# بیوسمیوټیک

بیوسمیوټيک (د یوناني βίος  BIOS د "ژوند" په معنا او σημειωτικός sēmeiōtikos ، "د نښانو رعایت کوونکي" په معني) د نښې پېژندې او بیولوژي یوه رشته ده چې په بیولوژیکي ساحه کې له ژبپوهنې وړاندې په معني جوړولو یا د نښو او کوډونو تولید او تفسیر او د دوی ترمنځ اړیکه  تر بحث لاندې نیسي.

بیوسمیوټيک د بیولوژی او نښو پېزندنې موندنې سره مدغم او د ژوند په ساینسي لید کې د پاراډیمیک (نمونه یی) بدلون وړاندیز کوي، چې نښې جوړونه (د نښې بهیر، د معني او تفسیر په ګډون) په کې د هغې له اصلي او ذاتي ځانګړتیاوو څخه ده. د بیوسمیوټيک اصطلاح په لومړي ځل په ۱۹۶۲ز کال کې د فیدریک اس. راوتسچایلډ له خوا وکارول شوه، خو توماس سبوک او توري ون اوکسکول دا اصطلاح او ساحه پلې کړه. دا ساحه چې د بیولوژي قاعده وي نظرونه ننګوي، عموماً د نظري او تطبیقي بیوسمیوټيک ترمنځ وېشل کېږي.

د بیوسمیوټيک نظریات هم د انساني - حیواني زده کړو او د انساني - نباتي زده کړو په ګډون په انساني علومو او ټولنیزو علومو کې منل شوي دي.

## تعریف

بیوسمیوټيک هغه بیولوژي ده چې د نښو د سیستمونو د زده کړې په توګه تعبیر کېږي، یا په تفصیلي ډول د لاندې مواردو مطالعه ده.

* د ژوند د پروسو معني، ارتباط او د عادت شکل
* د ژوند په طبیعت کې د نښې جوړونه (د نښو اړیکې رامنځته کول او بدلول)
* د ټولو نښو او د نښو د تفسیر بیولوژیکي بنسټ

## اصلي څانګې

تر مطالعې لاندې د نښې جوړونې د اساسي ډولونو د بنسټ پر اساس، بیوسمیوټيک په لاندې ډول وېشل کېدای شي

* د بوټو نښه پېژندنه ( چې داخلي نښه پېژندنه یا نباتي نښه پېژندنه هم ورته وايي)، (په جینوم پورې اړوند د ژباړې پروسو او د عضوي بڼې یا د ظاهري خواصو په ګډون) په حجروي او مالیکولي کچه د نښې جوړونې مطالعه؛ د بوټو نښه جوړونه په ټولو ژوندیو موجوداتو کې د دوی په حجروي او نسجي کچه پېښېږي؛ د بوټو په نښه پېژندنه کې د پروکاریوت نښه پېژندنه، د باکتریا په ټولنو کې د نښې له لارې تعاملات لکه د نصاب (حد اکثر) موندل او د نصاب شنډول ګډون لري.
* زوسمیوټيک یا حیواني نښه پېژندنه، یا د حیوان پېژندو د بڼو مطالعه؛ حیواني نښه جوړونه په هغو ژوندیو موجوداتو کې پېښېږي چې عصبي-عضلاتي سیستم لري، همدارنګه انساني نښه پېژندنه، چې په انسانانو کې نښې پېژندنه د چلند مطالعه هم په کې شامله ده.

ترد مطالعې لاندې د نښې جوړونې برلاسي اړخ ته په پام سره، لاندې نومونه کارول شوي دي: بیوپراګماتیک، بیوسیمانتیک او بیوسینټاکټیک.

## تاریخچه

د چارلز سنډرز پیرس (۱۸۳۹-۱۹۱۴ز کال) او چارلز ډبلیو. مورېس (۱۹۰۳-۱۹۷۹ز کال) سربېره، د بیوسمیوټیک لومړني مخکښ کسان جاکوب وون یوکسکول (۱۸۶۴-۱۹۴۴ ز کال)، هیني هیډیګر (۱۹۰۸-۱۹۹۲ز کال)، جیورجیو پروډي (۱۹۲۸-۱۹۸۷ ز کال)، مارسیل فلورکین (۱۹۰۰-۱۹۴۴ ز کال) او فردریش اس. روتچیلډ (۱۸۹۹-۱۹۹۵ ز کال) وو؛ د معاصر کثیر الرشتوي بنسټ اېښودونکي توماس سبوک (۱۹۲۰-۲۰۰۱ ز کال) او توري وون اوکسکول وو.

په ۱۹۸۰ ز کال کلونوکې په نظري بیولوژي کې د ریاضي پوهانو یوې فعالې حلقې، رینه تام (د پرمختللو ساینسي څېړنو انسټیټیوټ)، یانیک کرګوسین (دالهاوزي پوهنتون او د پرمختللو ساینسي څېړنو انسټیټیوټ) او رابرټ روزن (دالهاوزي پوهنتون، همدارنګه د هوارډ اچ. پټي سره د بفلو ډلې پخوانی غړی)، د "طبیعت نښې پېژندنې"، "سیمیو فزیک"، یا "اټکل شوي سیستمونه" د سرلیکونو په کارولو او د موډلینګ تګلارې  په غوره کولو سره یې د نښې پېژندنې او بیولوژي ترمنځ اړیکې وڅېړلې.

په معاصره دوره کې (لکه څنګه چې د کوپنهاګن - تارتو مکتب له خوا پیل شوه) بیولوژي پوهان جیسپر هوفمایر، کالیوي کول، کلاوس ایمیچ، ټرینس ډیکن، نښه پوهان مارتین کریمپین، پاول کوبلي، فیلسوفان ډونالډ فاواریو، جان ډیلي، جان کولیر او د پېچلو سیستمونو ساینس پوهان هاوارډ اچ. پټي، مایکل کانراډ، لوئس ام. روچا، کلف جوسلین او لیون کرویزات شامل وو.

د بیوسیموټیک څېړنې لپاره کلنۍ نړیوال کنفرانس چې د بایوسیموټیک کې د غونډو یا *Gatherings in Biosemiotics* په نوم ؤ، په ۲۰۰۱ ز کال کې پرانیستل شو او له هغه وخت راهیسې هر کال ترسره کېږي.

د بیوسیموټیک پوهانو یوې ډلې - مارسیلو باربیري، کلاوس ایمیچ، جیسپر هوفمایر، کالیوي کول او انتون مارکوس - په ۲۰۰۴ ز کال کې پرېکړه وکړه چې د بیوسیموټیک نړیوال ژورنال جوړ کړي. د بیوسیموټیک ژورنال چې دوی يې د خپرونو د مدیریت مشري په غاړه لرله، د نووا ساینسي خپرندویې له خوا په ۲۰۰۵ کال کې په لاره واچول شو (دوې ګڼې خپرې شوې) او د همدغو پنځو اېډېټرانو په موجودیت کې بیوسیموټیک په ۲۰۰۸ ز کال کې د سپرنجر خپرندویې له خوا په لاره واچول شو. د بیوسیموټیک کتابونو لړۍ (سپرنجر) چې د کلاوس ایمیچ، ډونالډ فاواریو، کالیوي کول او الکسي شاروف له لوري اېډېټ کېدل، په ۲۰۰۷ ز کال کې پیل شوه او له هغه وخت راهیسې یې ۲۳ ټوکونه خپاره کړي.

د بیوسیموټیک څېړنو نړیواله ټولنه په ۲۰۰۵ ز کال کې د ډونالډ فاواریو او د پورته یاد شوو پنځو اېډېټرانو له لوري جوړه شوه. په ۲۰۰۹ کال کې د بیوسیموټیک د بنسټیزو تېزسونو په اړه یوه ډله ییزه پروګرامي مقاله خپره شوه، او په بیوسیموټیک کې اړینې لوستلنې یا *Essential Readings in Biosemiotics* په نوم یو ۸۰۰ مخه درسي کتاب او ټولګه چې د کتابتو فهرست او تبصرې په کې وې، د ډونلډ فاواریو له خوا په ۲۰۱۰ ز کال کې خپور شو.

### په انساني علوم کې

د جاکوب وون یوکسکول او مارتین هیډیګر له کار راهیسې، د انساني علومو ګن شمېر پوهان په خپلو پروژو کې د بیوسیموټیک نظریاتو سره بوخت شول یا یې تخصیص کړل؛ برعکس، نښه پوهانو د بیوسیموټیک او پېچلتیا د تیوري د نظرونو په کارولو سره د انساني نظریو سره په انتقادي توګه بوخت شوي یا یې له سر نه بیان کړې دي. د بېلګې په توګه، اندریاس ویبر د هانس جوناس ځینې نظرونه د بیوسیموټیک مفاهیمو په کارولو سره بېرته بیان کړي، او بیوسیموټیک د جان برنزاید د شعر تفسیر لپاره کارول شوی دی.

په ۲۰۲۱ ز کال کې، امریکایي فیلسوف جیسن جوزفسن سټورم د حیواني اړیکو په اړه  بیوسیموټیک او تجربوي څېړنه وکاروله ترڅو د هایلوسمیوټیک وړاندیز وکړي، هایلوسمیوټیک د موجوداتو د علم یا اونټولوژي او ارتباط یوه تیوري ده چې سټورم په دې باور دی چې انساني علومو ته لاره هواروي ترڅو د ژبپوهنې له بدلون څخه هاخوا لاړ شي.

د جان ډیلي کار هم د انساني او بیوسیموټیک کړنلارو ترمنځ ښکیلتیا ښيي. ډیلي یو تاریخ پوه روزل شوی ؤ نه بیولوژي پوه، خو د نښه پېژندنې په اړه په خپلو لومړنیو کارونو کې یې په بیوسیموټیک او زوسیموټیک باندې په پراخه توګه بحث وکړ او هغه اصلطلاحات یې روښانه کړل چې د بیوسیموټیک پورې یې تړاو درلود. که څه هم د فزیوسمیوټيک په اړه یې په مفکوره باندې د متخصص بیوسیموټیک پوهانو له لوري نیوکه وشوه، پاول کوبلي، ډونالډ فاواریو، او کلیوي کول لیکلي چې "د ډیلي او د بیوسیموټیک ټولنې ترمنځ د دې مفکورې په اړه مناظرې تل مدني وې او د بل طرف د مرستې لپاره د متقابلې ستاینې سره مشخصې کېدې ترڅو د نښو د اړیکو په اړه زموږ په پوهه کې پرمختګ وشي.

## سرچينې