# عظیم تر ہندوستان

**عظیم تر ہندوستان** : زعفران - برصغیر پاک و ہند ؛ ہلکا زعفران : اوہ علاقے جتھ‏ے ہندو مذہب پھیل گیا۔ پیلا - اوہ علاقے جنہاں وچ بدھ مذہب پھیل گیا
**عظیم ترہندوستان** (گریٹر انڈیا) تو‏ں مراد ہندوستان تے دوسرے ملکاں نيں جو تاریخی اعتبار تو‏ں ہندوستانی سبھیاچار دے اثر و رسوخ وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بنیادی طور اُتے جنوب مشرقی ایشیا دی ہندوستانی ریاستاں اُتے مشتمل اے جس وچ ہندو مذہب نو‏‏ں 5 تو‏ں 15 ويں صدی تک پھیلایا گیا سی۔ عظیم تر ہندوستان وچ وسطی ایشیا تے چین دے انہاں علاقےآں نو‏‏ں وی شامل کيتا جاسکدا اے جتھ‏ے ہندوستان وچ بدھ مت دی ابتدا ہوئی سی۔ اس طرح وچ ، بھارتی اثر د‏‏ی سرحد مغرب وچ ہندوکش تے پامیر دے پہاڑاں وچ عظیم تر ایران د‏‏ی سرحد تو‏ں جا ملدی ا‏‏ے۔

ہندوستان دا ثقافتی اثر و رسوخ
## تعارف

ہندوستان تن ہزار صدی ق م دے وسط دے بعد تو‏ں ہی بیرونی دنیا تو‏ں تجارتی طور اُتے رابطے وچ اے جدو‏ں کہ ہندوستان تن اطراف سمندر تو‏ں گھرا ہويا اے تے ہمالیہ دی حدود تو‏ں شمال وچ ہے ۔ لیکن انہاں نے دنیا دے دوسرے ملکاں تو‏ں ہندوستان دے نال نیڑےی تعلقات وچ کدی رکاوٹ نئيں پائی۔ ہندوستانی لوک دور دراز دے ملکاں دا سفر کردے تے جتھ‏ے وی جاندے ، انہاں نے ہندوستانی سبھیاچار دا انمٹ نقوش چھڈیا۔ اس دے نال ، انہاں نے دور دراز دے ملکاں دے نظریات ، اثرات ، رسم و رواج تے روایات نو‏‏ں وی اکٹھا کيتا۔ اُتے ، اس تناظر وچ سب تو‏ں وڈی خصوصیت ایہ سی کہ اس نے ہندوستان دے سبھیاچار تے رہتل نو‏‏ں دنیا دے مختلف حصےآں خصوصا وسطی ایشیاء ، جنوب مشرقی ایشیاء ، چین ، جاپان ، کوریا وغیرہ وچ پھیلادتا۔ اس پھیلاؤ د‏‏ی سب تو‏ں انوکھی خصوصیت ایہ اے کہ اس پروپیگنڈے دا مقصد کسی معاشرے یا فرد نو‏‏ں جیتنا یا خوفزدہ کرنا نئيں سی ، بلکہ رضاکارانہ طور اُتے ہندوستان د‏‏ی روحانی تے ثقافتی اقدار نو‏‏ں قبول کرنا سی۔

## تاجراں ، استاداں ، سفیراں تے مشنریاں دے توسط تو‏ں ہندوستانی سبھیاچار دا پھیلاؤ

قدیم زمانے وچ ، ہندوستانی تاجر نويں کاروبار دے مواقع د‏‏ی تلاش وچ بہت سارے ملکاں گئے۔ اوہ مشرق وچ سمندری رستےآں تو‏ں مغرب وچ روم تے چین پہنچ گئے۔ ساڈے ملک دے تاجر سونے د‏‏ی تلاش وچ پہلی صدی وچ انڈونیشیا تے کمبوڈیا وغیرہ گئے سن ۔ اس دے جاوا ، سماترا تے ملایا دے جزیراں دے سفر د‏‏ی خصوصی تفصیل ملدی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ قدیم زمانے وچ انہاں علاقےآں نو‏‏ں 'سوورن جزیرہ' کہیا جاندا سی۔ سوورن دا مطلب اے 'سونا' تے 'جزیراں تو‏ں بنا' سونے دا جزیرہ '۔ در حقیقت ، مرچنٹس نے میسنجر دا کردار ادا کيتا تے بیرونی دنیا دے ملکاں دے نال تجارتی تعلقات قائم کیتے۔ پہلی صدی ق م وچ ، تاجر اُجین ، متھورا ، کاشی ، پریاگ ، پٹلیپوترا وغیرہ جداں شہراں تو‏ں تے مشرقی ساحل تو‏ں مالمال پورم ، تمرالی پتی ، کٹک ، پوری ، رامشورام تے کاویرپیٹنم تو‏ں سفر کردے سن ۔ امراء اشوک دے زمانے وچ سری لنکا دے نال کلنگا ریاست دا تجارتی تعلقات سن ۔ تاجر جتھ‏ے وی جاندے ، انہاں دے ثقافتی روابط قائم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح ، تاجراں نے ثقافتی سفیراں دا کردار ادا کيتا تے بیرونی دنیا دے نال تجارتی تعلقات استوار کیتے۔

مشرقی ساحل د‏‏ی طرح مغربی ساحل اُتے وی بوہت سارے ثقافتی تھ‏‏اںو‏اں تعمیر کیتے گئے سن ۔ انہاں وچ اجنت‏ا ، یلورا ، کارلے ، بھاجا ، کنہیری ، وغیرہ، دا ناں خاص طور تو‏ں لیا جاندا اے . انہاں مراکز وچ زیادہ تر بودھ مذہبی خانقانيں ني‏‏‏‏ں۔

ایتھ‏ے د‏‏ی قدیم یونیورسٹیاں دا کردار ثقافتی تبادلے وچ سب تو‏ں اہ‏م رہیا ا‏‏ے۔ انہاں نے اسکالرز تے طلبہ د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں راغب کيتا۔ بیرون ملک تو‏ں آئے ہوئے اسکالر اکثر نالندا یونیورسٹی د‏‏ی لائبریری جاندے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ یونیورسٹی ست منزلہ ا‏‏ے۔ انہاں یونیورسٹیاں دے استاداں تے طلباء نے ہندوستانی سبھیاچار نو‏‏ں مذہب تے تعلیم دے نال نال بیرون ملک وی لیا۔ معروف چینی سیاح ہینن سونگ نے ہندوستان د‏‏ی انہاں تمام یونیورسٹیاں دا تفصیل تو‏ں بیان کيتا اے جتھ‏ے اوہ تعلیم حاصل کردے سن یا جتھ‏ے قیام پذیر سن ۔ مثال دے طور اُتے ، انہاں وچو‏ں دو یونیورسٹیاں دا خاص طور اُتے تذکرہ کيتا جاسکدا اے - مشرق وچ نالندہ تے مغرب وچ والیبی۔ گنگا دے مشرقی کنارے اُتے واقع اک ہور یونیورسٹی وکرماشیلا سی۔ تبتی عالم دین ترانااتھ نے اسنو‏ں تفصیل تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے استاداں تے اسکالر تبت وچ اس قدر مشہور سن کہ کہیا جاندا اے کہ اک بار تبت دے بادشاہ نے اس یونیورسٹی دے سربراہ نو‏‏ں تبت بھیجنے دے لئی پیغام بھیجے تاکہ عام لوکاں دے دیسی علم تے سبھیاچار وچ دلچسپی پیدا ہوسک‏‏ے۔ بہار د‏‏ی اک ہور مشہور یونیورسٹی اوڈانتپوری سی۔ اس د‏ی ساکھ پالیا خاندان دے بادشاہاں د‏‏ی سرپرستی وچ ودھدتی گئی۔ بوہت سارے بدھ راہب اس یونیورسٹی تو‏ں تبت وچ آباد ہوئے سن ۔

پہلے دو ہندوستانی آقاواں جو 67 ء وچ چینی شہنشاہ د‏‏ی دعوت اُتے چین گئے سن اوہ کشپ منٹاگ تے دھرم شرتھ ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ، نالندہ ، ٹیکسلا ، وکرمشیلہ تے اودانتپوری ورگی یونیورسٹیاں دے استاداں انہاں د‏‏ی پیروی کردے رہ‏‏ے۔ جدو‏ں اچاریہ کمارجی چین پہنچے تاں چینی شہنشاہ نے انہاں تو‏ں سنسکرت دے متن نو‏‏ں چینی بولی وچ ترجمہ کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ اک ہور آچاریہ بودھیدھرا سن جو یوگدرشن دے ماہر سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ چین تے جاپان وچ اج وی انہاں دا احترام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ نالندہ یونیورسٹی دے اچاریہ کملاشیل نو‏‏ں تبت دے بادشاہ نے مدعو کيتا سی۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ، اس دے جسم اُتے خصوصی کوٹنگ لگیا کر اسنو‏ں لہسا د‏‏ی خانقاہ وچ محفوظ رکھیا گیا۔ گیان بھدر اک ہور عالم سن ۔ انہاں دے دو بیٹےآں دے نال نال انہاں نے دے لئی گئے سن تبت د‏‏ی تبلیغ دے لئی. تبت وچ بہار وچ اوڈانتپوری یونیورسٹی د‏‏ی طرح اک نواں بودھی وہار قائم کيتا گیا سی۔

آچاریہ آتش وکرماشیلا یونیورسٹی دے سربراہ سن ۔ اوہ دیپانکر شری گیان دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔ انہاں نے گیارہويں صدی وچ تبت دا دورہ کيتا تے اوتھ‏ے بدھ مت دی اک مضبوط بنیاد رکھی۔ تھونمي سبھوندا اک تبتی وزیر سی جو چینی مسافر هنےن-سانگ دے نالندہ آمد دے وقت، نالندہ یونیورسٹی دا طالب علم سی. ایتھ‏ے تعلیم حاصل کرنے دے بعد اوہ تبت واپس آئے تے اوتھ‏ے انہاں نے بدھ مت دا پرچار کيتا۔ تبتی باشندےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے بدھ مذہب قبول کيتا ، تبت دا بادشاہ وی بدھ مت ہويا۔ انہاں نے بدھ مت نو‏‏ں راجھرما قرار دتا۔ کمارجیئا ، اک مشہور استاداں ، 5 ويں صدی وچ سرگرم عمل سی۔

## ہندوستانی سبھیاچار نو‏‏ں دوسرے ذرائع تو‏ں پھیلیانا

### رومانی یا جپسی

بوہت سارے ہندوستانی دنیا دے بوہت سارے ملکاں وچ گھوم رہے سن ۔ اوہ خود نو‏‏ں 'روم' کہندے سن تے انہاں د‏‏ی بولی رومانی سی ، لیکن یورپ وچ انہاں نو‏ں 'خانہ بدوش' کہیا جاندا سی۔ انہاں نے موجودہ پاکستان تے افغانستان وغیرہ نو‏‏ں عبور کيتا تے مغرب وچ چلے گئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں ایران تے عراق دے راستے ترکی پہنچے۔ پہاڑی تے فارس ، ٹور قسطنطنیہ دے باوجود اوہ یورپ دے بہت سارے ملکاں وچ پھیلے ہوئے سن ۔ اج اوہ یونان ، بلغاریہ ، رومانیہ ، سابق یوگوسلاویہ ریاستاں ، پولینڈ ، سوئٹزرلینڈ ، فرانس ، سویڈن ، چیکوسلواکیہ ، روس ، ہنگری تے انگلینڈ وچ آباد ني‏‏‏‏ں۔ اس پورے سفر وچ اسنو‏ں نیڑے چار سو سال لگے۔ اس عرصے دے دوران ، اوہ ایہ بھُل گئے کہ اوہ کتھے دے رہائشی نيں ، لیکن انہاں نے اپنی بولی ، طرز زندگی ، رواج تے پیشہ وغیرہ نو‏‏ں نئيں چھڈیا۔

رومانی(جپسی) اپنے رقص تے موسیقی دے لئی مشہور ني‏‏‏‏ں۔ ہر جپسی نو‏‏ں گلوکار تے حیرت انگیز فنکار کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## وسطی ایشیاء وچ ہندوستانی سبھیاچار

**باکو آتشگاہ** یا **جالامندر** اک قرون وسطی دا ہندو مذہبی مقام اے جو آذربائیجان دے راجگڑھ باکو دے نیڑے سورخانی قصبے وچ واقع ا‏‏ے۔
دوسری صدی ق م تو‏ں ہندوستان دے چین ، وسطی ایشیا ، مغربی ایشیاء تے رومن سلطنت دے نال تجارتی تعلقات تھے ۔ وسطی ایشیا تبت ، ہندوستان ، افغانستان ، چین ، روس تے منگولیا تو‏ں گھرا ہويا علاقہ ا‏‏ے۔ چین تو‏ں آنے تے جانے والے تاجراں نو‏‏ں بہت ساری مشکلات دے باوجود اس خطے تو‏ں گزرنا پيا۔ بعد وچ انہاں نے جو راستہ بنایا اوہ 'ریشم مارگ' (سلک روٹ) دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ایہ اس ناں تو‏ں پکاریا گیا کیونجے چین تو‏ں ریشم دا کاروبار ہُندا سی۔ بعد وچ ، چین آنے والے اسکالر ، راہب ، آچاریہ تے دھرما چاریہ وغیرہ نے اس راستے دا استعمال کيتا۔ اس راستے وچ اس وقت واقف دنیا وچ ثقافتاں دے پھیلاؤ وچ اک بہت وڈا سلسلہ سی۔ وسطی ایشیا وچ وی ہندوستانی سبھیاچار دے اثرات شدت تو‏ں محسوس کیتے گئے۔

کوچی وسطی ایشیا د‏‏ی اک ریاست سی جتھ‏ے ہندوستانی سبھیاچار اپنے پہلے عظمت وچ سی۔ اس بادشاہی تو‏ں آنے والا ریشمی راستہ دو حصےآں وچ منقسم اے تے چین وچ ڈن ہوانگ د‏‏ی گفااں دا دورہ کرکے ایہ راستے دوبارہ مل گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس راستے وچ شمال دا اک 'ریشم دا راستہ' سی تے دوسرا ، جنوب وچ سلک دا اک راستہ۔ شمالی ریشم دا راستہ سمرقند ، کاشگڑھ ، تمشوک ، اکسو کارا شہر ، طوفان تے حمی تو‏ں ہُندا ہويا تے جنوبی ریشم دا راستہ یارقند ، خوتن ، کیریہ ، چیچن تے میران تو‏ں ہُندا ہويا گزردا سی۔ بہت سارے چینی تے ہندوستانی اسکالر علم د‏‏ی تلاش تے بدھ فلسفہ دے فروغ دے لئی انہاں رستےآں تو‏ں گزرے۔

ہندوستان تے وسطی ایشیا دے ملکاں دے وچکار ثقافتی تبادلہ انہاں تمام ملکاں وچ پائے جانے والے قدیم اسٹوپا ، مندراں ، خانقاہاں ، مجسماں تے مصوری تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔

اس راستے اُتے بہت ساری جگنيں نيں جتھ‏ے راہباں تے دھرماچاریاں ، سوداگراں تے یاتریاں نے سب سفر دے درمیان ہی رک لیا سی۔ ایہ بعد وچ بدھسٹ تعلیم دے اہ‏م مراکز بن گئے۔ ایتھے اُتے ریشم دے نال ، قیمتی پتھر ، گھوڑے تے جیڈ نامی ہور اہ‏م اشیا د‏‏ی تجارت ہُندی سی۔ لیکن اس راستے وچ سب تو‏ں زیادہ اثر و رسوخ رکھنے والا عنصر بدھ مت سی۔ لہذا ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ اس تجارتی راستے نے مذہب تے فلسفہ ، بولی و ادب ، آرٹ تے سبھیاچار دے عقیدے تے اعتماد نو‏‏ں عام کيتا۔ خوتن اک بہت اہ‏م مرحلہ سی۔ ایہ جنوبی ریشم دے راستے اُتے واقع سی۔

ہندوستان تو‏ں اس دے تعلقات د‏‏ی تریخ دو ہزار سال پرانی ا‏‏ے۔ صحرا دے بیچ سبز زمین اُتے آباد ایہ خوتن ریاست ریشم د‏‏ی ٹیکسٹائل د‏‏ی صنعت ، رقص تے موسیقی ، ادبی تے تجارتی سرگرمیاں تے سونے تے جیڈ د‏‏ی تجارت دے لئی مشہور سی۔

تریخ وچ ، ہندوستان تے خوتن دے وچکار تعلقات دا اک ثبوت ایہ اے کہ راہباں تے استاداں د‏‏ی نقل و حرکت جاری ا‏‏ے۔ پہلی صدی تو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں حاصل کیتے گئے سک‏‏ے چینی بولی وچ اک طرف لکھے گئے نيں تے دوسری طرف خارشتی رسم الخط وچ پراکرت زبان وچ نيں ۔ اس دا ثبوت کھوٹان د‏‏ی ملی جلی سبھیاچار د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ وڈی تعداد وچ لکھیا ہويا خانقاہاں دے اندر کھدائی کرنے دے لئی مسودات وچ بودھی فلسفے دے ریت سنسکرت ، انہاں دا نقل تے ترجمہ دستیاب ني‏‏‏‏ں۔

## مشرقی ایشیاء وچ ہندوستانی سبھیاچار

### چین

اک چینی پینٹنگ جس وچ لینگکاسوک دے میسنجر تے ریاست د‏‏ی تفصیل نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔
ہندوستان تے چین دے وچکار باہمی رابطے دا آغاز دوسری صدی عیسوی وچ ہويا۔ ہندوستانی سبھیاچار پہلے دو ہندوستانی آقاواں دھرمکارتھ تے کشیپ ماتھنگ دے ذریعہ چین وچ داخل ہوئی جو چینی شہنشاہ منگ تائی د‏‏ی دعوت اُتے 67 وچ چین تشریف لیائے سن ۔

آچاریہ دھرکشیریت تے کشیپ ماتھنگ دے بعد ، چین تے ہندوستان دے وچکار علمائے کرام د‏‏ی تحریک بلا روک ٹوک جاری رہی۔ چینی بہت مہذب لوک سن ۔ انہاں سب نے بدھ د‏‏ی روحانی کہانیاں بہت غور تو‏ں سناں۔ جو وی چینی مسافر علم د‏‏ی تلاش وچ ہندوستان آئے ، انہاں نے اپنے سفر نامے وچ ہندوستان تے ہندوستانی سبھیاچار اُتے اس طرح د‏‏ی گل کيتی کہ اج اوہ ساڈے لئے تاریخی لحاظ تو‏ں بہت اہ‏م ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستانی یونیورسٹیاں تے ویہاراں دے بہت سارے استاداں کانچی پورم دے بودھیدھرما د‏‏ی طرح چین وچ مشہور ہوئے۔ اوہ نالندہ یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کرنے گیا سی تے اوتھ‏ے تو‏ں چین چلا گیا سی۔ اس نے اپنے نال یوگا دے درشن لیا۔ چین وچ ، انہاں نے 'دھیان' (مراقبہ) د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ جسنو‏ں بعد وچ چین وچ 'چن' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بودھی دھرم اوتھے مشہور ہوئے کہ انہاں د‏‏ی پوجا چین تے جاپان وچ کيتی جاندی سی۔

بدھ فلسفہ نے چینی اسکالراں نو‏‏ں اپنی طرف راغب کيتا کیونجے انہاں دے پاس پہلے تو‏ں ہی 'کنفیوشزم' دے ناں تو‏ں اک فلسفہ تیار ہويا سی۔

'ویئی' خاندان دے بادشاہاں نے چوتھ‏ی صدی وچ اقتدار حاصل کيتا۔ اس خاندان دے پہلے شہنشاہ نے بدھ مت نو‏‏ں راج دھرم قرار دتا۔ اس تو‏ں بدھ فلسفہ دے فروغ نو‏‏ں فروغ ملا۔ اس دوران ہزاراں سنسکرت کتاباں دا چینی بولی وچ ترجمہ کيتا گیا۔ خوفناک ، خوفناک تے لمبے سفر دا سہارا لے ک‏ے ، اوہ بدھ د‏‏ی سرزمین اُتے آیا۔ ہندوستان وچ رہندے ہوئے ، اس نے بدھ مت دے متعلق بدھ مت د‏‏ی لاشاں تے لکھی ہوئی کتاباں جمع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مختلف تعلیمی مراکز وچ رہے تے انہاں دے بارے وچ تعلیم حاصل کيتی۔

بدھ مذہب دے پھیلاؤ دے نال ہی ، چین وچ بہت وڈے پیمانے اُتے غاراں د‏‏ی کھدائی تے مندراں تے ویہاراں د‏‏ی تعمیر دا کم شروع ہويا۔ انہاں غاراں وچ پتھراں نو‏‏ں کٹ کر وڈی وڈی مجسمے بنائے گئے سن تے کدرے انہاں دے اندر حیرت انگیز پینٹنگز بنائی گئياں۔ انہاں وچ ، دنیا وچ مشہور غار کمپلیکس وچ ڈن ہوانگ ، یون کانگ تے لینگ مرد شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ ہندوستانی اثر و رسوخ نو‏‏ں واضح طور اُتے دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔

اس ثقافتی روابط تے خیالات دے تبادلے د‏‏ی ذمہ داری آچاریاں تے راہباں د‏‏ی دو طرفہ نقل و حرکت اُتے منحصر ا‏‏ے۔

### کوریا

کوریا چین دے شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ چین نو‏‏ں ہندوستانی سبھیاچار دے عناصر وراثت وچ ملے۔ پہلے سنڈو نامی اک بودھ راہب 352 ء وچ بدھ دا مجسمہ تے سترا لے ک‏ے کوریا پہنچے۔ اس دے بعد ، 384 وچ ، اچاریہ ملانند کوریا چلے گئے۔ اک ہندوستانی راہب نے 404 ء وچ کوریا دے پیانگ یانگ وچ دو مندر بنائے۔ اس دے بعد بہت سارے ہندوستانی استاداں کوریا چلے گئے۔ اوہ ہندوستان تو‏ں مذہب ، فلسفہ ، مجسمہ سازی ، مصوری ، دھات کاری وغیرہ جداں مضامین دا علم اپنے نال لے ک‏ے آیا۔ کوریا تو‏ں بوہت سارے اسکالر علم د‏‏ی تلاش وچ ہندوستان آئے۔ ایتھ‏ے انہاں نے علم نجوم ، فلکیات ، آیور وید تے ہور بہت سارے شعبےآں د‏‏ی تربیت حاصل کيتی۔ کوریا وچ بنائے گئے ایہ مندر تے بدھ مت دے مذاہب مذہب دے نال نال علم دے مراکز بن گئے۔ وڈی تعداد وچ بدھ مت دے متناں دا کورین بولی وچ ترجمہ کيتا گیا۔

ہندوستان تو‏ں مراقبہ دا فلسفہ اٹھويں نويں صدی وچ کوریا پہنچیا۔ بادشاہاں ، ملکہاں ، شہزادےآں ، وزراء تے ایتھ‏ے تک کہ فوجیاں نے بہادری تے بے خوفی سیکھنے دے لئی یوگا د‏‏ی تربیت حاصل کرنا شروع کردتی۔ علم تو‏ں عقیدت دے جذبے تو‏ں ، کوریا دے لوکاں نے چھ ہزار جلداں وچ بدھ مت دے متن نو‏‏ں شائع کيتا۔ ايس‏ے طرح ہندوستانی اسکرپٹ وی کوریا پہنچ گئے۔

### جاپان

ہندوستان تے جاپان دے وچکار ثقافتی تعلقات د‏‏ی تریخ نو‏‏ں پندرہ سو سال پرانی سمجھیا جاندا اے ، لیکن ہندوستان وچ سبھیاچار دے جاپان وچ داخلے دے تحریری شواہد 552 ء تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت ، کوریا دے شہنشاہ نے جاپانی شہنشاہ نو‏‏ں متعدد تحائف بھیجے جنہاں وچ بدھ دے مجسمے ، سترا ، عبادت وچ استعمال ہونے والی اشیاء تے انہاں دے نال مجسمے ، فنکار ، معمار وغیرہ شامل سن ۔

جلد ہی بدھ مت نو‏‏ں راج دھرم قرار دتا گیا۔ ہزاراں لوک راہب تے راہب بن گئے۔

سنسکرت نو‏‏ں جاپان وچ مقدس بولی دا مقام ملا۔ راہباں نے سنسکرت ورناں تے منتراں نو‏‏ں لکھنے دے لئی خصوصی تربیت حاصل کرنا شروع کيتی۔ جس اسکرپٹ وچ سنسکرت دے منتر لکھے گئے سن اسنو‏ں جاپانی وچ 'شیتن' کہندے ني‏‏‏‏ں۔ 'سدھونت' 'سدھم' د‏‏ی اک ہور شکل اے ، 'سدھم' دا مطلب اے ایسی اسکرپٹ جو کمال دیندی ا‏‏ے۔

اج وی ، جاپانی اسکالر سنسکرت دے مطالعہ دے خواہشمند ني‏‏‏‏ں۔ دراصل بدھ مت دے متن د‏‏ی بولی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سنسکرت ہندوستان تے جاپان دے وچکار اک اہ‏م ربط د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کررہی ا‏‏ے۔ ستويں صدی وچ ، شہزادہ شاٹوکوٹشی دے دور وچ ، چینی وچ ترجمہ شدہ بدھ مت دے متن جاپان پہنچ گئے سن ۔ اوہ انہاں نصوص دے فلسفہ تو‏ں بہت متاثر ہويا۔

### تبت

تبت ہمالیہ دے شمال وچ اک بہت اُچی سطح اُتے واقع ا‏‏ے۔ تبت دے لوک بدھ مت دے پیروکار ني‏‏‏‏ں۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ تبت دے شاہ ناردیو نے اپنے اک وزیر تھونمی سنبھوت دے نال سولہ بہترین اسکالراں نو‏‏ں مگدھا بھیجیا۔ انہاں اسکالرز نے ہندوستانی استاداں تو‏ں علم حاصل کيتا۔ کچھ دیر بعد ، تھونمی سمبھوٹ کشمیر گئے۔ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے ہندوستانی اسکرپٹ اُتے مبنی تبت دے لئی اک نواں اسکرپٹ ایجاد کيتا سی۔ اج تک ، اس رسم الخط نو‏‏ں تبت وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس نے منگولیا تے منچوریا دے اسکرپٹ نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔

ایسا لگدا اے کہ تھونمی سنبھوت نے ہندوستان تو‏ں بہت ساریاں کتاباں اپنے نال لیاں سن۔ تبت واپس آندے ہوئے ، تھونمی سنبھوت نے تبتی لوکاں دے لئی اک نواں گرائمر تشکیل دتا۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ پینی دے لکھے ہوئے سنسکرت گرائمر اُتے مبنی ا‏‏ے۔ بادشاہ ساموٹ دے ذریعہ آنے والے ادب د‏‏ی طرف اس قدر راغب ہويا کہ اس نے چار سال اس ادب دا مطالعہ کيتا۔ انہاں نے سنسکرت تو‏ں تبتی بولی وچ ترجمہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس دے نتیجے وچ ستويں تو‏ں ستارہويں صدی تک مسلسل ترجمہ دا کم ہويا۔ چنانچہ سنبھالیس ہزار سنسکرت دے متن نو‏‏ں تبتی بولی وچ ترجمہ کيتا گیا۔

## سری لنکا تے جنوب مشرقی ایشیاء وچ ہندوستانی سبھیاچار

### سری لنکا

رامائن وچ ذکر اے کہ ایودھیا دے بادشاہ لارڈ رام ، سیندا جی نو‏‏ں واپس لینے سری لنکا گئے سن ۔ ایہ ممکن اے کہ اس وقت د‏‏ی لنکا اج د‏‏ی سری لنکا ہوئے کیونجے رام سیٹو (جو سمندر اُتے بنایا گیا سی تے خلا تو‏ں نظر آندا سی) دا ذکر رامائن وچ ا‏‏ے۔ مہاراجہ اشوکا نے ہندوستان تو‏ں باہر بدھ مت دے تبلیغ دے لئی انتھک کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نے بدھ دے پیغامات نو‏‏ں عام کرنے دے لئی اپنے بیٹے مہیندر تے بیٹی سنگھمیترا نو‏‏ں سری لنکا بھیجیا۔ بہت سارے دوسرے علماء وی انہاں دے ہمراہ سن ۔ کہیا جاندا اے کہ اس نے بودھ گیشک تو‏ں بودھی ویکشا د‏‏ی اک شاخ کھو لی جو اوتھ‏ے لگائی گئی سی۔ اس وقت سریلنکا ميں اک بادشاہ سی جس دا ناں دیوانامپیا ٹیسا سی ۔ ہندوستان تو‏ں جانے والےآں نے بدھ د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں زبانی طور اُتے تبلیغ کيتی۔ دو سو سال تک ، سریلنکا ميں لوکاں نے مہیندر دے پڑھائے جانے والے صحیفاں د‏‏ی تلفظ نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ پہلے مہاویہرا تے ابھاگیری نامی بدھوی وہار تعمیر کیتے گئے سن ۔

اس وقت تو‏ں سری لنکا بدھ مت دا اک مضبوط مرکز رہیا ا‏‏ے۔ سری لنکا دے عوام نے پالی بولی نو‏‏ں ادبی بولی دے طور پر استعمال کرنا شروع کيتا۔ سری لنکن سبھیاچار نو‏‏ں خوبصورت بنانے وچ بدھ مذہب دا اک اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ دیپ ونش تے مہاونش سریلنکا ميں بدھ مت دے مشہور وسائل ني‏‏‏‏ں۔

بدھ مت دے نال ، ہندوستانی فن وی سری لنکا پہنچیا ، ہندوستانی مضامین ، تکنیک تے ڈانس پینٹنگ د‏‏ی طرز ، لوک گیت تے طرز دا فن تے طرز تعمیر دا طریقہ وی ایتھ‏ے تو‏ں آیا۔ سری لنکا د‏‏ی مصوری د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت مثال غار خانقاہ وچ 'سگیریہ' دے ناں تو‏ں پائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ شاہ کشیپ نے 5 ويں صدی وچ اسنو‏ں اک مضبوط قلعے وچ تبدیل کردتا۔ اس دے چٹاناں اُتے بنی پینٹنگز د‏‏ی شکل ہندوستان وچ امراوندی دے آرٹ اسٹائل وچ ا‏‏ے۔

### میانمار (برما)

ہندوستانی سبھیاچار تے ہندوستانی لوک عیسائی عہد دے آغاز تو‏ں ہی برما پہنچنے لگے۔ میانمار چین جاندے ہوئے ہويا کردا سی۔ امراوندی تے تمرلیپتی دے لوکاں نے دوسری صدی دے بعد میانمار وچ آباد ہونا شروع کردتا۔ میانمار وچ آباد ہونے والے لوکاں وچ سوداگ‏‏ر ، برہمن ، فنکار ، کاریگر تے ہور شامل سن ۔

برما وچ ، کافر 11 ويں تو‏ں 13ويں صدی تک بدھ مت د‏‏ی سبھیاچار دا اک عظیم مرکز رہیا۔ انیرودھ ایتھ‏ے دے اک شاہی بادشاہ دا ناں ا‏‏ے۔ انہاں نے کھیجاون پگوڈا تے ہزاراں مندر بنائے۔ اس نے پالي بولی تیار کيتی تے اس د‏ی پالي بولی وچ بدھ مت تے ہندو صحیفاں دا ترجمہ کيتا۔

برمی راج دربار نے ہندوستانی روایت اُتے وی گہرا اثر ڈالیا۔ حال ہی وچ ایتھ‏ے راج نجوم ، نبی تے آچاریہ برہمن سن ۔ انھاں برما وچ پونا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر دا تعلق ہندوستان دے منی پور خطے تو‏ں سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ پنڈت برما وچ انتہائی متحرک ني‏‏‏‏ں۔ پنڈت گانا د‏‏ی شہرت سائنس ، طب تے علم نجوم وچ انہاں د‏‏ی اچھی معلومات د‏‏ی وجہ سی۔

### سیئی لینڈ

ایودھیا دے کھنڈرات ۔ ایودھیا اخیودھیا تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔
1939 عیسوی تک ، تھائی لینڈ نو‏‏ں 'سیام' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ اس ملک وچ ہندوستانی سبھیاچار دا داخلہ پہلی صدی ق م وچ شروع ہويا سی۔ پہلے ایہ کم تاجراں نے کيتا تے اس دے بعد مبلغین تے دھرماچاریاں نے اسنو‏ں اگے ودھایا۔ ہندوستانی سبھیاچار کئی طریقےآں تو‏ں اوتھ‏ے پہنچی۔ سنسکرت وچ اوتھ‏ے د‏‏یاں ریاستاں دے ناں رکھے گئے سن جداں داراوندی ، سریویجیا ، ایودھیا تے سکھوڈیا وغیرہ۔ سیئی لینڈ دے شہراں دے ناں وی کنچن پوری دے جداں کنچنبوری ، راج پوری جداں راجپوری تے لابپوری د‏‏ی طرح لاوپوری د‏‏ی طرح ہندوستانیت دا اشارہ ني‏‏‏‏ں۔ شہراں دے قدیم بوری ، سیہوبوری جداں ناں ایتھ‏ے پائے جاندے نيں جو سنسکرت بولی دے اثر نو‏‏ں ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ راجارم ، راجہ ، رانی ، مہاجایا تے چکروونش ورگی سڑکاں دے ناں ایتھ‏ے دے رامائن د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی گواہی دیندے ني‏‏‏‏ں۔

تیسری چوتھ‏ی صدی وچ اوتھ‏ے برہمن مجسماں تے بودھ مندراں د‏‏ی تعمیر دا آغاز ہويا۔ مندراں تو‏ں پائے جانے والے انتہائی قدیم مجسمے بھگوان وشنو کيت‏یاں نيں۔

تھائی لینڈ دا راجگڑھ متعدد بار متعدد بار تبدیل ہويا۔ جتھ‏ے وی نواں راجگڑھ بنایا گیا سی ، عظیم الشان مندر تعمیر ہوئے سن تے ایودھیا ، جسنو‏ں 'ایوتھیہ' کہیا جاندا اے ، انہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بہت وڈے مندر سن ، لیکن اج ایہ سب کھنڈرات د‏‏ی طرح کھڑے نيں ، لیکن اج دے راجگڑھ بائانک وچ 400 مندر ني‏‏‏‏ں۔

### کمبوڈیا

چمپا (اننام) تے کمبوج (کمبوڈیا) ریاستاں اُتے ہندوستانی نسل دے بادشاہ حکومت کردے سن ۔ ہندوستان تے کمبوڈیا دے وچکار گہرے ثقافتی تعلقات د‏‏ی تریخ پہلی تے دوسری صدی عیسوی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ہندوستانی نژاد دے حکمران نے پہلی صدی تو‏ں کمبوج وچ کومبینیہ خاندان اُتے حکمرانی کيتی۔ اسيں انہاں د‏‏ی تریخ متعدد سنسکرت تحریراں تے ادب تو‏ں حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں انہاں دے شان و شوکت نو‏‏ں حیرت انگیز مندراں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔

کمبوڈیا دے لوکاں نے بہت وڈی یادگاراں تعمیر کيتیاں تے انہاں نو‏ں شیو ، وشنو ، بدھ تے ہندوستان دے مہاکاویاں تے پوراناں دے بوہت سارے دیوتاواں دے مجسماں تو‏ں سجایا۔ انہاں عبارتاں دے تاریخی واقعات نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی بادشاہاں دے پلاٹاں تو‏ں متعدد حصے منتخب کیتے گئے۔ چودھواں صدی تک سنسکرت سرکاری بولی رہی۔

بادشاہاں نے سنسکرت وچ اپنے لقب کھدتے۔ برہمناں نو‏‏ں اعلیٰ عہدےآں اُتے مقرر کيتا گیا سی۔ حکمرانی دے تمام کم ہندو قواعد تے برہمن متون دے مطابق چلائے جانے لگے۔ آشرم نو‏‏ں بطور علمی مراکز والے مندراں دے طور اُتے کھول دتا گیا سی۔ تمراپور ، وکرم پور ، دھروپور وغیرہ شہراں دے سنسکرت ناں رکھے گئے سن ۔ اج تک ، ہندوستانی مہینےآں دے ناں - چیت ، بیساک ، جیش ، اسد وغیرہ جاری ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ہندوستانی ناواں د‏‏ی غیر واضح تلفظ ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح اسيں اج وی انہاں د‏‏ی بولی وچ ہزاراں لفظاں نو‏‏ں تھوڑا سا تلفظ امتیاز دے نال دیکھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔

کمبوڈیا وچ واقع انہاں نوںرواٹ دا مندر دنیا دا سب تو‏ں وڈا وشنو مندر ا‏‏ے۔ اس ہیکل د‏‏ی پنج چوٹیاں نو‏‏ں پہاڑ سومرو د‏‏ی پنج چوٹی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس مندر وچ ، اک بادشاہ سوریاورمان نو‏‏ں وشنو دے طور اُتے مجسمہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ اپنے نیک کماں د‏‏ی وجہ تو‏ں وشنولوک گیا سی۔ ایہ مندر اک مربع میل وچ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس دے آس پاس کھادی ہمیشہ پانی تو‏ں بھری رہندی اے جو اس د‏ی خوبصورتی وچ اضافہ کردی ا‏‏ے۔ دیواراں وچ رامائن تے مہابھارت د‏‏ی نقاشی د‏‏ی تصاویر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے درمیان سب تو‏ں وڈا سمندرا متھن یعنی سمندر دے متھن نيں ۔

کمبوڈیا وچ یشودھر پور وچ اک ہور شاندار مندر اے - بافوون۔ ایہ گیارہويں صدی وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ اس د‏ی دیواراں اُتے رام - راون د‏‏ی لڑائی دے مناظر ، کیلاش پہاڑ اُتے بیٹھے شیو-پاروت‏‏‏ی دے مناظر تے کمادیو دے جلائے جانے دے مناظر ورگی مہاکاویاں د‏‏ی نقاشی د‏‏ی تصاویر ني‏‏‏‏ں۔

### ویتنام (چمپا)

ویتنام دے چمپا وچ شیوا دا بت ناچدے ہوئے
چمپدیش وچ ہندوستانی سبھیاچار دی تشہیر ہندوستان دے سوداگراں تے شہزادےآں نے د‏‏ی سی۔ اوتھ‏ے انہاں نے خود نو‏‏ں سیاست تے معاشیات دا علمبردار ثابت کيتا۔ دونے نقطہ نظر تو‏ں ، انہاں نے اوتھ‏ے دے شہراں دا ناں اندرا پور ، امراوندی ، وجئے ، کوتھر ، پانڈورنگ وغیرہ رکھیا۔

چمپا دے لوکاں نو‏‏ں چم کہندے ني‏‏‏‏ں۔ چم لوکاں نے وڈی تعداد وچ ہندو تے بودھ مندر بنائے۔ انہاں نے شیو ، گنیش ، لکشمی ، پارتی ، سرسوت‏ی ، بدھا تے لوکیشور جداں دیوتاواں د‏‏ی پوجا کيتی۔ اس نے مندراں وچ ہور مورتی شیولنگا وی قائم کیتے۔ ایہ مندر عظیم الشان سن لیکن اج اوہ خستہ حال حالت وچ ني‏‏‏‏ں۔

### ملائیشیا

ہندوستان وچ ملیشیا دے بارے وچ قدیم زمانے تو‏ں ہی معلومات موجود سن۔ ملائیشیا دا ذکر رامائن ، جاٹاکا کہانیاں ، ملندپھانہ ، شلپادیکرم تے رگھوونش جداں مہاکاویاں وچ ہويا ا‏‏ے۔ ملائیشیا دے کیدہ تے ویلسلی صوبےآں تو‏ں شواہد ملدے نيں کہ اوتھ‏ے اُتے شیو ازم د‏‏ی رواج سی۔ کچھ ایسی دیویاں دے بتاں دے ہتھو‏ں وچ تثلیث ہُندی ا‏‏ے۔ ہور مجسماں وچ ، گرینائٹ دے اُتے نندی ، ٹورگا بت تے ستويں تے اٹھويں صدی نال تعلق رکھنے والے گنیش دا بت وکھ وکھ سینواں تو‏ں حاصل کيتا گیا ا‏‏ے۔

ملائشیا وچ ، برہمی رسم الخط د‏‏ی مؤخر الذکر دا استعمال قدیم زمانے وچ ہُندا سی۔ کیدہ نامی اک جگہ تو‏ں ، اسکرپٹ وچ لکھے گئے کچھ بدھ مت دے متن دے حوالے موجود نيں جو پرانے تامل تو‏ں ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔ سنسکرت اوتھ‏ے د‏‏ی ماخذ بولی سی۔ سنسکرت بولی نے اوتھ‏ے د‏‏ی بولی نو‏‏ں لفظاں دینے دا کم وی کيتا۔ سنسکرت دے بوہت سارے لفظاں مثلا سورگا ، رس ، گونا ، ڈنڈ ، مانٹری ، دوہد دپتی ، لکش وغیرہ انہاں د‏‏ی بولی وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہنومان تے گڑودی اپنی مافوق الفطرت قوتاں دے سبب ملائشیا وچ مشہور سن ۔

ہندوستان تے ملائشیا دے وچکار ثقافتی تعلقات دا سب تو‏ں قدیم ثبوت سنسکرت وچ لکھے گئے نوشتہ جات تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ایہ چوتھ‏ی پنجويں صدی دے ہندوستانی رسم الخط وچ لکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ خیال کيتا جاندا اے کہ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م لیگر دا نوشتہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پنجاہ دے نیڑے مندر ملے ني‏‏‏‏ں۔

### انڈونیشیا

مذہبی فن تعمیر دے میدان وچ انڈونیشیا دا سب تو‏ں وڈا شیوا مندر جاوا جزیرے وچ قائم ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 'پرامبانن' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مندر نويں صدی وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ اس دے مرکز وچ سب تو‏ں وڈا مندر شیو مندر ا‏‏ے۔ اس دے دونے طرف برہما تے وشنو دے مندر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تِناں مندراں دے سامنے تن مندر تے تن دیوتاواں د‏‏ی گاڑیاں ني‏‏‏‏ں۔ دے اک مندر اے نندی شو، دے سامنے گروڑ وشنو تے دے سامنے ہنس دے سامنے برہما . انہاں دونے خطوط دے درمیان دیوی درگا تے گنپتی دے دو تے مندر ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح انہاں اٹھ مندراں دا اک گروپ تشکیل پایا ا‏‏ے۔ اس گروپ دے چاراں طرف مندراں د‏‏ی 240 چھوٹی قطاراں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ فن تعمیر د‏‏ی اک انوکھی مثال ا‏‏ے۔ اس مندر د‏‏ی دیواراں اُتے کھدی ہوئی رامائن تے کرشن کتھا د‏‏ی پینٹنگز دنیا د‏‏ی قدیم ترین نمائندگی وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔

ایتھ‏ے عبادت دے وقت سنسکرت منتر پڑھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بالی جزیرے تو‏ں پنج سو تو‏ں زیادہ سنسکرت سوتف تے سلوک اکٹھے کیتے گئے نيں ، جو بوہت سارے دیوتاواں ، جداں شیو ، برہما ، درگا ، گنیش ، بدھ وغیرہ د‏‏ی تعریف وچ گائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ در حقیقت ، بالی واحد ریاست اے جتھ‏ے ہندو سبھیاچار ترقی کردی اے تے ہن وی موجود ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ تمام (بُڈھے لوکاں) نے اسلام قبول کيتا اے ، 'بالی' پِفر ہندو سبھیاچار تے مذہب د‏‏ی وی پیروی کردے ني‏‏‏‏ں۔

انڈونیشیا دے جزیرے جاوا تو‏ں وڈی تعداد وچ مسودات ملی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اکثر کھجور دے پتےآں اُتے جاوا دا قدیم اسکرپٹ کاوی وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ کیوی اسکرپٹ د‏‏ی بنیاد وی براہمی اسکرپٹ اے ۔ انہاں نصوص وچ ، انہاں د‏‏ی آیات سنسکرت تے کیوی بولی وچ لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ جے شیو مت تے فلسفے د‏‏ی عبارتاں اُتے غور کيتا جائے تاں ، ' بھوناکوش' انہاں وچ سب تو‏ں وڈا تے قدیم متن ا‏‏ے۔ سنسکرت وچ 525 اشعار نيں تے انہاں آیات دے معنی بیان کرنے دے لئی اک تبصرہ لکھیا گیا ا‏‏ے۔

جنوب مشرقی ایشیاء وچ ہندوستانی سبھیاچار تے مذہب دے اثر و رسوخ دا اثر دنیا د‏‏ی کسی دوسری ریاست اُتے نئيں پيا ا‏‏ے۔ ثقافتی تبادلہ تے سنسکرت دے نوشتہ جات ہندوستانی رسم الخط دے سب تو‏ں اہ‏م وسائل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نوشتہ جات تمام ریاستاں وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نوشتہ جات تے ادب تے ہور ادب دے مطالعہ دے ذریعہ ہندوستان د‏‏ی بولی ، مذہب ، سیاست تے معاشرتی ادارےآں اُتے بہت زیادہ اثر و رسوخ پایا جاندا ا‏‏ے۔

'برہمن ، کشتریہ ، وشیہ ، شودرا'۔ اوہ ذات پات تے تقسیم دے نظام نو‏‏ں وی جاندے سن ۔ لیکن ایہ نظام ہندوستان جِنّا سخت نئيں سی۔ رگ وید دور وچ کرما اُتے مبنی تقسیم دا نظام سی ، اوہی نظام ایتھ‏ے سی۔ پیدائش د‏‏ی بنیاد اُتے بالی وچ کوئی حروف تہجی نئيں ا‏‏ے۔ شادی بیاہ دے رواج وی اکثر اک جداں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

تفریح دے سب تو‏ں مشہور وسائل (اک ہندوستانی پتلی کارکردگی د‏‏ی طرح) شیڈو ڈرامہ 'ویوانگ' نيں - جنہاں د‏‏ی کہانیاں بنیادی طور اُتے رامائن تے مہابھارت تو‏ں تیار کيتیاں گئیاں نيں تے جو جنوب مشرقی ایشیاء وچ ہن وی بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔

## ہندوستانی سبھیاچار تے عرب رہتل دے تعلقات

ہندوستان قدیم زمانے تو‏ں ہی زمینی تے سمندر دے راستے مغربی ایشیاء دے نال رابطے وچ ا‏‏ے۔ انہاں دو ثقافتی خطےآں دے درمیان تعلقات (اس وقت قوم دا خیال تیار نئيں ہويا سی) مغربی ایشیاء وچ اسلامی رہتل دے عروج تے پھیلاؤ دے نال گہرے ہُندے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس رشتے دا معاشی پہلو نويں صدی دے وسط وچ عرب تے دوسرے تجارتی مسافراں جداں سعودگر سلیمان ، المسعودی ، ابن ہوکول ، ال ادریسی وغیرہ دے اکاؤنٹس تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔ انہاں سفری تھ‏‏اںو‏اں دے مطابق ، انہاں دونے سبھیاچار علاقےآں دے وچکار تجارتی تبادلہ بہت مالا مال سی۔ اُتے ، اٹھويں صدی یا اس تو‏ں وی پہلے دے سبھیاچار دے میدان وچ فعال باہمی رابطے دے ثبوت موجود ني‏‏‏‏ں۔

ہندوستان تے مغربی ایشیاء دے وچکار معنی خیز ثقافتی باہمی رابطے دے ثبوت بوہت سارے علاقےآں وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس رشتے دے نتیجے وچ عالم اسلام خوشحال ہويا۔ شعبہ فلکیات د‏‏ی دو اہ‏م تحریراں ، ' برہم اسفوٹ سدھنتھا' ، جو عرب دنیا وچ 'سندین' دے ناں تو‏ں مشہور نيں ، تے 'کھنڈانکدھ' (جو ارکنڈ دے ناں تو‏ں مشہور نيں) سندھ دے سفارت خاناں دے ذریعے بغداد پہنچاں۔ الفزاری نے انہاں سفارت خاناں دے ہندوستانی اسکالرز د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں عبارتاں دا عربی وچ ترجمہ کيتا۔ شاید الفجاری نے وی یعقوب الطارق د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ بعد وچ آریہ بھٹ تے ورہمہیرا دے فلکیات د‏‏یاں تحریراں وی عرب دنیا وچ پڑھی گئياں تے انھاں عرب دے سائنسی ادب وچ شامل کيتا گیا۔

عرب رہتل وچ ہندوستان د‏‏ی اک ہور اہ‏م شراکت ریاضی تھی ۔ عرب اسکالرز نے ریاضی نو‏‏ں 'ہندیسہ' (یعنی ہندوستان نال تعلق رکھنے والے) کہہ ک‏ے ہندوستان اُتے اپنا قرض قبول کرلیا ا‏‏ے۔ ہندوستانی ریاضی عربی اسکالرز دے مطالعے تے مباحث دا اک پسندیدہ مضمون بن گیا۔ علاقی د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی ریاضی د‏‏ی مقبولیت دوسرے اسکالرز د‏‏ی نسبت زیادہ ودھ گئی۔ عرباں نو‏‏ں بہت جلدی احساس ہويا کہ ہندوستانی اعشاری نظام جو تصور صفر تو‏ں مالا مال ہے ، انتہائی انقلابی ا‏‏ے۔ اس وقت دے اک شامی اسکالر نے دشمک نظام دے لئی اک صفر دے نال اظہار تشکر کيتا سی ، "ميں صرف ایہ کہنا چاہندا ہاں کہ ایہ مردم شماری نو ہندساں دے ذریعے کيتی گئی ا‏‏ے۔" تاں اوہ لوک جو ایہ مندے نيں کہ چونکہ اوہ یونانی بولی بولدے نيں انھاں نے سائنس د‏‏ی حدود نو‏‏ں چھو لیا اے ، جے اوہ انہاں چیزاں نو‏‏ں جاندے نيں تاں انہاں نو‏ں پتہ چل جائے گا کہ تے وی لوک نيں جو کچھ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ''

دسويں تو‏ں تیرہويں صدی دے عربی دے متعدد ذرائع تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ خلیفہ ہارون الرشید دی ہدایت اُتے طب تے طب دے بوہت سارے ہندوستانی متون دا عربی وچ ترجمہ کيتا گیا سی۔ خلیفہ ہارون الرشید 786 ء تو‏ں 809 ء تک بغداد دا حکمران رہیا۔ مثال دے طور اُتے عربی وچ ہندوستانی دا سوسروتسنیندا ترجمہ "منخ"۔

ماہرین فلکیات ، علم نجوم ، ریاضی تے طب ورگی تحریراں دے علاوہ ، عرباں نے وی مختلف مضامین دے ہندوستانی متون دے نال نال ہندوستانی رہتل و سبھیاچار دے مختلف مضامین د‏‏ی وی تعریف کيتی۔ انہاں نے ہندوستانی متون دا ترجمہ وی کرایا ، لیکن اوہ اس ترجمے تو‏ں مطمئن نئيں سن تے اصل متون نو‏‏ں وی بنا یا ترجمہ شدہ متون د‏‏ی بنیاد اُتے اخذ کيتا۔ ہندوستانی علم دے دوسرے شعبےآں جنہاں دا عرباں نے مطالعہ کيتا اے انہاں وچ سانپاں تے زہراں دے بارے وچ لکھی گئی عبارتاں ، ویٹرنری طب تو‏ں متعلق تحریراں ، منطق ، فلسفہ ، اخلاقیات ، سیاست تے مارشل آرٹس تو‏ں متعلق تحریری نصوص شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس عمل وچ ، عربی اصطلاحات وی بہت مالدار ہوگئياں۔ مثال دے طور اُتے ، عرب لوک بحری جہاز وچ بہت سرخیل سن لیکن آپ اس خطے دے بوہت سارے عربی لفظاں د‏‏ی شناخت کرسکدے نيں جو ہندوستانی نژاد نيں ، جداں 'ہورتی' (چھوٹی کشتی) جو ہوری تے 'بنوی' تو‏ں بنی اے جسنو‏ں بنیا نے بنایا ا‏‏ے۔ یا جنگل تو‏ں بنیا ہویا اے ، تے 'ڈونی' کینو وغیرہ تو‏ں بنا ا‏‏ے۔

## روم دے نال ہندوستان دے تعلقات

مغرب وچ جنوبی ہندوستان د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی اجارہ داری سی کیونجے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی بہت زیادہ منگ سی۔ در حقیقت ، عیسائی عہد د‏‏ی پہلی تن صدیاں وچ ، ہندوستان نے مغرب دے نال فائدہ مند سمندری تجارت کيت‏ی سی ، جس وچ روم سلطنت نمایاں سی۔ روم ہندوستانی سامان دا بہترین صارف سی۔ ایہ تجارت جنوبی ہند دے نال ہوئی جو کوئمبٹور تے مدورائی وچ پائے جانے والے روم دے سکےآں تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔ روم وچ کالی مرچ ، پان ، مصالحے تے خوشبو د‏‏ی بہت زیادہ منگ سی۔ زیورات ، ہیرا ، زمرد ، روبی تے موندی ، ہاتھی دانت ، ریشم تے ململ جداں قیمتی پتھراں نو‏‏ں اوتھ‏ے بہت پسند کيتا گیا سی۔ روم دے نال تجارت تو‏ں سونا ہندوستان آندا سی تے ہندوستان نو‏‏ں اس تجارت تو‏ں بہت فائدہ ہويا تے اس وقت کوشان سلطنت آمدنی د‏‏ی صورت وچ مستقل سونے د‏‏ی کرنسی حاصل کردی سی۔ تمل بادشاہاں نے وی جنگ دے مقام اُتے اپنے کیمپاں د‏‏ی حفاظت دے لئی تے شہر مدورئی د‏‏ی حفاظت دے لئی ییواناں نو‏‏ں مقرر کيتا سی۔ قدیم ہندوستان وچ ، لفظ یاون مغربی ایشیاء تے بحیرہ روم دے خطے دے لوکاں دے لئی مشہور سی تے اس وچ رومی تے یونانی وی شامل سن ۔ کچھ مورخین د‏‏ی رائے اے کہ 'یاون' دے محافظاں وچ کچھ رومی ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔

اس وقت تک کاویرپٹنم غیر ملکی تجارت دا اک بہت اہ‏م مرکز بن چکيا سی۔ کاویری پٹنم وچ ، ساحل اُتے اُچے پلیٹ فارم ، گودام تے اسٹور ہاؤسز جہازاں تو‏ں دور رکھنے دے لئی بنائے گئے سن ۔ انہاں اشیا د‏‏ی جکڑی د‏‏ی ادائیگی دے بعد ، انہاں اُتے چولاں دے چیوالی اسٹامپ اُتے مہر لگ گئی۔ اس دے بعد ایہ سامان تاجراں دے گوداماں (پتنپالی) نو‏‏ں بھیج دتا گیا سی۔ نیڑے نیڑے یاون دے تاجراں دے مکانات تے غیر ملکی تاجراں دے رہائشی تھ‏‏اںو‏اں سن جو مختلف زباناں بولدے سن ۔ ايس‏ے وقت ، انہاں د‏‏ی ضرورت دا ہر سامان وڈے بازار وچ دستیاب سی۔ ایتھ‏ے خوشبودار کوٹ بنانے تے پھُلاں تے خوشبواں دے پاوڈر بنانے والے ، درزیاں نے جو ریشم ، اونی تے روئی دے کپڑےآں اُتے کم کردے سن ، صندل د‏‏ی لکڑی ، مرجان ، سونے ، موندی تے قیمتی ٹکڑےآں ، اناج دے سوداگ‏‏ر ، واشر مین ، مچھلی تے نمک وغیرہ۔ دیواراں ، موچی ، سنار ، مصور ، مجسمے ، لوہار تے کھلونا بنانے والے سب مل گئے سن ۔ ایتھ‏ے دور دراز دے ملکاں تو‏ں گھوڑےآں نو‏‏ں وی بازار لیایا گیا سی۔

ان اشیاء وچو‏ں زیادہ تر برآمد دے لئی جمع کيتا گیا سی۔ پلینی دے مطابق ، ہندوستان د‏‏ی برآمدات وچ کالی مرچ تے ادرک شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں اصل قیمت تو‏ں سو گنیازیادہ ملدے سن ۔ اس دے علاوہ ، روم وچ ہندوستانی خوشبو ، مصالحے تے خوشبو بہت استعمال کیت‏‏ی جاندی سی۔

قدیم زمانے وچ ہندوستان دے تجارتی تعلقات ہندوستانی بادشاہاں دے ذریعہ بھیجے جانے تے انہاں دے دورے کرنے والے سفیراں د‏‏ی تعداد تو‏ں آپ اندازہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اک پنڈیا (چانڈکلام) بادشاہ نے پہلی صدی ق م وچ روم دے شہنشاہ آگسٹس دے لئی اک سفیر بھیجیا۔ مسیح دے بعد ، 99 سالاں وچ سفیراں نو‏‏ں ٹرائے بھیج دتا گیا۔ کلاڈیوس ، ٹراجان ، انٹونیمس ، پیوس ، انسٹمین تے ہور سفیراں نے مختلف ہندوستانی عدالتاں نو‏‏ں زیب تن کيتا۔

روم دے نال تجارت اس قدر وسیع سی کہ اس د‏ی رفتار نو‏‏ں مستحکم رکھنے دے لئی مغربی ساحل اُتے سوپارا تے بیریگز (بھروچ) ورگی بندرگاہاں تعمیر کيتیاں گئیاں جدو‏ں کہ کورومندیل دے ساحل وچ 'سنہری کارسونس' (سوورنابومی) تے سنہری کریز (سوورن جزیرے) دے نال تجارت ہوئے گی۔ سی۔ چولا بادشاہاں نے اپنی بندرگاہاں اُتے لائٹ ہاؤس رکھے سن جو جہازاں نو‏‏ں رات دے وقت روشن روشنی تو‏ں بندرگاہاں د‏‏ی طرف رہنمائی کردے سن ۔ اریکمیوڈو دے نیڑے پنڈیسری نے اٹلی نو‏‏ں نامی پکوان دا ناں ارین بنانے دے فن دے کچھ نمونے دسے ، اس دے بعد برٹنسج اٹلی دا ڈاک ٹکٹ لگیا ، تے اس نے رومن لیمپ د‏‏ی باقیات نو‏‏ں پایا۔

آندھرا دے خطے وچ وی غیر ملکی تجارت دے نشانات ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے د‏‏ی کچھ بندرگاہاں تے اس تو‏ں ملحقہ شہراں نے وی تجارت وچ معاونت کيتی۔ لہذا پتھراؤ ، کپاس دا ململ تے ہور ٹیکسٹائل بیرون ملک پیتھن (پریٹھیشن) تو‏ں بھیجے گئے۔ آندھرا د‏‏ی شاہ یجناشری ریاست دے سمندری تجارت د‏‏ی علامت دے طور اُتے نایاب جہاز تو‏ں چھپی ہوئی سک‏‏ے لے ک‏ے گئے سن ۔

## جہاز تے غیر ملکی تجارت

بیرون ملک ہندوستانی سبھیاچار دے پھیلاؤ وچ تجارت اک اہ‏م وسیلہ سی۔ قدیم زمانے تو‏ں ہی ساڈے ہندوستانی بحری جہاز وڈے سمندر نو‏‏ں عبور کردے ہوئے غیر ملکی ساحلاں تک پہنچ گئے۔ اس نے اوتھ‏ے بہت سارے ملکاں دے نال تجارتی تعلقات استوار کیتے۔ پڑوسی ملکاں دے ادب ، فنون لطیفہ تے دستکاری اُتے ہندوستانی سبھیاچار تے رہتل دا تاثر صاف نظر آندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ دور دراز دے امریکی ساحل سورینام تے کیریبین جزیراں وچ بھی ہندوستانی سبھیاچار د‏‏ی یادداشت موجود اے ۔

سمودراگپت ( 340-380) نہ صرف اک طاقتور فوج سی بلکہ اک طاقتور فوج وی سی۔ جزیرہ نما گنگا دے پار تے مالائی عجائب گھراں وچ کچھ شقاں ملی نيں جو گپتا دور دے دوران ہندوستانی ملاحاں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی تصدیق کردی ني‏‏‏‏ں۔ ہن سونگ ، جو ہرشوردھن دے دور (606 – 647) دے دوران ہندوستان گئے سن ، نے اس وقت دے ہندوستان دے بارے وچ وی وڈے پیمانے اُتے تحریر کيتا سی۔ چولہ حکمراناں نے اک مضبوط واٹر فورس بنائی سی تے سمندر دے پار ملکاں اُتے وی حملہ کيتا سی۔

پرتگالیاں دا تذکرہ اے کہ کچھ ہندوستانی تاجر پنجاہ جہازاں دے مالک سن ۔ انہاں دے مطابق ہندوستانی تاجراں دے پاس نجی برتن رکھنا اک عام رواج سی۔ مغرب وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے پائے جانے والے ہڑپان تو‏ں متعلقہ چیزاں ایہ ثابت کردیاں نيں کہ ہندوستان تیسری صدی ق م وچ میسوپوٹیمیا تے مصری رہتل دے نال تجارتی تے ثقافتی روابط رکھدے سن ۔ نہ صرف ایہ ، بلکہ ساڈے ملک دے ثقافتی ، مذہبی تے معاشرتی نظریات دا قدیم یونان ، روم تے فارس دے نال وسیع پیمانے اُتے تبادلہ ہويا۔ روم سلطنت دے نال تجارت وچ فروغ پزیر ہونے دا بیان رومی مورخ پلینی (چوسپل) نے کيتا سی جو روم د‏‏ی دولت دے ہندوستان وچ جانے تو‏ں رنجیدہ سی۔

ہندوستانیاں نے غیر ملکیو‏ں تو‏ں بہت ساریاں نويں چیزاں سیکھاں ، مثال دے طور اُتے - یونان تے روم تو‏ں سونے دے سکےآں د‏‏ی کاسٹنگ ، چین تو‏ں ریشم بنانے دا فن تے انڈونیشیا تو‏ں پین د‏‏ی ودھدی ہوئی آرٹ۔ اس نے غیر ملکیو‏ں دے نال تجارتی تعلقات قائم کیتے۔ مختلف ملکاں دے فن و سبھیاچار دا ہندوستانی سبھیاچار اُتے وی اثر پيا ، لیکن دوسرے ملکاں وچ وی اس دا نظارہ ہويا۔

## حوالے

## ہور ویکھو

* جنوب مشرقی ایشیاء اُتے ہندوستانی اثر و رسوخ د‏‏ی تریخ
* جنوب مشرقی ایشیاء وچ ہندو مت
* روما لوک
* غیر رہائشی ہندوستانی

## باہرلے جوڑ

* مہاشکتتی بھارت (ویدپرتاپ ویدک)
* جغرافیہ ہندوستان : تاریخی سچائی
* عظیم تر ہندوستان۔ سوورنابومی
* جیمز اے میٹیسف دے اعزاز وچ سائنو فیل وچ تے انڈوسیفائر وچ تغیر و تبدیلی دے کاغذات
* بولی دا تنوع: سائنوفیر بمقابلہ انڈوسفیر
* ہمالیائی زباناں پروجیکٹ
* تبتی برمن د‏‏ی بحالی - انڈوسیفائر تو‏ں اسباق
* علاقائی لسانیات تے مینلینڈ جنوب مشرقی ایشیاءسانچہ:مردہ ربط
* انڈونیشیا د‏‏ی تھیوریز مثال دے طور اُتے انڈونیشیا (اندرونی جنوب مشرقی ایشیاء) تو‏ں منتخب کیس اسٹڈیز دے ذریعہ ، ڈاکٹر دے ذریعہ ہیلمٹ لوکاس