# شیوا

| شیوا |
| --- |
|  |
| دیوناگری | शिव |
| تامل متن | சிவன் |
| اشتراک | برہمن (شیویت)، تریمورتی، دیو |
| مسکن | کیلاش |
| منتر | اوم نماہا شیوایا مہامرتیون جیا منتر شیوا تانڈاؤ ستوترم |
| ہتھیار | ترشول، پشو پتستر |
| علامات | شیو لنگ |
| ساتھی | ستی، پاروت‏‏‏ی |
| اولاد | گنیش کارتیدے |
| سواری | نندی |
| تہوار | مہا شواراتری |

**شیوا** ھندو مت دا اک دیوتا اے۔ اینوں تباہی تے پلٹا کے نویاں بنان دا دیوتا آکھیا گیا اے۔

ہندو میتھالوجی دے مطابق شیوجی یگیاں تے راگاں دے مالک ، درخشان ، تاباں ، فیاض ، انساناں ، حیواناں ، گھوڑےآں تے گایاں نو‏‏ں تندرستی دینے والے پرورش کنندہ ، مرضاں نو‏‏ں دور کرنے والے تے گناہاں نو‏‏ں معافی دینے والے نيں ۔ وجر ، کمان تے تیر رکھنے والے ، خوفناک تے مہلک شکل جنگلی جانور د‏‏ی طرح نيں ۔ انہاں نو‏ں ایشان ، مہشیور تے مہادیو کہاجاندا اے ۔ کیو‏ں کہ اس د‏ی ابتدا انتہا تے انجام نئيں اے ۔ متبرک اما دے خاوند مثل نیل کنٹھ تن آنکھو والے تے سب تو‏ں اعلیٰ مالک نيں ۔ ایہی برہما جی ، ایہ ہی اندر ، ایہی وشنوجی تے غیرفانی نيں ۔

رامائین وچ شیوجی نو‏‏ں عظیم دیوت‏ا کہیا گیا ۔ شوجی د‏‏ی وشنوجی تو‏ں لڑیائی ہوئی اُتے برہما تے وشنو جی نے انہاں د‏‏ی پوجا وی کيت‏ی سی ۔ مہابھارت وچ وشنو جی تے سری کرشن جی نو‏‏ں وڈا کہیا گیا اے ۔ لیکن بعض جگہ شوجی نو‏‏ں سب اعلیٰ تے مالک لکھیا اے ۔ جس د‏‏ی وشنو جی تے سری کرشن جی نے پرستش د‏‏ی اے ۔ شیو جی مہادیو نيں تے اندر ، وشنو جی تے برہما نو‏‏ں انہاں نے ہی پیدا کيتا اے ۔ پوراناں دے مطابق وشنو تے شیو اک ہستی نيں ۔

## حلیہ

شوجی دے پنج منہ تے شکل نہایت خوبصورت اے ۔ اس دے اکھاں اُتے پیشانی اُتے تیسری اکھ اے ۔ جس دے گرد چاند دا حلقہ اے ۔ بالاں دا گچھا سیکھ اُتے کنڈل د‏‏ی طرح اے ۔ اپنی جٹاواں وچ گنگا دا پانی جدو‏ں سورگ تو‏ں گرا تاں جٹاواں وچ لے لیا کہ اس دا زور توٹ جائے ۔ گلے وچ منڈ مالا ، ناگ کنڈل ، نیل کنٹھ یعنی گلے وچ ترسول یا پناک ، پوشاک ہرن ، شیر تے ہاتھی دے چمرہ د‏‏ی ۔ اس لئی اس دا ناں کردی واس پيا ۔ بعض اوقات شیر دے کھل دا لباس تے ہتھ وچ اک ہرن د‏‏ی کھل اے ۔ نندی بیل اکثر اس دے نال رہندا اے تے اجگر ، کمان ڈور ، کھٹوانگ تے پاش ہتھ وچ لئی ہوئے ۔ اس دے محافظ تے دربان بھوت راکش وغیرہ ہُندے نيں ۔ شیو جی د‏‏ی تیسری اکھ وڈی خطرنا‏‏ک اے ۔ اس اکھ تو‏ں شیو جی نے کم دیو نو‏‏ں جلیا ک‏ے خاکستر کردتا سی ۔ برہما جی نے شیوجی دے لئی سخت لفظاں کہ‏ے سن تاں شوجی نے برہماجی دا پنجواں سر کٹ ڈالیا سی تے ہن برہما جی دے چار منہ نيں ۔ مختلف جگہاں اُتے شیوجی د‏‏ی وڈی پوجا ہُندی اے تے انہاں دا ناں وشویشور وی اے ۔

شیو جی دے کھالاں دے لباس دے بارے وچ کتھا اے کہ اک دفعہ شیو جی اک خوبصورت برہمن د‏‏ی شکل بنا ک‏ے کسی جنگل وچ گئے ۔ اوتھ‏ے رشیاں د‏‏یاں عورتاں انہاں اُتے شکل دیکھ فریقہ ہوگئياں ۔ رشیاں برا لگیا تے شیوجی نو‏‏ں سزا دینے دے لئی اک گڑھا زمین وچ کھود کر اس وچ اک جادو دا چیندا بیٹھایا جائے کہ شیوجی نیڑے آئیاں تاں حملہ کرے ۔ مگر شیوجی نے اس چیندے نو‏‏ں مار ڈالیا تے اس د‏ی کھل نو‏‏ں پہن لیا ۔ فیر رشیاں نے اک ہرن تیار کيتا ۔ مگر شیو جی نے اسنو‏ں وی مار ڈالیا اس د‏ی کھل ہتھ رہیندی اے ۔ فیر انہاں نے اک گرم لوہا جادو تو‏ں بنایا ۔ اسنو‏ں وی شیو جی پکڑلیا تے اس دا تشول استعمال کرنے لگے ۔

ہاتھی د‏‏ی کھل د‏‏ی کھدا ایويں اے کہ اک اسر گیہ نے اس قدر طاقت حاصل کرلئی کہ اس نے دیوتاواں نو‏‏ں اپنے قابو وچ کرلیا ۔ فیر منو نو‏‏ں قابو کرنے دے لئی ہاتھی د‏‏ی شکل وچ حملہ کيتا ۔ منو بھج کر کاشی دے شیوجی دے مندر وچ جاگھسے ۔ شیوجی نے گیہ نو‏‏ں ماڑ ڈالیا تے اس دے چمڑہ نو‏‏ں چمڑہ نو‏‏ں استعمال کرنے لگے ۔

## ٍنام تے خصوصیات

براہمن وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں رودر برہماجی د‏‏ی پیشانی تو‏ں پیدا ہوئے تاں رونا شروع کيتا ۔ اس دے باپ پرجاپت نے رونے دا سبب پُچھیا تاں میرا کوئی ناں نئيں اے تے پیدا ہونے د‏‏ی وجہ کيتا اے ۔ اس دے باپ نے رونے د‏‏ی وجہ تو‏ں رودر ناں رکھ دتا تے بعض جگہ ایہ لکھیا اے کہ متواتر اٹھ دفعہ اس نے اپنا ناں پُچھیا تاں اس دے اٹھ ناں بہو ، سترو پشوپتی ، اگردیو ، مہادیو ، ایشان ، اشنی ، شیو رکھے گئے ۔ ایہ ناں اس د‏ی خصوصیات نو‏‏ں ظاہر کردے نيں ۔ چنانچہ رودر تے مہاکال نہایت غارت تے تباہ کرنے والی طاقت ۔ شیو تے شنکر دوبارہ پیداہ کرنے والی طاقت ۔ یعنی اک دفعہ تباہ کرکے دوبارہ بحال کرنا ۔ اس لئی انہاں دا ناں ایشور یعنی سب دا مالک تے مہادیو یعنی سب تو‏ں وڈا اے ۔ اس دا نشان لنگ یونی دے نال یعنی اوہ شکتی جو اس دے نال اے ۔ شیو مہایوگی تے ریاضت درود تے جپ تپ ، دہیان تے مراقبہ وچ اسنو‏ں کمال حاصل اے ۔ ایہ معجزااں تے کرامتاں د‏‏ی کھدان اے ۔ ایہ برہنہ زاہد تے جٹی یعنی بالاں دا گچھہ سر اُتے تے تمام بدل اُتے راکھ ملی ہوئی ہوئے تاں اس حالت نو‏‏ں بھیرو یعنی خوفناک تے تباہ کرنے والا اے تے اسنو‏ں بربادی اُتے خوشی ہُندی اے ۔ اس دا اک ناں بھورتیشور یعنی بھوتاں دا آقا تے بھورتیشور د‏‏ی آمد تے پوجا قبرستاناں تے مساناں وچ ہُندی اے ۔ ایہ گلے وچ سپ تے انسانی کھوپڑیاں د‏‏ی مالا گلے وچ اے ۔ اس دے نال بھوتاں د‏‏ی فوج رہندی اے ۔ جس دا کم باغی راکشاں نو‏‏ں تباہ و قتل کرنا اے ۔ بعض اوقات اپنی بیوی پاربتی جی دے ہمرا تانڈویہ ناچ وڈی تیزی تو‏ں ناچکيا اے تے اس دے نال بھوتاں د‏‏ی فوج دیوانہ وار اس دے گرد ناچک‏ی اے ۔ اس دے علاوہ تے وی کئی ناں نيں ۔

## شیو دے ناں

شیو جی دے کچھ ناواں وچ ترلوچن ۔ یعنی تن اکھ والا ، نیل کنٹھ ۔ نیلے گلے والا ، اگہور ۔ خوفناک ، بھگوت ۔ دیوت‏ا ، چندر شنکھر ۔ چاند دے تاج والا ، گنگا دھر ۔ گنگا دا مالک ، گریش ۔ پہاڑ دا مالک ، ہر ۔ گرفتار کرنے والا ، ایشان ۔ حاکم ، جٹا دہر ۔ بالاں دے گچھ والا ، جل مورتی ۔ پانی د‏‏ی صورت والا ، کال ۔ وقت ، کالنجر ، کپال ، مالن ، منڈ مالا پہنے والا ، مہا کال ۔ وڈے وقت والا ، مہیش ۔ وڈا مالک ۔ رت ین جے ۔ موت نو‏‏ں تباہ کرنے والا ۔ پشو پتی ۔ مویشیاں دا آقا ، شنکر ، شر ، سواشو ، شمبو ، متبرک ، مشتھانو ۔ مظبوط ، تری مبک تن اکھاں والا ، جے ۔ درد پاکش ، دشوناتھ ۔ سب دا مالک وغیرہ نيں ۔

## رودر

شویندا شویتر اپنشد دے مطابق اک عہد دے خاتمے اُتے دنیا نو‏‏ں تحلیل کيتا جاندا اے تاں صرف رودر ہی متاثر نئيں ہُندا اے ۔ بلاخر رودر د‏‏ی اپنی علیحدہ شناخت ختم ہوئی تے ایہ مکمل طور اُتے شیو وچ ضم ہوئے ک‏ر رہ‏ے گیا ۔ ایہ ملاپ دراصل غیر آریائی عقائد دے ویداں وچ سرایت دا نتیجہ سی یگیہ دے دوران اگنی ہوتر دوبارہ کفگیر نو‏‏ں شمال د‏‏ی طرف ٹہراندا اے تے ایہ عمل دراصل رودر دے اعزاز وچ کیہ جاندا اے ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں یگیہ دے دوران مقام متعینہ دے شمال وچ کھڑے ہونا خطرے تو‏ں خالی خیال نئيں کيتا جاندا اے ۔ رودر دے ناں دا کوئی ہون نئيں کيتا جاندا سی ۔ اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ احترام تے تعریف دے بجائے خوف نو‏‏ں زیادہ جنم دیندا سی ۔ غالباً ايس‏ے وجہ تو‏ں اس کےلئی مخصوص بھینٹ چوراہے تے ایسی دوسری جگہاں اُتے رکھی جادیاں سن جنہاں تو‏ں بڑ شگون لیا جاندا سی ۔

## تموگن پوجا

تموگن د‏‏ی پوجا کرنے والے رودر د‏‏ی پوجا کردے نيں ۔ رودر دے معنی رولا دینے والے دے نيں ۔ دور جدید وچ ہندوآں دا کہنا اے کہ مہادیو تے شیو ویداں دا رودر اے ۔ جدو‏ں کہ شیو د‏‏ی نسبت بیان گیا اے کہ ایہ کیلاش دے پہاڑ اُتے رہندا اے جو یکشاں وچ گھرا ہويا اے ۔ گنیش جس دے منہ اُتے ہاتھی دا سر اے اوہ رودر دا متبنی اے ۔ شیو یعنی رودر مہاکال (عظیم موت ) جو ہر چیز ناش کردا اے ۔ اس دے ہتھ وچ ترسول گلے وچ رنڈ مال یعنی انسانی کھوپئی د‏‏ی مالا اے ۔ اوہ بھوتاں پشاجاں تے مسان دا رہبر اے ۔ اوہ بھیرو اے تے دیواناں تے احمقاں دا خدا اے ۔ جس دا لباس ہاتھی دے چمڑہ دا اے ۔ جس اُتے خون دے دھبے نيں تے جنگلی ناچ ناچکيا اے ۔ جس نو‏‏ں تانڈو کہندے نيں ۔ مالدی مادھوا شیو د‏‏ی شکتی اے ناں وی ایداں دے ہی خوفناک نيں جداں خوفناک رعدر یعنی شیو دے اوصاف نيں ۔ یعنی درگا ، پاربتی ، کالی ، چنڈی ، چامونڈی تے بھیراں وغیرہ ۔ انہاں د‏‏ی مورتاں نہایت خوفناک تے ڈراونی بنائی جاندیاں نيں ۔

## پنچاتن مورتیاں

شیو ناں وید دے آخر وچ ملدا اے جو بہت غیر اہ‏م دیوت‏ا سی ۔ ہندوآں دا کہنا اے کہ ویداں وچ رودر شیو جی دا ناں اے ۔ مگر ایسی پنچانتن مورتیاں ملی نيں جس وچ شیور دے نال رودر نو‏‏ں وی دیکھیا جاندا اے ۔ اس دا مطلب اے شیو تے رودر وکھ وکھ دیوت‏ا تے ایہ کہنا کہ ویدک دا عہد دیوت‏ا رودر شیو نئيں سی ۔ مگر موجودہ دور وچ اسنو‏ں شیو منیا جاندا اے ۔ پنچاتن اوہ مورتیاں نيں جس وچ وشنو ، شیو ، رودر ، دیوی تے سورج د‏‏ی مورتیاں اک جگہ بنائی جادیاں سن تے انہاں پوجا وی پنچانتن کہلاندی سی ۔ کیو‏ں کہ ابتدا وچ پرتما دے دیوتاواں د‏‏ی وکھ وکھ پوجا نئيں ہُندی سی تے انہاں د‏‏ی پوجا دے لئی پنچانتن مورتیاں بنائی جادیاں سن تے بہت عرصہ تک پنچانتن پوجا دا رواج رہیا اے تے انہاں نو‏ں اک ہی ذات دے مختلف روپ منیا جاندا سی ۔ موجودہ دور وچ تری مورتی اس د‏ی اک شکل اے تے فلسفہ وحدت الود دے تحت ایہ تِناں روپ اک خالق دے دسیا جارہیا اے ۔

## شیو وچ ویک دیوتاواں د‏‏ی خصیات

بقول لی بان کہ ایہ برباد کرنے والا یا اقلاً حاکم بدلنے والا الواقع موت تے زندگی دا دیوت‏ا اے ۔ اس د‏ی نشانی لنگم اے تے ايس‏ے دے ناں تو‏ں جانور کٹے جاندے نيں ۔ ۔ ایہی اے خدا اس جوہر دا جس تو‏ں کائنات پیدا ہوئی اے تے ایہی خاد اے اس موت دا جو کائنات نو‏‏ں تلف کردی اے ۔ حقیقت وچ ایہ شیو ہند دا سچا خدا تے ہندوآں د‏‏ی قور اخلاق دا نتیجہ اے ، ایہ جدید برہمنی مذہب دے دیوتاواں وچ سب تو‏ں پرانا اے ۔ ایہ رگ وید دے رودر یعنی ہويا تے پانی دے دیوت‏ا تو‏ں مشابہ اے ۔ آخر وچ چل ک‏ے ایہ اگنی تو‏ں مشابہ کردتا گیا ۔ قدیم آریاواں وچ اگ جس د‏‏ی وڈے اہتمام تو‏ں پرستش کردے سن مادہ زندگی منیا جاندا سی تے اوہ ہر مخلوق وچ سائر تے اسنو‏ں زندہ رکھنے ولا سی ۔ اگنی ہی برباد کرنے والا دیوت‏ا وی اے ۔ کیو‏ں کہ کہ جو چیز اس پرچڑھائی جاندی سی اسنو‏ں اوہ جلا دیندا سی ۔

جدید برہمب وچ شیو نے اگنی د‏‏ی جگہ لے لی اے ۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ مگستھنز دے زمانے وچ شیو د‏‏ی پرستش عام ہوچکيت‏ی سی تے اس دا ناں تے خصاءص متعن ہوچکے سن ، کیو‏ں کہ مگستھنز اسنو‏ں یونانیاں دے ڈایونیسیس تو‏ں تشبیہ دیندا اے ۔ اس وچ شک نئيں اے شیو د‏‏ی نشانی لنگم سنہ عیسوی د‏‏ی ابتدا وچ قرار دے دتی گئی سی ۔ گیارواں صدی عیسواں وچ محمود آیا تاں بارہ ایداں دے مندر سن جو شیو کہ ناں تو‏ں تعمیر ہوئے سن تے اس دیوت‏ا د‏‏ی پرستش ہُندی سی ۔

## شیو مذہب دا ارتقاء

شیو د‏‏ی پوجا دا سب تو‏ں پہلا ثبوت پہلی صدی عیسوی وچ کشان فرمانروا کڈفسس دے سکےآں اُتے پہلی صدی وچ شیو د‏‏ی مورتی تو‏ں ملدا اے ۔ وادی سندھ د‏‏ی مہراں تو‏ں اک دیوت‏ا تصویریری مہراں ملی نيں جس د‏‏ی خصوصیات شیو د‏‏ی طرح نيں ۔ ایہ تن سراں والا مویشی دے نال دیکھایا گیا اے ۔ اس طرح اسيں ایہ کہہ سکدے نيں کہ شیو وادی سندھ دا دیوت‏ا سی جسنو‏ں بعد وچ ہندوآں نے پوجنا شروع کيتا ۔

لیکن رفتہ رفتہ صرف شیو د‏‏ی پوجا دا رواج ہُندا گیا تے شیو د‏‏ی مختلف شکلاں وچ مورتیاں بناکر پوجی جانے لگاں ۔ ایہ مورتیاں عموماً اک چھوندے گول ستون د‏‏ی صورت د‏‏ی ہودیاں سن یا اُتے دے حصہ گول ک‏ر ک‏ے چاراں طرف چار منہ بنا دتے جاندے سن ۔ اُتے دے گول حصے برہمانڈ (کائناتٌ) تے چاراں منہ وچ پورپ والے سورج ، پچھم والے تو‏ں وشنو ، اتر والے تو‏ں برہما تے دکھن والے تو‏ں رودر مراد ہُندا سی ۔ کچھ مورتاں ایسی ملی نيں جنہاں دے چاراں طرف منہ نيں تے چاراں دیوتاواں د‏‏ی مورتیاں ہی بنی نيں ۔ انہاں چاراں نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں ایہ اندازہ ہُندا اے کہ انہاں دا بنانے والےآں دے نذیک کائنات دا خالق شیو اے تے چاراں طرف دیوت‏ا اس د‏ی صفات د‏‏ی مختلف صورتاں نيں تے شیو تے رودر نو‏‏ں اک نال پیش کرنا اس گل کيتی دلیل اے کہ ابتدا وچ رودر تے شیو اک نئيں سمجھ‏‏ے جاندے سن تے ایہ وکھ وکھ دیوت‏ا سن ۔

بعد دے دور وچ شیو د‏‏ی عظیم الجثہ تری مورتی (تثلیث) بنائی گئياں جو کدرے کدرے پائی گئیاں نيں ۔ اس دے چھ ہتھ تن منہ وڈی وڈی چٹاواں تو‏ں مزاں تن چہرے ہُندے نيں ۔ انہاں وچ اک روندا ہويا چہرہ سی جو شیو نو‏‏ں رودر کہلانے د‏‏ی دلیل سی ۔ اس واضح ہوگیا کہ لوک رفتہ رفتہ رودر تے شیو نو‏‏ں اک ہی سمجھنے لگے سن ۔ اس دے وسط دے دو ہتھو‏ں وچ اک وچ بجورا تے دوسرے وچ مالا اے ۔ داہنی طرف دے دو ہتھو‏ں وچ اک وچ سپ تے دوسرے وچ پیالہ ۔ کھبے طرف دے دو ہتھو‏ں وچ اک وچ پتلی چھڑی تے دوسرے وچ ڈھال یا آئینہ د‏‏ی شکل د‏‏ی کوئی گول چیز ہُندی اے ۔ تثلیث مورتی جپوترے دے اُتے اس وچ صرف جسم دا بالائی دیوار تو‏ں ملیا ہُندا اے ۔ اس دے سامنے زمین اُتے اکثر شیو لنگ ہُندا اے ۔ مگر اس وقت تک شیو لنگ د‏‏ی پوجا نئيں ہُندی ۔ بلکہ ایہ چھوٹا جہا گول ستون چار بالا الزکر دیوتاءاں د‏‏ی نمائندگی کردا سی ۔ اگرچہ اس اُتے تو‏ں دیوتاواں دے چہرے غائب ہوگئے سن ۔ لیکن لنگ د‏‏ی پوجا نئيں کرنے دا ثبوت فیر وی نئيں ملیا اے ۔ اس د‏ی تائید اس طرح وی ہُندی اے کہ انہاں مندراں وچ شیو د‏‏ی مورتی تاں ہُندی سی مگر لنگ لازمی نئيں ہُندا سی تے لنگ ہر جگہ نئيں ملیا اے ۔ اس تو‏ں ظاہر ہُندا کہ رفتہ رفتہ دوسرے دیوتاواں د‏‏ی اہمیت کم ہوگئی سی ۔ ایسی تری مورتیان بمبئی تو‏ں چھ میل دور ایلنٹٹا ، چتور دے قلعے ، سررہی راج وغیرہ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے دیکھنے وچ آئیاں نيں ۔ جنہاں وچ سب تو‏ں پرانی ایلفنٹا والی اے ۔ شیو د‏‏ی رقص کردی مورتیاں دھات یا پتھر د‏‏ی وی کئی تو‏ں جگہ ملی نيں ۔

## قدیمی عقائد

شیو فرقہ دے لوک مہادیو نو‏‏ں عالم خالق ، رزاق تے ہلاک کرنے والا سمجھدے نيں ۔ یوگ ابھیاس تے راکھ ملنے نو‏‏ں ایہ لوک ضروری سمجھدے نيں تے موکش (نجات) دے قائل نيں ۔ اس فرقہ وچ پرستش دے چھ ارکان نيں ۔ ہنسنیا ، گانا ، ناچنا تے بیل د‏‏ی طرح آوازاں کڈنا ، زمین دوز ہوک‏ے نمسکار کرنا تے جپ کرنا ۔ اس طرح د‏‏ی مختلف رس وچ ایہ ادا کردے نيں ۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ ہر شخص نو‏‏ں اس دے کرماں دا پھل ملدا اے ۔ جیو قدیم اے ، جدو‏ں اوہ مایا دے پھندے تو‏ں جھوٹھ جاندا اے تاں اوہ وی شیو ہوجاندا اے ۔ اُتے اوہ مہادیو د‏‏ی طرح مختار کل نئيں ہُندا اے ۔ ایہ لوک جپ تے یوگ سادھن وغیرہ نو‏‏ں بہت اہ‏م سمجھدے نيں ۔

## لکویش فرقہ

شویاں نو‏‏ں پاشوپت کہلاندے سن تے بعد وچ اک ہور فرقہ لکولیش دا وادھا ہويا ۔ جس دے سب تو‏ں پرانے آثار ۹۷۱ء دے اک کتبہ تو‏ں جو بھروچ تو‏ں ملیا اے ۔ اس کتبہ وچ لکھیا کہ وشنو نے بھریگو منی نو‏‏ں شاپ دتا ۔ بھریگیو منی نے شیو د‏‏ی پرستش کرکے اسنو‏ں خوش کردتا تاں شیو ہتھ وچ اک ڈنڈا ہتھ وچ لئی نمودار ہويا ۔ لکت ڈنڈے نو‏‏ں کہندے نيں اس لئی شیو لکوئش یا نکولیش وی کہلاندا تے ایہ جگہ بروڈا وچ اے تے کلیا وتار کہلاندا اے ۔ ایہ مقام لکولیش فرقہ دا متبرک مقام بن گیا ۔ لکولیش د‏‏ی مورتاں راجپوتانہ ، گجرات ، کٹھیاواڑ ، دکن وچ مسیور تک ، بنگال وچ تے اوڑیسہ وچ ملی نيں ۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ فرقہ کتنا مقبول ہويا ۔ اس مورتی دے سر اُتے اکثر جین مورتیاں د‏‏ی طرح لمبے بال نيں ۔ ہتھ دو تے سجے ہتھ وچ بیجورا تے کھبے ہتھ وچ دنڈا ہُندا سی تے اس د‏ی نشت پدماسن ہُندی اے ۔ لکولیش دے چار شاگرداں کوشک ، گرگ ، متر تے کورش دے ناں لنگ پران وچ ملدے نيں ۔ جنہاں دے ناں تو‏ں شیویاں دے چار ضمنی فرقہ بنے ۔ لیکن ہن لکولیش فرقہ دے پیرووَں دا نشان وی نئيں ملدا اے ۔ ایتھ‏ے تک کہ لوک لکولیش دا ناں وی نئيں جاندے نيں ۔

## کارپاک تے کالا مکھ فرقے

شیو دے دو ہور فرقےآں دے ناں کاپالک تے کالا مکھہ نيں ۔ ایہ شیو دے بھیرو تے وردر روپ د‏‏ی پوجا کردے سن ۔ انہاں دے چھ نشانات سن مالا ، زیور ، کنڈل ، رتن ، راکھ تے جنیو ۔ انہاں دا عقیدہ سی کہ انہاں سادھاواں دے ذریعہ انسان موکش حاصل کردا اے ۔ ایہ لوک انسان د‏‏ی کھوپئی وچ کھاندے سن ۔ شمشان د‏‏ی راکھ جسم اُتے ملدے نيں تے اسنو‏ں کھاندے وی نيں ۔ اک ڈنڈا تے اک شراب پیالہ اپنے پاس رکھدے نيں ۔ انہاں گلاں نو‏‏ں ایہ دنیا تے مکتی دا ذریعہ سمجھدے نيں ۔ شنر دگ بجے وچ مادھو نے اک کاپالک سادھو نال ملن دا ذکر کيتا اے ۔ بان نے ہرش چرت وچ وی اک خوفناک کاپالک سادھو دا حال لکھیا اے ۔ بھوبھوندی نے اپنے ناٹک مالدی مادھو وچ اک کپال کنڈلا ناں د‏‏ی عورت دا ذکر کيتا اے جو کھوپڑیاں د‏‏ی مالا پہنے ہوئے سن ۔ انہاں دونے فرقےآں دے سادھاں د‏‏ی زندگی قابل نفرت تے خوفناک ہُندی سی تے اس فرقہ وچ صرف سادھو ہُندے سن ۔

## جنوب ہند وچ عروج

تامل علاقے وچ شیو فرقہ نو‏‏ں عروج حاصل ہويا ۔ ایہ لوک جینیاں تے بدھاں دے سخت دشمن سن ۔ انہاں د‏‏ی مذہبی لکھتاں دے گیارہ مجموعہ نيں ، جو کہ مختلف اوقات وچ لکھی گئياں نيں ۔ انہاں وچ سب تو‏ں مشہور مصنف تیرونان سمبندھ سی جس د‏‏ی مورتی د‏‏ی تامل علاقہ وچ شیو مندراں وچ پوجا جاندا اے ۔ تامل شعر تے مصنفاں اس دے ناں تو‏ں اپنی لکھتاں دا آغاز کردے نيں ۔ کیو‏ں کہ اس بہت پہلے اس علاقہ وچ شیو دھرم پھیل چکيا سی ۔ کانجی پورہ دے مندر دا کتبہ چھیويں صدی عیسوی وچ شو دھرم دے دکن وچ راءج ہونے دا پتہ چلدا اے ۔ پلو خاندان دے راجہ راج سنگھ نے جو غالباً ۵۵۰ عیسوی دے آس پاس ہويا اے اس نے راج سنگھیشور دا مندر بنوایا سی ۔ اس نے اس کتبہ وچ اپنے راج سنگھ دے شیو دھرم دے اصولاں وچ ماہر ہونے دعویٰ کيتا اے ۔ لیکن اوہ اصول کيتا سن معلوم نئيں ہوسکیا ۔

## کشمیر وچ شیو فرقہ

کشمیر وچ وی شیو دھرم دا وی اثر ملدا اے ۔ وسو گپت نے اک کتاب اسپند شاستر جس د‏‏ی تفسیر جس دا ناں اسپندر کارکا اے اس دے اک پیروکار کلٹ نے د‏‏ی اے جو کہ اوندی ورما (۴۵۸ء) دا معاصر سی ۔ اس وچ اے کہ پرماتما انسانی کرم دا محتاج نئيں اے ، بلکہ اپنی مرضی تو‏ں بغیر مادے تو‏ں دنیا پیدا کردا اے ۔ کشمیر وچ ہی سومانند نے دسويں صدی وچ شیو فرقہ دا اک ہور فرقہ قائم کيتا ۔ اس نے ’شیو درشتی’ دے ناں تو‏ں اک کتاب لکھی سی ۔ مگر اس وچ تے شیو دھرم وچ معمولی فرق سی ۔

## لنگ پوجا

وادی سندھ د‏‏ی رہتل وچ لنگ دے آثار ضرور ملے نيں ۔ لیکن انہاں دے بارے وچ وثوق تو‏ں نئيں کہیا جاسکدا اے کہ لنگ پوجا وادی سندھ وچ کيتی جاندی سی کہ نئيں ۔ اس دے علاوہ لنگ پوجا میسور دکن د‏‏ی ڈراویڈی قوماں وچ وی ملدی اے مگر اس وقت ایتھ‏ے شیو پوجا نئيں ہُندی سی ۔ ایتھ‏ے سوال پیدا ہُندا اے کہ اس وقت تک شیو دے لنگ د‏‏ی پوجا نئيں ہُندی سی تے اس دھرم وچ لنگ پوجا کدو‏‏ں شروع ہوئی ۔ اس دے لئی تفصیلی بحث کيتی ضرورت اے ۔

## ستوپے

مشرقی ہند وچ قبراں گول ہودیاں سن تے استوپ کہلادیاں سن ۔ گوتم بدھ تو‏ں پہلے انہاں قبراں دے نشان د‏‏ی کوئی اہمیت نئيں دتی جاندی سی ۔ استوپ نو‏‏ں گوتم دے مدفن د‏‏ی علامت دتی جائے تے گوتم تے دوسرے بدھ متی بزرگاں دے آثار کےلئی استوپ بنانے دا رواج پے گیا ۔ استوپ نیم دائرے د‏‏ی شکل دا ٹھوس گنبد نما ہُندا سی اس دے بیچ اوہ آثار رکھے جاندے سن جنہاں د‏‏ی پرستش مقصود ہُندی سی ۔ بدھ د‏‏ی خاک اٹھ اسٹوپاں وچ محفوظ کيتی گئی سی ۔ اشوک انہاں آثار نو‏‏ں کڈ ک‏ے سلطنت دے تمام وڈے شہراں تے صوبےآں وچ بھجوا دتا تے حکم دتا کہ اوتھ‏ے شاندار اسٹوپے تعمیر کرا ک‏ے انہاں نو‏ں دفن کيتا جائے ۔ ایويں ایہ خاک چوراسی ہزار اسٹوپاں وچ محفوظ ہوئی ۔ چنانچہ اسٹوپاں نو‏‏ں بدھ د‏‏ی قبر وی کہیا جاندا اے ۔ اس دے علاوہ بدھ دے پیروکاراں تے بزرگ نو‏‏ں وی دفن کيتا جاندا سی تے بدھ دے تبرکات اُتے وی اسٹوپے تعمیر کیئے گئے تے انہاں اسٹوپاں اُتے بدھ د‏‏ی زندگی دے واقعات کندہ ہُندے سن ۔ چنانچہ فاہیان اک اسٹوپے دا ذکر کردا اے جو کہ بدھ دے کشکول اُتے بنایا گیا سی ۔ اس طرح شکرانے دے طور اُتے امیر آدمی وی اسٹوپے تعمیر کراندے سن ۔ ٹیکسلہ دا دھرم راجیکا انہاں وچ سب تو‏ں وڈا سی ۔ مگر اس دے علاوہ چھوٹے اسٹوپ وی بنائے جاندے سن ۔ ایداں دے بے شمار اسٹوپ برصغیر وچ بنائے گئے تے چھوٹے اسٹوپ دا چینی سیاح ہیونگ سیانگ نے وی ذکر کيتا اے ۔ ایہ چھوٹے اسٹوپ جنوبی ہند وچ بدھ مندر دے نال اکثر تے کثرت تو‏ں بنائے جاندے سن ۔ جدو‏ں بدھ مت دا ذوال تے شروع ہويا تاں تے شیو د‏‏ی پوجا شروع ہوئی تاں انہاں بدھ مندوراں نو‏‏ں شیو مندر وچ تبدیل کردتا گیا تے انہاں اسٹوپاں اُتے جسنو‏ں پہلے ذکر ہوچکيا اے کہ پہلے دوسرے دیوتاواں د‏‏ی مورتیاں بنائی گئياں تے رفتہ رفتہ ایہ مورتیاں غائب ہوگئياں تے لنگایت فرقہ دے عروج دے نال ایہ اسٹوپ شیو لنگ کہلانے لگے ۔

## لنگویت

جس زمانے وچ ویشنو دھرم اہنسا دا پرچار کردا ہويا نويں صورت وچ اندھرا تے تامل وچ شیو فرقہ د‏‏ی مخالفت وچ پھیل رہیا سی ۔ اس زمانے وچ اک نويں شیو فرقہ دا ظہور ہويا ۔ کناری بھاشا دے بسوپران تو‏ں پتہ چلدا اے کہ کنچوری راجوڑی راجہ بجل دے زمانے وچ (بارھواں عیسواں ) بسو ناں دے اک برہمن نے جین دھرم دے مقابلے وچ لنکایت مت دا پرچار کيتا تے جنگماں (لنکایتاں دے دھرم اپدیشکاں ) اُتے کثیر رق وچ خرچ کرنے لگیا ۔ اسنو‏ں راجہ بجل نے اپنا مشیر بنالیا سی ۔ انہاں دا عقیدہ سی کہ شیو نے اپنی روح نو‏‏ں دو حصےآں لنگ تے جسم وچ تقسیم کردتا اے ۔ اس لئی ایہ لنگ نو‏‏ں چاندنی د‏‏ی ڈبیا وچ بند کرکے اپنے گلے وچ پہندے سن ۔ ایہ اہنسا (جیو یا جینے دو) نو‏‏ں اہمیت تے ہندو معاشرے دے خاص رکن برناں (ذات پات) د‏‏ی تفریق نو‏‏ں نئيں مندے سن تے نہ ہی تپ تے سنیاسنو‏ں اہمیت دیندے سن ۔ بسو دا کہنا سی کہ ہر شخص چاہے اوہ سادھو ہی ہوئے اسنو‏ں محنت کرکے اپنا روزگار پیدا کرنا چاہیے تے بھیگ مانگنا اس نے معیوب قرار دتا ۔ اس نے بدھاں تے جینیاں د‏‏ی طرح اپنے پیراں د‏‏ی اخلاقیات اُتے وی توجہ دتی بھگتی اس فرقہ د‏‏ی نمایاں گل سی تے اس نے لنگ نو‏‏ں اپنا نشان قرار دتا سی ۔ انہاں وچ جینو سنسکار د‏‏ی جگہ اوتھ‏ے دیکشاسنسار ہُندا سی ۔ گایتری منتر د‏‏ی جگہ ایہ اوم نمتہ شیوایۃ کہندے تے جنیو د‏‏ی جگہ گلے وچ شیو لنگ لٹکاندے نيں ۔ ہنسا دے پرچار دے باوجود ایہ لوک جیناں دے دشمن سن تے انہاں د‏‏ی مورتیاں نو‏‏ں توڑوا کر پھیکوادتا کردے سن ۔ اس فرقہ نے لنگم د‏‏ی پوجا کرنا شروع د‏‏ی تے ایہ فرقہ لنگم یا لنگ د‏‏ی نسبت تو‏ں لنگایت کہلاندا سی ۔ اس طرح لنگ پوجا نو‏‏ں مقبولیت حاصل ہوئی تے رفتہ رفتہ شیو دے مندراں وچ شیو د‏‏ی مورتی دے بجائے لنگم د‏‏ی پوجانے لگی ۔ جو ہن تک جاری اے

شیو د‏‏ی پرستش دو طرح ہُندی اے ۔ اک دکشنا کار تے دوسری باما کار ۔ دکشنا کار والے جانوراں د‏‏ی قربانی کردے نيں تے کالی نو‏‏ں چنڈی مندے نيں تے باما کار مارگی کہلاندے نيں ۔ اوہ پوشیدہ طور اُتے پوجا کردے نيں ۔ اوہ برہنہ عورت د‏‏ی شرم گاہ نو‏‏ں پوجتے نيں ۔ شراب پیندے نيں تے گوشت کھاندے نيں ۔ زناکاری کردے نيں ۔ شیو دے اوپاسک اکثر لامذہب ، وحشی ، عیبی تے نشہ باز دیکھے گئے نيں ۔

شیو د‏‏ی پرستش دو طرح ہُندی اے ۔ اک دکشنا کار تے دوسری باما کار ۔ دکشنا کار والے جانوراں د‏‏ی قربانی کردے نيں تے کالی نو‏‏ں چنڈی مندے نيں تے باما کار مارگی کہلاندے نيں ۔ اوہ پوشیدہ طور اُتے پوجا کردے نيں ۔ اوہ برہنہ عورت د‏‏ی شرم گاہ نو‏‏ں پوجتے نيں ۔ شراب پیندے نيں تے گوشت کھاندے نيں ۔ زناکاری کردے نيں ۔ شیو دے اوپاسک اکثر لامذہب ، وحشی ، عیبی تے نشہ باز دیکھے گئے نيں ۔

## ماخذ

قدیم مشرق ۔ ڈاکٹر معین الدین

ہندو کلاسیکل ڈکشنری ۔ سردار دیوی سہائے رائے

تواریخ ہند قدیم ۔ منماتھ رائے

قرون وسطہ وچ ہندوستانی رہتل ۔ رائے بہادر مہامہوپا دھیا گوری شنکر ہیرا چند اوچھا

تواریخ ہند قدیم ۔ منماتھ رائے

تمذن ہند ۔ لی بان گستاولی

## ہور ویکھو

* شیو مت

## حوالے

سانچہ:ہندومت دیوتا تے متون

سانچہ:وارانسی