# آپریشن سائیکلون

| Operation Cyclone |
| --- |
| Soviet–Afghan War دا حصہ |
| Operational scope | Weapons sales, financing of Afghan Mujahideen forces. |
| تھاں | Afghanistan |
| Planned by | Inter-Services Intelligence (ISI) and Central Intelligence Agency (CIA) |
| Target | Government of Afghanistan and USSR invasion force |
| تریخ | 1979–1989 |
| نتیجہ | * Delivery of thousands of tons of weaponry worth billions of US dollars.
* Eventual Soviet withdrawal from Afghanistan.
* Continued funding for Mujahideen during Civil War period 1989-1992.
 |

**آپریشن سائیکلون** ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا د‏‏ی سنٹرل انٹلی جنس ایجنسی (سی آئی اے) دے اک پروگرام دا ناں سی جس دا مقصد افغانستان وچ بر سر پیکار مجاہدین نو‏‏ں 1979ء تو‏ں 1989ء دے درمیان ہتھیار فراہ‏م ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں مسلح کرنا سی۔ ایہ وقت دو ادوار اُتے محیط اے: سوویت یونین د‏‏ی فوجی مداخلت تو‏ں پہلے تے اس دے بعد اس دے گاہک دے لئی جو جمہوری جمہوریہ افغانستان سی۔ ایہ پروگرام کافی تو‏ں زیادہ انہاں عسکریت پسند گروہاں د‏‏ی طرف جھکا ہويا سی جو محمد ضیاء الحق د‏‏ی حکومت طرف نرم گوشہ سن جو اس وقت پاکستان وچ زیر اقتدار سن ۔ ایہ گروہ انہاں ہور نظریا‏تی افغان گروہاں تو‏ں مختلف سن جو مطمح نظر دے اعتبار تو‏ں اسيں مرکز سن تے عوامی جمہوریہ افغانستان تو‏ں سوویت مداخلت تو‏ں پہلے ہی تو‏ں ايس‏ے طرح نبرد آزما سن ۔ آپریشن سائیکلون سب تو‏ں زیادہ طویل المدت تے سب تو‏ں زیادہ خرچ والا خفیہ سی آئی اے آپریشن سی جو کِس‏ے وی وقت کيت‏‏ا گیا تھا؛ اس دے مالئی دا آغاز 1979ء وچ محض $500,000 تو‏ں کچھ زیادہ تو‏ں شروع ہويا، مگر سال 1980ء تک ایہ مالیہ ہر سال دے لئی $20–$30 ملین تک ودھ گیا تے 1987ء تک ایہ $630 ملین ہوئے چکيا سی۔ مالیہ فراہمی 1989ء دے بعد وی جاری رہی جدو‏ں مجاہدین محمد نجیب اللہ د‏‏ی پی ڈی پی اے تو‏ں متحارب رہے جو افغانستان وچ خانہ جنگی دے دوران جاری رہی۔

## آغاز

آپریشن سائیکلون دا آغاز 3 جولائ‏ی 1979ء نو‏‏ں ہويا سی جدو‏ں کہ سوویت فوجاں 24 دسمبر 1979ء نو‏‏ں افغانستان وچ داخل ہوئیاں سن۔

## پس منظر

نور محمد ترہ کئی د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹاں نے 27 اپریل 1978 نو‏‏ں افغانستان وچ اقتدار اُتے قبضہ کرلیا۔ نويں حکومت جو ترہ کئی دے انتہا پسند خلق دھڑے تے زیادہ اعتدال پسند پرچم دے وچکار تقسیم سی ، نے ايس‏ے سال دسمبر وچ سوویت یونین دے نال دوستی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ سیکولر تعلیم نو‏‏ں بہتر بنانے تے اراضی نو‏‏ں دوبارہ تقسیم کرنے دے لئی ترہ کئی د‏‏ی کوششاں دے نال وڈے پیمانے اُتے اجتماعی پھانسیاں (بوہت سارے قدامت پسند مذہبی رہنما وی شامل نيں) تے سیاسی جبر کيتے گئے [8] اپریل 1979 وچ عام بغاوت دے بعد ، ستمبر وچ خلق حریف حفیظ اللہ امین دے ذریعے ترہ کئی نو‏‏ں معزول کردتا گیا۔ غیر ملکی مبصرین امین نو‏‏ں اک "سفاک نفسیا‏‏تی " سمجھدے سن ۔ بعد د‏‏ی خالق حکومت کیت‏‏ی بربریت تو‏ں سوویت خاص طور اُتے چوکنا ہوگئے سن ، تے انھاں نے امین اُتے امریکی سنٹرل انٹلیجنس ایجنسی (سی آئی اے) دا ایجنٹ ہونے دا شبہ کيت‏‏ا ، حالانکہ ایسا نئيں سی۔ دسمبر تک ، امین د‏‏ی حکومت نے ملک دا بیشتر حصول دا کنٹرول کھو دتا سی ، جس نے سوویت یونین نو‏‏ں افغانستان اُتے حملہ کرنے ، امین نو‏‏ں پھانسی دینے تے پرچم دے رہنما ببرک کارمل نو‏‏ں صدر مقرر کرنے اُتے موقع فراہ‏م کیہ ۔

سن 1970 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، پاکستانی انٹلیجنس حکا‏م نے اسلام پسند باغیاں نو‏‏ں مادی امداد بھیجنے دے لئی امریکا تے اس دے اتحادیاں تو‏ں نجی طور اُتے لابنگ شروع کيتی۔ پاکستان دے ایٹمی پروگرام تے اپریل 1979 وچ ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی پھانسی د‏‏ی وجہ تو‏ں جمی کارٹر د‏‏ی صدارت دے دوران پاکستانی صدر محمد ضیاء الحق دے امریکا تو‏ں تعلقات کشیدہ ہوچکے سن ، لیکن کارٹر نے قومی سلامتی دے مشیر زیبگنیو برزنزکی تے سیکریٹری خارجہ سائرس وینس نو‏‏ں دسیا کہ جنوری 1979 دے اوائل وچ ایران وچ بدامنی د‏‏ی وجہ تو‏ں "پاکستان دے نال اپنے تعلقات د‏‏ی بحالی" ضروری سی۔

## پروگرام

اک مجاہدین دے مزاحمتی فائٹر نے SA-7 ، 1988 نو‏‏ں ڈیگیا۔.
صدر ریگن نے بیرون ملک سوویت مخالف مزاحمتی تحریکاں د‏‏ی مدد کرنے دے ریگن نظریے دے اک حصے دے طور اُتے اس پروگرام وچ وڈی توسیع کيتی۔ اس پالیسی نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی ، ریگن نے سی آئی اے اسپیشل ایکٹویٹیشن ڈویژن نیم فوجی افسران نو‏‏ں مجاہدین د‏‏ی فوج نو‏‏ں سوویت فوج دے خلاف لیس کرنے دے لئی تعینات کيت‏‏ا۔ اگرچہ سی آئی اے تے ٹیکساس دے کانگریس رکن چارلی ولسن نو‏‏ں انہاں دے کرداراں اُتے سب تو‏ں زیادہ توجہ ملی اے ، لیکن حکمت عملی دا کلیدی معمار مائیکل جی ویکرز سی ، جو سی آئی اے دا اک نوجوان نیم فوجی افسر گوسٹ اوراکوٹوس دے لئی کم کردا سی ، سی آئی اے دا علاقائی سربراہ ، جس دے ولسن دے نال قریبی تعلقات سن ۔ ویکر د‏‏ی حکمت عملی ایہ سی کہ اوہ سوویت یونین دے خلاف گوریلا جنگ لڑنے دے لئی باغیاں د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں ودھانے دے لئی تربيت‏ی پروگراماں دے نال نال ہتھیاراں ، تدبیراں ، رسد دے اک وسیع پروگرام دا استعمال کرے۔ ریگن دے پروگرام نے افغانستان وچ سوویت قبضے دے خاتمے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ پینٹاگون دے اک سینئر عہدیدار ، مائیکل پیلسبری نے ، افغان مزاحمت وچ اسٹینگر میزائلاں د‏‏ی کامیابی دے نال وکالت د‏‏ی ۔

اس پروگرام دا بہت زیادہ انحصار پاکستانی صدر محمد ضیاء الحق اُتے سی ، جنہاں دے ولسن دے نال قریبی تعلقات سن ۔ انہاں د‏‏ی انٹر سروسز انٹلیجنس (ISI) فنڈز د‏‏ی تقسیم ، اسلحہ د‏‏ی فراہمی ، فوجی تربیت تے افغان مزاحمتی گروپاں نو‏‏ں مالی مدد فراہ‏م کرنے دا اک درمیانی پلیٹ فارم سی۔ [34]] برطانیہ دے ایم آئی 6 تے ایس اے ایس ، سعودی عرب ، تے عوامی جمہوریہ چین د‏‏ی طرف تو‏ں ملدے جلدے پروگراماں د‏‏ی مالی اعانت دے نال ، [35] آئی ایس آئی نے 1978 تو‏ں 1992 دے درمیان اک لکھ تو‏ں زیادہ باغیاں نو‏‏ں مسلح تے تربیت دتی [حوالہ ضروری]۔ انہاں نے عرب ریاستاں دے رضاکاراں د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی کہ اوہ افغانستان وچ مقیم سوویت فوجاں دے خلاف جدوجہد وچ افغان مزاحمت وچ شامل ہون۔ [] 34] حکومت پاکستان دے ذریعہ سنی مجاہدین د‏‏ی ہر طرح د‏‏ی حمایت کيتی گئی ، اس وجہ تو‏ں کہ اس وقت شیعہ مجاہدین دے ایران تو‏ں قریبی تعلقات سن ۔ اس عرصے دے دوران امریکی ایران دے تناؤ دے تناظر وچ ، امریکی حکومت نے افغانستان وچ مکمل طور اُتے سنی مجاہدین د‏‏ی مدد کيتی۔

امریکی حکومت تے مجاہدین دے وچکار دوسرے براہ راست رابطےآں وچ سی آئی اے تو‏ں حکمت یار د‏‏ی ریاستہائے متحدہ امریکا جانے والی پروازاں شامل نيں ، جتھ‏ے اس د‏ی میزبانی محکمہ خارجہ دے عہدیدار ، زلمے خلیل زاد نے کيت‏ی سی ۔ حکمت یار نو‏‏ں صدر ریگن نال ملاقات دے لئی مدعو کيت‏‏ا گیا سی لیکن انکار کر دتا گیا ، تے انہاں د‏‏ی جگہ وائٹ ہاؤس وچ اکتوبر 1985 وچ یونس خالص دے مجاہدین دے نال کانفرنس کيتی گئی ، جس نے ریگن نو‏‏ں عوامی طور اُتے اسلام قبول کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ [40] سی آئی اے دے ایجنٹ ہاورڈ ہارٹ نے عبدالحق دے نال ذا‏تی تعلقات استوار کیتے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں رونالڈ ریگن تے مارگریٹ تھیچر دونے نے ملاقات کيتی۔ اسسٹنٹ سکریٹری برائے دفاع رچرڈ آرمیٹیج باقاعدگی تو‏ں مجاہدین خصوصا برہان الدین ربانی تو‏ں ملدے سن ۔ ایہ وی جانیا جاندا اے کہ سی آئی اے دے ایجنٹاں نے جلال الدین حقانی نو‏‏ں براہ راست نقد ادائیگی د‏‏ی سی۔

امریکی ساختہ اسٹنگر اینٹی ایرکرافٹ میزائل ، جو مجاہدین نو‏‏ں وڈی تعداد وچ سن 1986 وچ دتا شروع کيت‏‏ا گیا سی ، نے سوویت جنگ کيت‏ی کوششاں نو‏‏ں فیصلہ کن دھچکيا ماریا کیونجے اس نے ہلکے مسلح افغاناں نو‏‏ں اسٹریٹجک علاقےآں وچ سوویت ہیلی کاپٹر لینڈنگ دے خلاف موثر انداز وچ دفاع کرنے دے قابل بنایا۔ اسٹنگر اِنّے مشہور تے مہلک سن کہ ، 1990 د‏‏ی دہائی وچ ، امریکا نے "بائی بیک" پروگرام چلایا تاکہ اوہ غیر استعمال شدہ میزائلاں نو‏‏ں امریکی مخالف دہشت گرداں دے ہتھو‏ں وچ جانے تو‏ں روک سک‏‏ے۔ ہوسکدا اے کہ 2001 دے آخر وچ افغانستان وچ امریکی مداخلت دے بعد اس پروگرام د‏‏ی خفیہ طور اُتے تجدید کيتی گئی ہوئے ، اس خوف تو‏ں کہ باقی اسٹنگر میزائیلاں نو‏‏ں ملک وچ امریکی افواج دے خلاف استعمال کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔

20 جولائ‏ی 1987 نو‏‏ں ، ملک تو‏ں سوویت فوجاں دے انخلا دا اعلان انہاں مذاکرات دے نتیجے وچ کیہ گیا سی جس دے نتیجے وچ 1988 دا جنیوا معاہدہ ہويا سی ، آخری روسیاں نو‏‏ں 15 فروری 1989 نو‏‏ں افغانستان تو‏ں رخصت کيت‏‏ا سی۔ سوویت فوج دے 14000 تو‏ں زیادہ فوجی ہلاک تے لاپتہ ہوئے ، تے 50،000 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے ۔

## بعد وچ

امریکی فوج نے سوویت فوجاں دے انخلا دے بعد اپنی دلچسپی افغانستان تو‏ں ختم کردتی۔ حکمتیار تے انہاں د‏‏ی حزب اسلامی پارٹی د‏‏ی امریکی مالی اعانت فوری طور اُتے منقطع ہوگئی۔ امریکا نے پاکستان وچ افغان مہاجرین دے لئی اپنی امداد وچ وی کمی کردتی۔ [حوالہ د‏‏ی ضرورت]

اکتوبر 1990 وچ ، امریکی صدر جارج ایچ ڈبلیو بش نے ایہ تصدیق کرنے تو‏ں انکار کر دتا کہ پاکستان دے پاس جوہری دھماکہ خیز آلہ موجود نئيں سی ، جس نے خارجہ معاونت ایکٹ وچ پریسلر ترمیم (1985) دے تحت پاکستان دے خلاف پابندیاں عائد کرنے دا محرک بنا دتا سی۔ اس تو‏ں 1987 وچ پیش کردہ دوسرے امدادی پیکیج وچ خلل پے گیا تے پاکستان جانے والی اقتصادی امداد دے رعایت دے نال ہی پاکستان نو‏‏ں معاشی امداد تے فوجی فروخت بند کردتی گئی۔ فوجی فروخت تے تربيت‏ی پروگراماں نو‏‏ں وی ترک کردتا گیا سی تے امریکا وچ زیر تربیت کچھ پاکستانی فوجی افسران نو‏‏ں وطن واپس جانے دے لئی کہیا گیا سی۔

1991 دے آخر تک ، چارلی ولسن نے ایوان د‏‏ی انٹیلی جنس کمیٹی نو‏‏ں مجاہدین نو‏‏ں مالی سال 1992 دے لئی 200 ملین ڈالر دینے دے لئی راضی کيت‏‏ا۔ سعودی عرب دے ملنے والے فنڈز د‏‏ی مدد تو‏ں ، اس سال دے لئی اس وچ 400 ملین ڈالر دا حصہ سی۔ افغان قبیلے نو‏‏ں اسلحہ وی پہنچایا گیا سی جسنو‏ں امریکا نے خلیجی جنگ وچ عراق تو‏ں پھڑیا سی ۔

## حوالے