونکی ماموریت کولای شي د مشتري یخ لرونکو سیارو اړوند یو مدار وي، چې د مشتري د سیارو چې ـ ځینې یې کېدای شي مایع اوبه ولري ـ د مطالعې لپاره چمتو شوي وي. د ۲۰۰۸ ز کال په وروستیو کې فونیکس په مریخ کې د مایکروبیل ژوند د تیرې او اوسنۍ سیارې استوګنې لپاره چاپیریال او د اوبو تاریخچه یې په هغه ځای کې وڅېړله.

## سرچينې