# رومانتیزم / خیال پالنه

**رومانتيزم** (چې د **رومانتيک غورځنګ/خوځښت** يا د **رومانتیکې دورې** په نامه هم يادېږي) يو هنري، ادبي، موسيقي او فکري خوځښت و چې د اتلسمې پېړۍ په پاى کې په اروپا کې رامنځته شو او په نږدې موده کې په ډېرو سيمو کې له ١٨٠٠ څخه تر ١٨۵٠ پورې خپل اوج ته ورسېد. د رومانتیزم/ خیال پالنې ځانګړتیاوې پر فرديت، احساساتو، پټ ادبیاتو، د طبیعت ایده آل کولو، د ساینس او ​​​​صنعت غلط ګومان، د کلاسیک په پرتله منځنۍ پیړۍ ته لومړیتوب ورکولو او د ماضي په ستاینه کې پر ټینګار لرلو سره موندلی شو، دا تر یوې اندازې پورې د روښانتیا د دورې د ټولنیزو او سیاسي نورمونو، صنعتي انقلاب او په ساینسي بڼه د طبیعت منطقي کولو ته غبرګون و. رومانتیزم د بصري هنرونو، موسیقۍ او ادبیاتو په برخه کې په خورا پیاوړې توګه مجسم شوی وو او په تاریخ، تعلیم او تربیه، شطرنج، ټولنیزو علومو، او طبیعي علومو باندې یې هم لویه اغېزه درلوده. په دې وخت کې محافظه کاران، خپلواکی پالان، افراطګر او ملتپالان د خیال پاله مفکرانو تر اغېزې لاندې راغلي وو او د دې لامل شو چې رومانتیزم په سیاست کې د پام وړ او پېچلې اغېزه ولري.

دې غورځنګ د جمالیاتي تجربې د یوې مستندې سرچینې په توګه په نوو شدیدو احساساتو لکه ویره، وحشت، ډار او حیرانتیا باندې ټینګار وکړ په ځانګړې توګه هغه احساسات چې د طبیعت د ښکلا او د ښکلا پېژندنې متعالو برخو پر وړاندې څرګندیدې. روښانتیا، عقلیت او کلاسیزم ته په پرتله رومانتیزم د منځنیو پیړیو او د هنر او داستان هغه عناصر چې په مستند ډول د منځنیو پیړیو په توګه پیژندل شوي وو بیا را ژوندی کولو ته ارجیحت / لومړیتوب ورکړي وو او د نفوس له ودې، د ښاري پراخوالي، او صنعت پالنې څخه د خلاصون هڅه وکړه.

که څه هم د دې خوځښت رېښې د آلمان د سټورم اوند ډرینګ (طوفان او اضطراب) غورځنګ پورې تړلې وې،  چې د روښانتیا او عقلیت پر ځای یې وجدان او احساساتو ته ترجیح ورکوله خو د فرانسې د انقلاب پیښې او ایډیالوژګانې هم د نږدې لاملونو څخه وې، ولې چې ډېری لومړني خیال پالان کلتوري انقلابیان وو او د انقلاب سره خواخوږي وو. رومانتیزم د "زړورو" انفرادي شخصیتونو او هنرمندانو لاسته راوړنو ته لوړ ارزښت ورکوو، او باورمند وو چې که چېرې دا بېلګې سمې وساتل شي نو د ټولنې کیفیت به لوړ کړي. رومانتیزم د کلاسیکو نظریو څخه انفرادي تخیلاتواو هغو ته په صلاحیت ورکولو سره یې لا  وده ورکړه،  تر څو د خپلو افکارو په استازیتوب کې د زمانې د تاریخي او طبیعي ناخوالو او روحیې پر وړاندې یو قوي بدیل واوسي. د نولسمې پیړۍ په دویمه نیمایي کې، د رومانتیزم کمرنګتیا د ټولنیزو او سیاسي بدلونونو په ګډون د ډېرو نورو پروسو سره تړاو درلود او د دې لامل شو چې ریالیزم/ رېښتین پالنه د یو بدیل په توګه د رومانتیزم په مقابل کې وړاندې شي.

## د رومانتیزم / خیال پالنې تعریفونه

### بنسټیزې ځانګړتیاوې

د رومانتیزم ماهیت د هنرمند احساساتو او آزاد بیان ته اهمیت او لومړیتوب ورکول دي. هغه اهمیت چې خیال پالان یې احساساتو ته ورکوی کولای شو د الماني انځورګر کاسپر ډیویډ فریډریک په تبصره کې "د هنرمند احساس د هغه قانون دی" خلاصه کړو. د ویلیم ور‌ډسورت په باور شاعر باید «د ځواکمنو احساساتو ناڅاپي جریان» څخه شروع او وروسته یې یو شاعر په «‌ډېر سکون او آرامش سره راټول کړي» تر څو وکولی شي چې د نوي خو ورته احساساتو رامنځته کولو سره هنر ته وده ورکړي.

د دې احساساتو د څرګندولو لپاره، دا په پام کې نیول شوې وه چې د هنر منځپانګه باید د هنرمند له تصور څخه راشي او له «مصنوعي» قواعدو  څخه چې دا حکم کوي چې یوه هنري لیکنه باید څنګه وي، لږ تر لږه پیروي وشي. سمویل ټیلر کولریج او نور په دې باور و چې په تخیل کې طبیعي قوانین شته (که چېرې یو ښه تخلیقي هنرمند ) یوازې پریښودل شي نو په ناخبره توګه به هنري الهام تعقیب کړي او د قواعدو په څیر د تخیل اصليت اړین دی، ځکه چې د نورو اثارو او ماډلونو اغیزه د خالق خپل تخیل ته خنډ ګڼل جوړیږي. د رومانتیزم اصل دا و چې یو نخبه یا هنرمند باید د هېڅ نه یا صفر نه خپل اصیل کار(هنر) کمال ته ورسوي ولې چې له نورو څخه تقلید تر ټولو لویه ګناه ګڼل کېده، دا باور اکثرا د "رومانټیک اصليت" په نوم یادیږي. ژباړن او نامتو رومانتيک اګسټ ویلهیم شلیګل د ډراماتيک هنرونو او لیکونو پر اړه په خپلو لیکچرونو کې استدلال وکړ چې د انسان طبیعت تر ټولو غیر معمولي ځواک دی چې یو کس ته د دې وړتیا ورکوي تر څو یو شی په دوو مخالفو برخو باندې جلا او سره ووېشي.

ویلهیم د طبیعت په اهمیت او معیاري کولو باندې خورا قوي باور او دلچسپي درلوده خو دا د رومانتیزم لپاره یو اړین امر نه و، په ځانګړې توګه د طبیعت اغېزه پر هغه هنرمند باندې چې په تنهایي د طبیعت له خوا محاصره شوي وي. د روښانتیا د معمول ټولنیز هنر برعکس، خیال پالونکی د انساني نړۍ په اړه بې باوره وو، او باورمند وو چې د طبیعت سره نږدې اړیکه له ذهني او اخلاقي پلوه غوره ده. رومانتيک هنر خپلو اوریدونکو ته هغه څه په ګوته کړل چې موخه یې د هنرمند د شخصي غږ په توګه احساس کیږي. نو، په ادبیاتو کې، «ډېر رومانتيک شعرونه لوستونکيو ته د شاعرانو او ځان پیژندنې بلنه ورکوي».

د ایسیا برلین په وینا، رومانتیزم د یوې نوې روحیې «یوه داسې نوې او مضطربه روحیه ده چې د پخوانیو او محدودو بڼو پر ضد د کلکې او زورورې مبارزې، په دوامداره توګه د شعور داخلي حالتونو بدلولو سره د یوه عصبي مشغولیت، د تل پاتې حرکت او بدلون لپاره د لېوالتیا، د بې حده او مبهمو مسایلو سره د لېوالتیا، د ژوند هېر شوو سرچینو ته د بیرته راستنیدو هڅه، په انفرادي او ډله ییزه توګه د ځان پېژندلو لپاره هڅه او د نه منلو وړ او نه ترلاسه کېدونکي اهدافو د څرګندولو د لارو لټون په لټه کې ده » په توګه مجسم شوی.

### کلیمه پېژندنه

د هغو کلیمو ډله چې په «رومان- Roman» شروع کیږي په بېلو اروپایی ژبو کې لکه « رومانس-romance» او « Romanesque- رومانسک» یو پیچلي تاریخ لري. په اتلسمه پیړۍ کې، اروپایي ژبو - په ځانګړې توګه آلماني، فرانسوي او روسي - د انګلیسي کلیمې «ناول (یوه مشهوره افسانه) » په معنی کې د "رومان" اصطلاح کاروله. او دا صطلاح له مشهوره "روماني ژبو" څخه اخیستل شوي، کوم چې د پخوانۍ اصلي ژبې (لاتین) پرځای کارېده. ډېری د جرات، عزت او سرښندنې ناولونو د "شیوالریک رومانس (د نثر او آیت داستان یو ډول دی چې د منځنۍ پېړۍ په وروستیو او د عصري پېړۍ په لومړیو کې د اروپا په شاهي کورنيو کې مشهور و)" بڼه درلوده.

د رومانتیزم د منتقدینو بنسټ ایښودونکو اګسټ ویلیم شلیګل او فریدریک شلیګل په ۱۷۹۰ لسیزه کې د «رومانټیک شعر» په اړه خبرې پیل کړې، او له روحي اړخه ېې د "کلاسیکې دورې" سره مقایسه کړو نه د نېټې له اړخه. فریدریک شلیګل په خپله مقاله کې «په شعر خبرې اترې-۱۸۰۰ Dialogue on Poetry))» لیکي چې: « زه د پخوانیو عصريانو په منځ کې رومانتيزم لټوم، په شکسپیر کې، په سروینټس کې، په ایټالوي شعرونو کې، د ځوانمردي په دوره کې، د مینې او افسانې په هغه وخت کې چې پیښې او کلیمې ترې خپله سرچینه واخیسته»، د دې اصطلاح عصري مفهوم په فرانسه کې په پراخه کچه د ګرمین ډي سټیل له خوا د هغې په کتاب «دی ایل ایلیمګن -۱۸۱۳ (له آلمانه څخه - چې په جرمني کې د هغې سفرونه بیانوي)» کې د دوامداره کارولو له امله څخه خپور او مشهور شو.

## سرچينې

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| * ښ
* خ
* س

هنر تاريخ |
| --- |
| دورې او خوځښتونه | * مخکې له تاريخه هنر
* Ancient
* د منځنيو پېړيو هنر
	+ Pre-Romanesque
	+ رمانسک
	+ ګوتيک هنر
* رېنسانس هنر
	+ ميناريزم
* باروک
* روکوکو
* نيو کلاسيکيزم
* بيارغونه
* خیال پالنه
* رېښتينيزم (هنر)
* پيشارافايلي ورورولي
	+ اغېزمنتيا (هنر)
	+ سمبوليزم
	+ د دندې او هنر خوځښت
	+ ځنډي اغېزمنتيا
	+ نوی هنر
	+ نوواله هنر
	+ فوویسم
	+ اکسپرسیونیسم
	+ کوبیسم
* هممهاله هنر
	+ پست‌مدرن
	+ هنر مفهومی
	+ هنر پاپ
	+ Minimalism
 |
| سيمې | **منځني ختيځ هنر میان‌رودان
* لرغوني مصر هنر
* Hittite
* ايراني هنر
* Arabian
* South Arabian
* فینیکیان
* Ottoman

**منځنۍ اسيا هنرختيځې اسيا هنر چينايي هنر
	+ Hong Kong
	+ Taiwan
* جاپاني هنر
* کوريايي هنر
* Tibetan

**سوېلي اسيا هنر هندي هنر
* Bhutanese
* Newar

**ختيځې اسيا هنر اندونېزيايي هنر
* Filipino
* Vietnamese
* تايي هنر
* Myanmarese
* Malaysian
* Cambodian
	+ Khmer
* Lao
* Singaporean
* Bruneian

**د غربي هنر شاليد Minoan
* Cycladic
* Etruscan
* Dacian
* سېلتيک هنر
* سيتينيايي هنر
* د لرغوني یونان هنر
* Hellenistic
* Iberian
* Roman
* بيزانسي هنر
* Anglo-Saxon
* عثماني ترکي هنر
* Viking
* Rus

**افريقايي هنر Igbo
* Yoruba
* Benin
* Kuba
* Luba

**امريکايي هنر Pre-Columbian
* Maya
* Muisca
* Native American
* Inuit

**استراليايي هنراقيانوسي هنر** |
| ديني هنر | * بودايي هنر
* مسيحي هنر
	+ کاتوليک هنر
	+ پروتېستانت هنر
* هندو هنر
* اسلامي هنر
* جين هنر
* Manichaean
* سيک هنر او کلتور
* Taoist
* Vodou
* Vodun
 |
| تکتيکونه | * مجسمه سازي
* انځورګرۍ تاريخ
* کولالي
* خوشنويسي
* معمارۍ تاريخ
* عکاسي
* ګرافيک هنر
* برېښنايي هنر
 |
| ډولونه | * خلاص هنر
* هنر تاريخ څېړنې
* هنري خوځښت
	+ List
* انځوریز هنر
* Funerary
* ساده هنر
* Narrative
* رېښتينيزم
 |

 |