# ہندوستانی قواعد

| ہندوستانی قواعد |
| --- |
| ترمیم  |

اک قدیم گرنتھ *اردو یا ہندوستانی قواعد* د‏‏ی کبھار پیج
ہر زبان دے لئی کجھ اصول اَتے قوانین ہُندے نيں، جنہاں تو‏ں اس بولی نو‏‏ں صحیح طور تو‏ں سکھیا اتے استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ زبان د‏‏ی درستی اتے اس د‏ی خوبصورتی نو‏‏ں برقرار رکھن لئی انہاں قوانین اُتے عمل درآمد کرنا ضروری ہُندا ا‏‏ے۔ ہندوستانی زبان دے وی کجھ اصول نيں، جنہاں نو‏ں **قواعد** جاں **گرامر** کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے جانن تو‏ں اردو بولی نو‏‏ں ٹھیک طریقے تو‏ں بولا اتے سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ سنسکرت وچ **قواعد** نو‏‏ں **ویاکرن** کہندے نيں۔ قواعد جاں گرامر، لسانیات د‏‏ی اک اہ‏م شاخ اے اتے اس دا مطالعہ بولی تے دسترس حاصل کرن لئی نہایت ضروری ا‏‏ے۔ ایہہ مضمون اردو بولی دے قواعد دے متعلق ا‏‏ے۔

ہندوستانی قواعد دے دو حصے نيں :

1. 'رہیا کردے ہو غیروںماں

*حصۂ صرف'*

1. **حصۂ نحو**

اِنہاں د‏‏ی تفصیلات تھلے درج نيں :

## حصۂ صرف

**صرف**، قواعد دا اوہ حصہ اے جس وچ جملیاں اتے مرکبات د‏‏ی بجائے، فقط **لفظاں** دے بارے وچ بحث کيتی جاندی اے ؛ اُنہاں د‏‏ی ساخت، بناوٹ اَتے معانى د‏‏ی وضاحت کيتی جاندی اے تے صرف لفظاں نو‏‏ں موضوع بحث بنایا جاندا ا‏‏ے۔

### لفظ

انسان اپنے منہ تو‏ں جو کجھ کہندا اے اس د‏ی بنیادی اکائی **لفظ** ہُندی ا‏‏ے۔ اس نو‏ں انگریزی وچ **شبد** کہندے نيں۔

#### لفظِ موضوع

جس لفظ یا لفظاں دے مجموعے دے کجھ معنى ہوݨ، اس نو‏ں **لفظ موضوع** کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ ، کوئی وی با معنى لفظ یا لفظاں دا مجموعہ **لفظ موضوع** ہُندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انگریزی وچ **(meaningful شبد** کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

اس د‏ی دو قسماں نيں، **کلمہ** اتے **کلام**۔ **کلمے**  د‏‏ی بحث **حصۂ صرف** وچ آندی اے، جدو‏ں کہ **کلام** د‏‏ی بحث **حصۂ نحو** وچ آندی ا‏‏ے۔

##### کلمہ

وہ **اکیلا** لفظ جس دے کجھ معنى ہوݨ، **کلمہ** کہلاندا ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ ، کوئی وی اکیلا با معنى لفظ کلمہ ہُندا اے ؛ جداں :

* مسجد
* کیا
* کرنا

ان مثالاں وچ تِناں خط کشیدہہ لفظاں **کلمے**  نيں۔ انگریزی وچ اسنو‏ں **meaningful شبد** کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

###### اسم

**اسم** اوہ **کلمہ** اے جو کسے **شخص**، **تھاں**، **چیز** یا **کیفیت** دے لئی استعمال کيتا جائے ؛ جداں :

* سانچہ:Overline سانچہ:Overline تو‏ں سانچہ:Overline ا‏‏ے۔
* سانچہ:Overline سانچہ:Overline سانچہ:Overline سی۔
* سانچہ:Overline سانچہ:Overline دا سانچہ:Overline ہُندا ا‏‏ے۔

انہاں جملیاں وچ خط کشیدہ **لفظاں (کلمے) اسماء** نيں۔ انگریزی وچ اس نو‏ں **nominal** کہندے نيں۔

معنیاں دے لحاظ تو‏ں **اسم** نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جاندا اے :

**۱۔ اسم ذات اسم معرفہ یا اسم خاص
* \* اسم علم
	+ \* خطاب
	+ \* لقب
	+ \* تخلص
	+ \* کنیت
	+ \* عرف
* \* اسم ضمیر
	+ \* ضمیر شخصی
		- \* ضمیر متکلم
		- \* ضمیر مخاطب
		- \* ضمیر غائب
	+ \* ضمیر اشارہ
		- \* ضمیر اشارۂ قریب
		- \* ضمیر اشارۂ بعید
	+ \* ضمیر استفہام
	+ \* ضمیر موصول
	+ \* ضمیر تنکیر
* \* اسم اشارہ
	+ \* اشارۂ قریب
	+ \* اشارۀ بعید
* \* اسم موصول
* اسم نکرہ یا اسم عام
* \* اسم آلہ
* \* اسم صوت
* \* اسم thumb یا اسم مصغر
* \* اسم مُکَبَّر
* \* اسم ظَرف
	+ \* اسم ظَرفِ زَمان
	+ \* اسم ظَرفِ مَکان
* \* اِسمِ جَمع

**۲۔ اِسمِ صِفَت صِفَتِ ذاتی/اَصلی
* \* صِفَتِ نَفسی
* \* صِفَتِ بَعض
* \* صِفَتِ کُلّ
* صِفَتِ نِسبَتی
* صِفَتِ عَدَدی
* \* صِفَتِ مُعَیِّن
* \* صِفَتِ غَیرمُعَیِّن
* \* صِفَتِ تَرتِیبی
* \* صِفَتِ اِضافی
* \* صِفَتِ کَسری
* \* صِفَتِ اِستِغراقی
* صِفَتِ مِقداری
* صِفَتِ اِشارَه
* صِفَتِ مُشَبَّہ

###### فعل

**فعل** وه **کلمہ** اے، جو کسی کم دا کرنا، ہونا یا سَہنا ظاہر کرے ؛ جداں :

← «وه گهر آیا۔»

← «یہ باغ خوبصورت ہے۔»

← «اُس نے مجهے ماریا۔»

ان اَمثِلَہ وچ بالا خط کشیده **کلمے اَفعال** نيں۔ اَنگریزی وچ اِسنو‏ں **Verbal** کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

معنیاں دے اعتبار تو‏ں اَفعال نو‏‏ں تھلے لکھے اِقسام وچ تقسیم کِیا جاندا ا‏‏ے۔

* فِعلِ لازِم
* فِعلِ مُتَعَدّی
* فِعلِ تام
* فِعلِ ناقِص
* تَمِیز/مُتَعَلِّقِ فِعل

###### اکھر

**حَرف** وه **کلمہ** اے، جیہڑا کلّے کجھ معنٰى نہ دیوے، بلکہ اَسماء اتے اَفعال دے نال مِل کے اپنے پورے معنٰى ظاہر کرے، جداں :

← «اُس نے کہیا، ”اساں پہ خدا کے   بے شمار احسانات نيں۔ “»

← «حضرت عمرؓ کے  زمانے ماں  شیر اور بکری اک گهاٹ پانی پیندے تهے۔ »

اِنہاں مثالاں وچ بالا خط کشیده لفظاں **حروف** نيں۔ انگریزی وچ اکھر نو‏‏ں **Particle** کہندے نيں۔

استعمال دے لحاظ حروف نو‏‏ں چار وڈے وڈے گروہاں وچ تقسیم کِیا جاندا اے :

**اَوَّل:** وه حروف، جو **اَسماء** اتے **اَفعال** دے باہمی تعلّق نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی استعمال ہُندے نيں :۔
* عَلامَتِ فاعِل
* عَلامَتِ مَفعُول
* حَرفِ اِضافت
* حَرفِ جار
* حَرفِ تَشبِیہ

**دُوُّم:** وه حروف، جو **تأکید وتخصیص** دا کم دیندے نيں :۔
* حَرفِ تَأکِىد
* حَرفِ تَخصِیص
* حَرفِ شُمُول وَشِرکَت

**سوُّم:** وه حروف، جو دو **اِسماں** ، دو **فِعلاں**  یا دو **جُملاں**  نو‏‏ں مِلاندے نيں :۔
* حَرفِ عَطَف
* حَرفِ تَردید
* حَرفِ اِضراب
* حَرفِ اِستِدراک
* حَرفِ اِستِثناء
* حَرفِ بَیان
* حَرفِ عِلَّت
* حَرفِ شَرط وَجَزاء

**چہارُم:** وه حروف، جو جُملاں وچ قائم مقام ہُندے نيں :۔
* حَرفِ نِدا
* حَرفِ جَواب
* حَرفِ نُدبَہ وَتَأَسُّف
* حَرفِ اِبنِساط
* حَرفِ تَعَجُّب
* حَرفِ نَفرِین وَنَفرَت
* حَرفِ تَحسِین وَآفرِین
* حَرفِ تَنبِِیہ
* حَرفِ قَسَم
* حَرفِ تَوبَہ و اَمان

#### لفظِ مہمل

جن لفظاں دے کچھ معنٰى نہ ہوݨ، وه لفظاں **مُہمِل** کہلاندے نيں۔

## حصۂ نَحو

**نَحو**، قواعد دا وه حصہ اے جس وچ علٰیحده علٰیحده **لفظاں** د‏‏ی بجائے لفظاں دے مجموعےآں، **مُرَکَّب** جُملاں یا عِبارتاں تو‏ں بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔

### کَلام/مُرَکَّب

کوئی بهی دو یا دو تو‏ں زیاده پُر معنٰى لفظاں دا مجموعہ، **کَلام** یا **مُرَکَّب** ہُندا ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں انگریزی وچ **Phrase and Clause** یا **Group of meaningful words** کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

\_\_اشاریہ\_\_
\_\_ربط\_نیا\_قطعہ\_\_