# پنجاب، پاکستان

| پنجاب Punjab |
| --- |
| صوبہ |
| صوبہ پنجاب |
| بادشاہی مسجدمریمزار شاہ رکن عالمقلعہ دراوڑگھینٹا گھر، فیصل آبادکھیوڑا نمک کان |
|  **پرچممہر** |
| اشتقاقیات: **پنج دریاواں دی سرزمین** |
|  Location of Punjab within Pakistan |
| متناسقات: ﻿ / ﻿ |
| مُلک |  پاکستان |
| راجگڑھ تے وڈا شہر | لاہور |
| حکومت |
|  • قسم | Self-governing province subject to the federal government |
|  • مجلس | حکومت پنجاب |
|  • گورنر | - |
|  • وزیر اعلا | - |
|  • چیف سیکرٹری | - |
|  • مقننہ | پنجاب اسمبلی |
| رقبہ |
|  • کل | ۲۰۵,۳۴۴ مربع کلومیٹر (۷۹,۰۰۰ مربع میل) |
| رقبہ درجہ | دوسرا |
| آبادی (مردم شماری 2023) |
|  • کل | ۱۲۷,۶۸۸,۹۲۲ |
|  • درجہ | پہلا |
|  • کثافت | ۶۲۲/مربع  کلومیٹر (۱,۶۱۰/مربع میل) |
| GDP (nominal) |
|  • Total (2022) | $225 billion (1st) |
|  • Per Capita | $2,003 (2nd) |
| GDP (PPP) |
|  • Total (2022) | $925 billion (1st) |
|  • Per Capita | $8,027 (2nd) |
| منطقۂ وقت | PKT (UTC+05:00) |
| آیزو 3166 رمز | PK-PB |
| زباناں | * **سرکاری:** انگلش، اُردو
* **صوبائی:** پنجابی
 |
| HDI (2021) | 0.550 سانچہ:Orange |
| شرح خواندگی (2020) | 71.3% |
| قومی اسمبلی نشِستاں | 183 |
| صوبائی اسمبلی نشِستاں | 371 |
| ڈویژناں | 10 |
| ضلعے | 41 |
| تحصیلاں | 148 |
| یونیئن کونسلاں | 7602 |
| ویب سائٹ | punjab.gov.pk |

**پنجاب** (Punjab)، پاکستان دا اک صوبہ اتے خطہ پنجاب دا لہندا حِصّہ ہے۔
پنجاب دا پراݨا ناں پنجند ہے ۔ رگ وید وچ پنجاب دا ناں “پنچا ندا“ ہے۔ پنجاب پاکستان دا لوک گݨتی دے لحاظ نال سبھ توں وڈا صوبہ ہے۔ ایہدا راجگڑھ لہور ہے۔ پنجاب دے اُبھے وَل پیر پنجال اتے کشمیر، چڑھدے پاسے چڑھدا پنجاب، لمے وَل صوبہ سندھ اتے راجستھان، لہندے وچ صوبہ خیبر اتے لہندے پاسے صوبہ بلوچستان واقع نیں۔

پنجاب ہڑپا رہتل دا گڑھ ہے۔ ایہہ انساناں دیاں پراݨیاں رہتلاں وچوں اک ہے۔ لفظ *پنجاب* دو لفظاں 'پنج' تے 'آب' نال رل کے بݨیا ہے۔ پنج پنجابی زبان وچ 5 نوں کہندے نیں اتے آب پاݨی یعݨی دریا نوں۔ پنجاب دا پراݨا ناں "پنجند" ہے۔ رگ وید وچ پنجاب دا ناں “پنچا ندا“ ہے۔

## جغرافیا

پنجاب دا رقبہ 205,344 مربع کلومیٹر ہے۔ بلوچستان توں بعد پاکستان دا سَبھ توں وڈا صوبہ ہے۔ ایہہ جنوبی ایشیا دے اتر لیہندے ول ہے۔ تریخی شہر لہور پنجاب دا راجگڑھ ہے ۔ پنجاب وچ 5 دریا وگدے نیں: چناب، ستلج، راوی، جہلم اتے اِنڈس۔ ایہہ دریا اُبھے توں لمّے وَل وگدے نیں۔ پنجاب پاکستان دا واحد صوبہ ہے جیہڑا سندھ، بلوچستان، آزاد کشمیر اتے خیبر نال جڑدا ہے۔ پاکستان دا راجگڑھ اسلام آباد پنجاب دے ضلع راولپنڈی توں وکھرا کر کے راجگڑھ بݨایا گیا سی۔ پنجاب طبعی جغرافیائی لحاظ نال تقریبن 3 علاقیاں وچ ونڈیا جا سکدا ہے : سطح مرتفع پنجاب اُچّا نیواں اتے پہاڑی علاقہ، چولستان تے تھل دا صحرائی علاقہ اتے پنجاب دا میدانی علاقہ۔ پنجاب دنیا دے چَند بہت زرخیز علاقیاں وِچوں اک ہے۔ پنجاب دے شمال وچ مری اتے پتریاٹا دے پہاڑ 7000 فٹ توں اُچے نیں۔

## رُت

پنجاب دی رت گرمیاں چ گرم توں سخت گرم ہُن٘دی ہے اتے سردیاں وچ سکی سردی پین٘دی ہے۔ اَدھ جولائی توں دو مہینیاں تک سوݨ بھادوں دیاں بارشاں ہُن٘یاں نیں۔ نومبر، دسمبر، جنوری تے فروری ٹھنڈے مہینے نیں۔ مارچ دے مُڈھ وچ بہار آجان٘دی ہے۔ مئی، جون، جولائی، اگست چوکھی گرمی دے مہینے نیں۔

## تریخ

|  |
| --- |
|  *مکھ لیکھ لئی ویکھو: پنجاب دی تریخ* |

دیس پنجاب ہزاراں سالاں توں وس رہیا ہے۔ سطح مرتفع پنجاب وچ سواں ندی دے کنڈھے اُتے پتھر دے ویلے دے انسان دے رہݨ دے نشان ملے نیں۔ ہڑپا رہتل انسان دیاں کُچھ پراݨیاں رہتلاں وچوں اک ہے۔ ایہہ دریاواں دے کنڈھے تے وسی۔ ایہدا وڈا نگر ہڑپا ضلع ساہیوال وچ سی۔ سوتی کپڑا، شکر، کھنڈ، شطرنج دا کھیل ایس رہتل دیاں سارے جگ نوں سوغاتاں نیں۔ ساڈھے تن ہزار ورھے پہلاں ایتھے آریا آئے اتے اک نویں رہتل دی بنیاد پئی جیہدے وچ پرانی رہتل دیاں خوبیاں وی ہے سن آریاواں نے وید تے گندھارا رہتلاں چلائیاں۔ آریاواں دی بولی سنسکرت پنجاب وچ ہی اپنی ودھیا حالت وچ آئی۔ سنسکرت دا وڈا سکالر پانینی پنجاب دا ہی واسی سی۔ ہندواں دی مقدس کتاب رگ وید پنجاب وچ ہی لکھی گئی۔

**قدیم دور**

ایہہ سوچیا جاندا اے کہ پنجاب وچ انسانی رہائش دا سب توں پہلاں ثبوت سندھو تے جہلم دریائیاں دے وچکار واقع ہونے والے وادی سون اے جتھے ۷۷۴،۰۰۰ قبل از عام یوگ توں ۱۱،۷۰۰ قبل از عام یوگ تائیں سواں رہتل ثقافت پیدا ہوئی۔ ایہہ ویلا دوجے برفانی یوگ دے پہلاں بین گلیشیر دور دا اے تے ایس دور توں پتھر تے چکمک دے اوزاراں دی باقیات دا انکشاف ہویا اے۔ پنجاب دا علاقہ تہذیب دے سب توں پہلاں گہوارآں دا مسکن اے: ۳۰۰۰ قبل از عام یوگ توں موجود ہونے والی سندھو تہذیب جہڑی ۱۵۰۰ قبل از عام یوگ توں ۵۰۰ قبل از عام یوگ تائیں ہونے والی آریئن ہجرتاں دی وجہ توں اک ہزار سال دے بعد ایس وچ زوال پے گئی۔ ہجرت کرنے والے آریئن قبائل نے لوہا ویلا دی ویدک تہذیب نوں پیدا کیتا جہڑی ۵۰۰ قبل از عام یوگ تائین موجود سی۔ ایس دور وچ رگ وید پنجاب وچ لکھی گئی جہنے ہندومت دی بنیاد نوں پیدا کیتا۔ بعد از ویدک دور ہونے والے بین قبائلی جنگاں دے نتیجے وچ سرداراں تے بادشاہاں نے مہاجنپد نامی مقامی بادشاہتاں دی حکومت کرنا شروع کیتا۔ ہخامنشی شاہ دارا اول نے سندھو دریا پار کرکے جہلم دریا تائیں ہونے والے علاقاں نوں اپنی سلطنت وچ ضم کیتا۔ ٹیکسلا نوں جنوب آیشیا دی سب توں پرانی تعلیمی مراکز وچ توں اک سمجھیا جاندا اے تے ہندوش نامی ہخامنشی صوبے دا اک حصہ سی۔

پورس پنجاب دی ابتدائی تاریخ وچ اک مشہور بادشاہ اے جہنے جنگ جہلم وچ سکندر دا مقابلہ کیتا۔ ایہہ سمجھیا جاندا اے کہ یونانیاں نوں جنگ جہلم وچ کامیابی ملی پر مورخ آے بی بوسورٹ خبردار کردا اے کہ یونانی ذرائع وچ مبالغہ آرائی اے۔ پورس نے ہتھیار ڈالنے توں انکار کیتا تے اک ہاتھی تے سوار ہوندے ہوئے آوارہ گردی جدوں تائیں اوہ زخمی ہویا تے اوہدی قوتاں بھاگ ہوئیں۔ جدوں سکندر نے پورس توں پوچھیا کہ اوہ کونسی علاج چاندا اے تاں پورس نے جواب دتا: "میرا نال سلوک کرو جویں بادشاہ دوجے بادشاہ نال سلوک کردا اے۔" سکندر دی جیت دے باوجود سکندر پورس توں متاثر سی تے تاں جے اوہنے پورس نوں معزول نہ کرنے دا فیصلہ کیتا۔ نہ صرف پورس دے علاقاں دی بحالی ہوئی سگوں سکندر دی قوتاں دی طرف توں پورس دی بادشاہی دے شمال چڑھدے وچ واقع ہونے والے گلوسے دے علاقاں نوں ضم کرنے دی وجہ توں پورس دی بادشاہی ودھ گئی۔ ایہہ لڑائی اہم اے کیونکہ اوہ دیسی برصغیر وچ قدیم یونانی سیاسی تے ثقافتی اثرات دے پھیلانے دا باعث بنی جہدی وجہ توں یونانی-بودھی فن پیدا ہوئی جہڑی آنے والی صدیاں توں بااثر رہی۔

ملتان ایس علاقے دے اتکرجتے دا مرکز سی جہڑے تے سکندر دے دور وچ یونانی فوج نے حملہ کیتا۔ دوجے قبائل نال مالی قبلیے نے یونانی فوج دا مقابلہ کرنے لئی نوے ہزار توں اک لاکھ تائیں سپاہیاں نوں جمع کیتا، تے ایہہ ممکن اے کہ ایہہ سب توں وڈی لڑائی سی جہدا یونانیاں نوں برصغیر وچ سامنا ہویا۔ شہر دے قلعے تے محاصر دے دوران سکندر قلعے دے اندورنی مرکز وچ داخل ہویا جتھے اوہنے مالی قبلیہ دے آگو دا مقابلہ کیتا۔ ۔
سکندار اک تیر نال زخمی ہوگیا سی جہڑی اپنے پھیرپھڑے وچ داخل ہوئئ جہدے نتیجے وچ اوہ شدید زخمی دی حالت وچ سی۔ اک بڑی لڑائی دے بعد شہر فتح کرلیا گیا سی۔

فیر ۳۰۲ قبل از عام یوگ علاقہ موریا سلطنت تے یونانی باختری راج وچ تقسیم سی۔ مینانڈور اول سوتیر نے پنجاب نوں فتح کرلیا تے سانگلہ (آج دا سیالکوت) نوں ہند یونانی راج دا راجگڑھ بنایا۔ مینانڈر یونانی بدھ مت دا سرپرست ہونے تے بعدچ یونانی بدھ مت نوں قبول کرنے لئی مشہور اے، تے اوہنوں سب توں عظیم ہندی یونانی بادشاہاں وچ توں اک سمجھیا جاندا اے۔

**وچکارلا ویلا**

اٹھویں صدی وچ برصغیر وچ مسلماناں دے فتوحات دے بعد امویہ خلافت دی عربی فوجاں جنوب آیشیا وچ وڑ گئیاں تے پنجاب وچ اسلام نوں پھلایا۔ سب توں پہلاں آٹھویں صدی دی پہلی دہائیاں دے وچکار اسلام جنوبی پنجاب وچ داخل ہویا۔ فیر سولھویں صدی تائیں مسلماناں کول اکثریت سی تے دیس پنجاب وچ مسجداں تے مقبراں دا اک پیچیدہ جال سی۔ اسلام نوں قبول کرنے والے مقامی پنجابی ایس مسلمان برداری دے اکثریت سن تے جتھے تائیں اسلام نوں قبول کرنے دی طریقاں دا تعلق اے تاں ایہہ اکھیا جاندا اے کہ لوک کلمہ طیبہ پڑھدے، ختنہ کردے، تے گاں گوشت کھاندے سن۔

۷۱۱ء کو محمد بن قاسم دی اگواہی وچ امویہ فوج دی طرف توں خطے نوں فتح کرلینے دے بعد اسلام پنجاب وچ اہم بن گیا سی۔ شہر ملتان اسلام دا اک اہم موقع بن گیا۔ امویاں نے اچ تے ملتان نوں فتح کرکے پنجاب دے سرحد علاقاں تے کشمیر دی حکومت کیتی۔ اسلام تیزی نال پھیل گیا۔

ایہہ اکھیا جاندا اے کہ بابا رتن الھندی اک صحابی سی فیر اس گل تے کوئی حقیقی ثبوت نئیں اے۔

نویں صدی وچ اوڈیانا علاقے توں آنے والے برہمن شاہی خاندان نے پنجاب وچ تانک بادشاہت دی تھاں لے لئی تے اوہناں نے چڑھدے افغانستان دے نال نال پنجاب وچ کئی علاقاں دی حکومت کیتی۔ دسواں صدی فارسی مورخ فرشتہ دے نزدیک گکھڑ تے کھوکھر قبیلے برہمن شاہی فوج دے اک وڈے حصے وچ شامل سن۔

**غزنوی**

دسواں صدی وچ ترکی غزنویاں نے پنجاب دے علاقاں تے حملہ کیتا۔ تن حملاں دے بعد ملتان تے اچ نوں فتح کرلیا گیا تے ملتان دے حاکم ابوالفتح داود دی شکست ہوئی تے مشہور سومناتھ مندر تباہ ہویا۔ غزنویاں نے برہمن شاہیاں نوں معزول کرلیا تے جہدے نتیجے وچ ۱۵۷ سال توں حاکم سن۔ اوہدے بعد اوہناں دی طاقت وچ کمی آوے سی حتیٰ کہ ۱۱۸۶ وچ محمد غوری دی اگواہی وچ غوری پنجاب دے اہم شہر اچ، ملتان، تے لاہور نوں فتح کرنے وچ کامیاب ہوگئے تے آخری غزنوی سلطان خسرو ملک نوں معزول کر لیا۔

۱۲۰۶ء وچ محمد غوری دی وفات دے بعد غوری ریاست دی تقسیم ہوئی تے اوہدی تھاں دہلی سلطنت تے کدھی کدھی الگ بادشاہیاں نے شمالی ہندوستان وچ لے لئی سی۔ اگلے تن صدیاں توں دہلی سلطنت نے پنجاب تے راج کیتا تے اوہ پنج غیر متعلقہ خانداناں دی حکومت وچ سی: ممولک، خلجی، تغلق، سید، تے لودی، تے ایہہ قابل ذکر اے کہ سید خاندان اک پنجابی خاندان سی۔

**تغلق (دہلی سلطنت)**

ملتان تے دیپالپور دے سابق صوبہ دار غیاث الدین تغلق نے دہلی وچ دہلی سلطنت دی بنیاد رکھی تے برصغیر علاقے دی حکومت کیتی۔ پہلاں اوہ ملتان دا صوبہ دار رہا تے منگولاں دے خلاف ۲۸ لڑائیاں وچ مصروف سی جہدے نیتجے وچ اوہنے منگولاں دی پیش قدمیاں توں پنجاب تے سندھ علاقاں نوں بچا لیا تے اوہ خود بچ گیا۔ اوہدی وفات دے بعد اوہدے پتر محمد تغلق سلطان بن گیا۔

**سید خاندان (دہلی سلطنت)**

۱۵ء صدی نے پنجاب توں کئی مسلماناں دے عروج دا مشاہدہ کیتا۔ خضر خان نے سید خاندان نوں بنیادی رکھی جہڑا دہلی سلطنت دا چوتھا حکمرانی خاندان سی تے ۱۴۱۴ء توں ۱۴۵۱ء تائیں چار حکمراناں نے ۳۷ سال توں حکومت کیتی۔ خاندان دا پہلاں حکمران خضر خان، جہڑا تیموری سلطنت دی حکومت وچ ملتان دا صوبہ دار سی، نے ۱۴۱۴ء وچ دہلی نوں فتح کر لیا۔ پر صرف اوہدا پتر مبارک شاہ نے اپنے آپ نوں دہلی دا سلطان قرار دتا جہدے نتیجے وچ سید خاندان نے تغلق خاندان دی تھاں لیا تے سلطنت دی حکومت کیتی حتیٰ کہ لودی خاندان نے ۱۴۵۱ء وچ اوہناں نوں معزول کر دتا۔

خضر خان اصلچ تغلق خاندان دے تحت ہونے والے دہلی سلطنت وچ اک شریف سی تے سلطان فیروز شاہ دی حکومت وچ ملتان دا صوبہ دار سی۔ اوہنوں ہندوستانی مسلمان تے دہلی دے عملا حاکم مالو اقبال خان دے بھرے سارنگ خان دی اگواہی وچ معین قبائل نے شہر توں نکال دتا جہناں نے ۱۳۹۵ء وچ ملتان تے قبضہ کر لیا۔ سارنگ خان نوں ملتان دے سابق صوبہ دار تے گود لین دے ذریعے خضر خان دے دادے مالک مردان بھٹی دے نوکراں توں مدد ملی۔

۱۳۹۸ء وچ تیمور نے پنجاب تے حملہ کیتا۔ اوہدے حملے دے بعد خضر خان نے دہلی سلطنت دے چوتھے حکمرانی خاندان نوں بنیادی رکھی۔ امریکی مؤرخ ریچارڈ ایم ایٹون دے مطابق ریچارڈ خان اک پنجابی سردار دا پتر سی۔ اوہ کھوکھر برادری توں اک سردار سی جہڑا سمرقند دا سفر کردا سی تے اپنے رابطاں توں فائدہ اٹھاندا سی جہناں نوں تیموری سماج نال قائم کیتے۔

۱۳۹۸ء وچ تیمور دے ہتھاں وچ دہلی دی لوٹ دے بعد اوہنے خضر خان نوں ملتان دا صوبہ دار مقرر کیتا۔ لاہور، دیپالپور، ملتان، تے اعلیٰ سندھ خضر خان دی حکومت وچ سن۔ ۱۴۰۵ء وچ خضر خان نے ملتان وچ اپنی قوتاں نوں جمع کردے ہوئے دہلی وچ مالو اقبال خان نوں شکست دے کر مار دتا۔ فیر ۲۸ مئی ۱۴۱۴ء نوں اوہنے دہلی نوں قبضہ کر لیا تے دہلی سلطنت تے سید خاندان دا حکم قائم کیتا۔ خضر خان نے سلطان دا نام نئیں لیا سگوں اوہنے ایس افسانے نوں برقرار رکھیا کہ اوہ تیمور سلطنت دا "رعیت اعلیٰ" سی: پہلاں تیمور، بعدچ اوہدا پتر شاہ رخ۔ خضر خان دے سلطان بننے دے بعد پنجاب، اوتر پردیش، تے سندھ، جتھے اوہ باغیاں نوں ختم کرنے وچ مصروف سی، دلہی سلطنت دے تحت دوبارہ متحد بن گئے۔

۲۰ مئی ۱۴۲۱ء نوں اوہدی وفات دے بعد خضر خان نوں اوہدے بیٹے سید مبارک شاہ نے اپنے پیو دی تھاں لیا۔ مبارک شاہ نے سکاں تے تیموری نام دی تھاں خلیفہ لیندے ہوئے تے اپنے آپ نوں "شاہ" قرار دیندے ہوئے اپنے آپ نوں "معز الدین مبارک شاہ" آکھیا۔ یحییٰ بن احمد سرھندی دی کتاب "تاریخ مبارک شاہی" وچ اوہدی حکومت دے بارے اک تفصیلی کھاتہ موجود اے۔ مبارک شاہ دی وفات دے بعد اوہدا بھتیتجا محمد شاہ تخت تے چڑھ گیا تے اپنے آپ نوں سلطان محمد شاہ قرار دتا۔ اوہدی وفات توں تھوڑا پہلاں اوہنے بداویں توں اپنے پتر علاء الدین عالم شاہ نوں بلایا تے اوہنوں اپنے جانشن نامزد کیتا۔

۱۹ء اپریل ۱۴۵۱ء نوں سید خاندان دے آخری حکمران علاء الدین نے بہلول خان لودی دے حق وچ تخت نوں رضاکارنہ طور تے چھوڑ دتا تے بداویں چلا گیا جتھے اوہ ۱۴۷۸ء وچ فوت ہوگیا۔

**لنگاہ سلطنت**

۱۴۴۵ء وچ لنگاہ قبلیہ دے سردار سلطان قطب الدین نے ملتان وچ لنگاہ سلطنت نوں قائم کیتا۔ جنوبی تے وسطی پنجاب دے خطے تے جدید ویلے دے خیبر دے کجھ علاقے اس سلطنت وچ شامل سن۔ کئی بلوچ آبادکار آگئے تے دیرہ غازی خان تے دیرہ اسماعیل خان نوں بنیاد رکھی۔

زیادہ تر ۱۵یں صدی دے دوران پٹھار علاقے وچ کھوکھر تے گکھڑ قبیلے بغاوت دی مسلسل حالت وچ سن۔

## ہڑپا رہتل

جگ دی اک پراݨی رہتل ہڑپا رہتل دا تعلق پنجاب نال ہے۔ ضلع ساہیوال دا ہڑپا شہر اس رہتل دا وڈا نگر سی۔ دیس پنجاب دے اُبھے لہندے پاسے دے تھانواں وچ ٹیکسلا، گندھارا رہتل وی پُنگردی رہی۔

## لوک

پنجاب وچ 12 کروڑ دے لگ بھگ لوک وسدے نیں۔ پاکستان دی ادھی لوک گݨتی ایتھے وَسدی ہے۔ صدیاں توں لوک امن سکون تے چن٘گے کھاݨ پیݨ اتے رہݨ سہݨ لئی پنجاب دے آݪے دوالے دے تھانواں وسطی ایشیا، بلوچستان، ایران اتے عرب توں نالے سنتالی دی ونڈ مگروں بھارت ولوں مسلمان ایتھے آؤندے رہے اتے پنجاب دی رہتل وچ رچ وس گئے۔ % 99 دے لگ بھگ لوک مسلمان نیں۔۔

## پنجابی زبان

پنجاب وچ عام بولی جاݨ والی زبان پنجابی ہے۔ ایہدا تعلق ہند آریا‌ئی بولیاں دے ٹبر تے ہڑپائی تہذیب ناݪ مِݪدا اے۔ پنجابی زبان شاہ مکھی لپی وچ لکھی پڑھی جاندی ہے۔ سرکاری طور تے انگلش زبان ورتی جاندی ہے۔

## پنجاب دی معیشت

پنجاب دا شُرُوع توں ہی قومی معیشت وچ سَبھ توں وڈا حصّہ رہیا ہے۔ 1972ء توں لے کے ہُݨ تک پنجاب دی معیشت چار گُݨا ودھی ہے اتے پنجاب دا مُلکی معیشت وچ %51 توں %58 حصہ رہیا ہے۔ معیشت وچ بوہتا حِصہ زراعت تے صنعت دا ہے۔ پنجاب زرعی تے صنعتی میدان وچ وی ساریاں صوبیاں اگے آ۔
ایہ مشینری، کھیلاں دا سامان، جراحی دے آلات، برقی آلات، کپڑے، سیمنٹ، کھاد، آئی ٹی تے زرعی آلات دی صنعت دا مرکز ہے۔ ایتھے پاکستان دی %90 کاغذ تے کاغذی گتّے، %81 کھاد تے %70 چینی دی صنعتی پیداوار ہُندی ہے۔

## تصویراں

* ضلع ساہیوال دا جنگل
* ضلع ساہیوال دا جنگل
* شالامار باغ لہور
* شالامار باغ لہور
* گورنمنٹ کالج لہور
* پنجابی گھر دا بوہا

## ہور دیکھو

* پنجاب
* چڑھدا پنجاب

## باہرلے جوڑ

* پنجاب حکومت Archived 2015-05-10 at the وے بیک مشین
* پاکستان دا نقشہ
* پنجاب پولیس
* سیاحت Archived 2010-03-15 at the وے بیک مشین

## حوالے

سائیٹ غلطی: `<ref>` ٹیگ اک ٹولی جیدا ناں "lower-alpha" اے ہیگے نیں، پر کوئی `<references group="lower-alpha"/>` ٹیگ نا لبھیا۔