# ارنست هېکل

ارنست هېکلErnst Heinrich Philipp August Haeckel (جرمني )

اړوند| زېږونځای | Potsdam (en)   |
| ښاروندتوب |
جرمن سترواکي — د وايمار جمهوريت — Königreich Preußen (mul)   |
| زېږون نېټه |
۱۶ فېبروري ۱۸۳۴ — ۱۸۳۴  |
| مړينې نېټه |
۹ اگست ۱۹۱۹ — ۱۹۱۹  |
| مړينې ځای | Jena (en)   |
| زدکړنځی | Frederick William University Berlin (en)  — Humboldt-Universität zu Berlin (mul)   |
| ژبې |
جرمني ژبه — لاتيني ژبه  |
| دنده |  لړۍ...
بيالوژي پوه (د ژونديو موجوداتو د علومو پوهان) — طبیب — zoologist (en)  — فیلسوف — naturalist (en)  — ecologist (en)  — ornithologist (en)  — university teacher (en)  — ichthyologist (en)  — botanist (en)  — explorer (en)  — عکاس — ليکوال — botanical collector (en)  — draftsperson (en)   |
| نامتو زده‌کوونکی  | Oscar Hertwig (mul)  — Nicholas Miklouho-Maclay (en)  — Heinrich Höhr (en)   |

ټوليز مالومات| عمومي مالومات |
انسان  |
| غړی د |  لړۍ...
German Academy of Sciences Leopoldina (en)  Royal Swedish Academy of Sciences (en)  Zoological Society of London (mul)  Accademia Nazionale dei Lincei (mul)  (۱۸۹۹ – ) Bayerische Akademie der Wissenschaften (mul)  American Philosophical Society (mul)  Academy of Sciences of Turin (en)  (۱۸۹۸ – ) Deutscher Monistenbund (en)   |

جوړښت| جایزې |  لړۍ...
* Darwin–Wallace Medal (en)  (۱۹۰۸)
* Darwin Medal (en)  (۱۹۰۰)
* Bressa Prize (en)  (۱۸۹۵)
* Linnean Medal (en)  (۱۸۹۴)
* Swammerdam Medal (en)  (۱۸۹۰)
* Cothenius Medal (en)  (۱۸۶۴)
 |

 ارنست هاینریش فیلیپ اګست هېکل (په جرمني ژبه: [ɛʁnst ˈhɛkl̩]؛ زوکړه: د ۱۸۳۴ زکال د فبروري ۱۶مه – مړینه: د ۱۹۱۹ زکال د اګست ۹مه) جرمنی ژوي پوه، طبیعت پوه، د نژادي اصلاح غوښتونکی، فیلسوف، فزیک پوه، ښوونکی، سمندري ژوندپوه او هنرمند و. هغه په زرګونو نوې نوعې کشف، تشریح او پر هغو یې نومونه کېښودل؛ ورته مهال یې د نسل پوهنې یوه ونه انځور کړه چې په هغو کې یې اړوند ټول ژوندي موجودات لېست کړل او د ژوند پوهنې په برخه کې یې د ایکولوژي، فیلوم، فیلوجیني او پروټېسټا په ګډون ګڼ شمېر اصطلاحات رامنځته کړل. هیکل په جرمني کې د چارلز داورین د چارو ترویج کولو ته مخه کړه او د تجدید د نظریې په برخه کې یې موثر، خو لږ پراخ اقدامات ترسره کړل؛ دغه نظریه څرګندوي چې د یو ارګانېزم بیولوژیکي وده یا انټوجیني د هغو د نوعو تکاملي یا فیلوجیني چارې تکرار او خلاصه کوي.

د هېکل په خپاره شوي هنري اثر کې چې د طبیعت د هنري ډولونو (Kunstformen der Natur) په نامه دی د حیواناتو او موجودو سمندري ژوندیو موجوداتو ۱۰۰ توضېح شوي او څو رنګه انځورونه شتون لري چې د نوي هنر په نامه هنري خوځښت کې یې پام وړ اغېز لیدل کېږي. ارنست هېکل د یوه فیلسوف په توګه د نړیوالې معما د اصطلاح اړوند (Die Welträthsel؛ ۱۸۹۵- ۱۸۹۹ زکال؛ انګریزي ژباړه: The Riddle of the Universe، ۱۹۰۱ زکال) او د تدریسي تکامل څخه د ملاتړ په موخه د علومو او تدریس د آزادۍ (Freedom in Science and Teaching) تر عنوانونو لاندې اثرونه لیکلي دي.

هېکل د علمي نژاد پالنې ترویج کوونکی و او د ټولنیز داروینېزم نظریه یې منلې وه. نوموړی لومړنی کس و چې لویه جګړه یې «لومړنۍ» نړیواله جګړه وبلله او په ۱۹۱۴ زکال کې پیل شوې وه.

## ژوند

ارنست هېکل د ۱۸۳۴ زکال د فبروري په ۱۶مه په پوتسدام (هغه مهال د پروس د پاچاهۍ برخه و) کې وزیږېد. هېکل خپلې زده کړې په ۱۸۵۲ زکال کې په ډوم جمینازیوم یا د مرزبورګ د لویې کلیسا په عالي ښوونځي کې پای ته ورسولې. له دې وروسته نوموړي په برلین او وورتسبورګ کې، په ځانګړې توګه له البرت فون کولیکر، فرانز لیډیګ، روډولف ویرچو (هېکل د لنډ مهال لپاره د مرستیال په توګه ورسره کار هم وکړ) او اناتومېست – فزیولوژېست یوهانس پیټر مولر (۱۸۰۱ – ۱۸۵۸ زکال) سره د طبابت په برخه کې زده کړې وکړې. هغه له هرمان سټوډنر سره یوځای په وورتسبورګ کې د بوټو پوهنې په اړوندو لکچرونو کې ګډون کاوه. په ۱۸۵۷ زکال کې هېکل د طبابت په برخه کې د دوکتورا سند ترلاسه کړه او له هغو وروسته یې د درملنې کولو جواز واخیست. له ناروغانو سره له اړیکو وروسته هغه ته خپل دغه مسلک چندان ارزښتناک ښکاره نه شو.

نوموړي په ینا پوهنتون کې درې کاله د کارل ګیګنباور تر لارښوونې لاندې زده کړې وکړې او وړاندې له دې چې نوموړی په ینا پوهنتون کې د ژوي پوهنې ښوونکی شي په ۱۸۶۱ زکال کې یې د تطبیقي اناتومۍ په برخه کې مهارت ترلاسه کړ؛ هېکل له ۱۸۶۲ زکال څخه تر ۱۹۰۹ زکال پورې د ۴۷ کلونو لپاره په ینا پوهنتون کې پاتې شو. له ۱۸۵۹ زکال څخه تر ۱۸۶۶ زکال پورې هېکل د شعاعیانو(radiolarians)، سمندري سفنجیانو او سمندري حقلوي چینجیانو په څېر په ګڼ سمندري موجوداتو څېړنې وکړې. هغه مدیترانې ته د سفر پر مهال د شعاعیانو په نږدې ۱۵۰ نوو نوعو باندې نومونه کېښودل.

په ۱۸۶۴ زکال کې د هغه لومړۍ مېرمن، آناسیته مړه شوه. له همدې امله نوموړي د جیلي ماهیانو یو شمېر ښکلې نوعې (لکه سمونما اناسیته) د هغې د یادګار لپاره د هغې په نوم ونومولې. له ۱۸۶۶ زکال څخه تر ۱۸۶۷ زکال پورې هېکل له هرمان فول سره یوځای قناري ټاپو ګانو ته یو اوږد مهالی سفر وکړ. نوموړی د ۱۸۶۶ زکال د اکتوبر په ۱۷مه نېټه لندن ته ولاړ. هغه په راتلونکو څو ورځو کې له چارلز لیل سره ولیدل او همدارنګه یې د توماس هاکسلي او د هغه له کورنۍ سره د هغوی په کور کې ولیدل. د اکتوبر په ۲۱مه نوموړی د چارلز دراوین د لیدو په موخه په کینټ کې د هغه کور ډاون هوس ته ورغی. ده په ۱۸۶۷ زکال کې له اګنس هوشکه سره واده وکړ. د دوی زوی والټر په ۱۸۶۸ زکال کې وزیږېد او له دې وروسته یې په ۱۸۷۱ زکال کې مشره لور الیزابت او په ۱۸۷۳ زکال کې یې بله لور ایما وزېږېدله. په ۱۸۶۹ زکال کې نوموړي د یو څېړونکي په توګه ناروې، په ۱۸۷۱ زکال کې کرواسیا (چېرې چې نوموړی د هوار ټاپو په یوې صومعې کې ژوند کاوه) او په ۱۸۷۳ زکال کې مصر، ترکیې او یونان ته سفرونه وکړل. په ۱۹۰۷ زکال کې نوموړی د ینا موزیم جوړ کړ څو هلته خلکو ته د تکامل په برخه کې تدریس وکړي. هېکل په ۱۹۰۹ زکال کې له تدریس څخه تقاعد شو او په ۱۹۱۰ زکال کې د پروس د کلیساوو له اتحادیې څخه هم ووت.

د نوموړي د زوکړې په اتیایمه کلیزه کې هغه ته د جرمني مونشن بانډ له خوا یو دوه ټوکیز اثر ډالۍ شو چې عنوان یې دا و؛ هغه څه چې موږ یې له ارنست هېکل څخه پوروړي یو (Was wir Ernst Haeckel verdanken)؛ دغه اثر د ینا د هاینریش شمېت له خوا ترتیب شوی وو.

د هېکل دویمه مېرمن اګنس هم په ۱۹۱۵ زکال کې مړه شوه، دغه مهال نوموړی په پام وړ کچه کمزوری و او پښې او لاس یې مات شول. نوموړي په ۱۹۱۸ زکال کې په ینا کې خپل کور «ویلا مدوزا» په کارل زیس بنسټ وپلوره چې د هغه کتابتون یې په کې وساته. هېکل د ۱۹۱۹ زکال د اګست په ۹مه ومړ. نوموړی په جرمني کې د یوګون پالنې یو له مشهورو ملاتړ کوونکو څخه و.

### سیاست

د جرمني له رومانتیک خوځښت سره د هېکل لېوالتیا او همدارنګه تر یوې کچې د لامارکېزم منلو د هغه په سیاسي باورونو اغېز درلود. هېکل د دې پر ځای چې سخت دریځی داروین پالونکی وي، باوري و چې د یو ژوندي موجود ځانګړنې له چاپېریال سره د هغه له تعامل سرچینه اخلي او انتوجیني د فیلوجیني منعکس کوونکې ده. هغه ټولنیز علوم د «تطبیقي ژوند پوهنې» تصدیق کوونکي بلل او له دغه عبارت څخه یې د نازي ګوند په تبلیغاتو کې ګټنه کېدله.

په ۱۹۰۶ زکال کې هېکل د مونیسټ اتحادیې (جرمني مونشن بانډ) له بنسټګرو څخه و چې د فلسفي ماده پالنې یا ماتریالېزم ضد دریځ یې درلود او د ژوندانه طبیعي لرلید (natural Weltanschauung) یې ترویج کړ. دغه بنسټ تر ۱۹۳۳ زکال پورې فعالیت درلود او په مخکښو غړو کې یې ویلهلم اوسټوالډ، ګئورګ فون آرکو (۱۸۶۹ – ۱۹۴۰ زکال)، هیلین سټوکر او والټر آرتور برنډسون شامل وو. نوموړی لومړنی کس و چې د لومړۍ نړیوالې جګړې لپاره یې د «لومړۍ نړیوالې جګړې» نوم وکاروه.

له دې سره هم د هېکل آثار د نازي ګوند له خوا منع شول، ځکه چې نازیانو د نوموړي یوګون پالنه او فکري ازادي رد کوله. سربېره پر دې د یادونې وړ ده چې هېکل په جرمني کلتور کې د تحصیل یافته یهودانو پام وړ ونډه درک کړې وه.

## جوایز او ویاړونه

هېکل په ۱۸۸۵ زکال کې د امریکا د فلسفي ټولنې غړی وټاکل شو. نوموړي ته په ۱۹۰۷ زکال کې قیصر دویم ویلهلم د ښاغلي لقب ورکړ او همدارنګه ورته په ۱۹۰۸ زکال کې د لندن لینیان ټولنې د داروین – والاس عالي مډال ورکړ. په متحده ایالاتو کې د هېکل غر چې د تکامل د حوضې په نوم هم شهرت لري او د سیرا نواډا په ختیځ کې د ۱۳۴۱۸ فوټه (۴۰۹۰ متره) په لوړوالی موقعیت لري د هغه په نوم نومول شوی. ورته مهال په نیوزلنډ کې هم یو غر د هېکل د غره په نامه نومول شوی چې ۲۹۴۱ متره (۹۶۴۹ فوټه) لوړوالی لري. د سټوریوډ کوچنۍ سیاره هم د ۱۲۳۲۳هېکل په نوم نومول شوې.

په ینا کې نوموړی د هرنبرګ د یادګاري څلي (په ۱۹۶۹ زکال کې جوړ شو)، د ارنست هېکل په کور کې د جوړ شوي نندارتون او د ینا په فیلتیک موزیم کې د تکامل اړوند د تدریس پر مټ چې تر نن ورځې پورې د هغه اثار شریک کوي؛ یادول کېږي.

هارویټا هېکل نومی موږک ماهي هم د هېکل د ستایلو په موخه د هغه په نوم نومول شوی.

په ۱۹۸۱ زکال کې د ارنستا په نامه د بوټو پوهنې یوه مجلې د وینزویلا په مارکای ښار کې په خپرېدو پیل وکړ.

## په نازیسم باندې د هغه د بالقوه اغېز ارزونه

یو شمېر تاریخ لیکونکي د هېکل ټولنیز داروینېزم د نازي ایډیالوژي یو له مخکښو بڼو څخه بولي. خو یو شمېر نور بیا د دغو دواړو ترمنځ اړیکه رد کوي. دغو ته اړوند شواهد د یو شمېر اړخونو له مخې ناڅرګند دي؛ په داسې حال کې چې هېکل د علمي نژاد پالنې پلوي و.

هغه باوري و چې تکاملي ژوند پوهنې په قطعي بڼه دا ثابته کړې چې نژادونه د ځیرکتیا او وړتیاوو له مخې له یو بل سره برابر نه دي او همدارنګه د هغوی ژوند هم نابرابر ارزښت لري، د بېلګې په توګه «ټیت نژادونه (لکه ودایان او یا هم اسټرالیايي تورپوستي) له رواني پلوه د متمدنو اروپایانو په نسبت تي لرونکو (شادیانو یا سپیو) ته ډېر نږدې دي، له همدې امله باید د هغوی ژوندانه ته جلا ارزښت قایل شو». له همدې امله د «ژوندانه لپاره د مبارزې» په پایله کې «ټیټ» نژادونه بالاخره له منځه ځي. نوموړی همدارنګه ټولنیز داروینېست و چې باور یې درلود «د غوره کسانو بقا» یو طبیعي قانون دی او دغه مبارزه د نژادي ودې لامل ګرځي.

## سرچينې