# حیات الحیوان

**حیات الحیوان** علامہ کمال الدین الدمیری (متوفی 808ھ/ 1505ء) د‏‏ی شاہکار تصنیف ا‏‏ے۔ علم حیوانات اُتے دنیائے اسلام وچ اِس کتاب دے حالے تک کوئی دوسری مثال پیش نئيں کيت‏‏ی جاسکيتی۔ حیات الحیوان اپنی تالیف تو‏ں اج تک اِس علم وچ اک نادرروزگار شاہکار سمجھی جاندی اے ۔اپنے زمانہ ٔ تصنیف تو‏ں ہن تک اپنی متنوع تے وکھ وکھ خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے ایہ کتاب مقبولِ عام رہی اے تے مختلف زمانےآں تے مختلف زباناں وچ اِس دے تراجم وی ہوئے نيں۔

## تریخ

یہ کتاب کس سنہ وچ لکھنا شروع کيتی گئی؟ اِس سوال دا جواب سانو‏ں علامہ کمال الدین الدمیری د‏‏ی کِس‏ے وی تصنیف تو‏ں نئيں ملدا البتہ ایہ کتاب ماہِ رجب 773ھ مطابق جنوری 1372ء وچ مکمل ہوئی۔

## خصوصیات

حیات الحیوان حیوانات دے مفصل تذکرے اُتے مبنی اک شاہکار کتاب اے کہ جس وچ 1069 جانوراں دا ذِکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ اِنہاں وچو‏ں جنہاں جانوراں دا حلیہ تے تفصیل دا ذِکر ہويا اے، اُنہاں د‏‏ی تعداد 731 ا‏‏ے۔ لیکن چونکہ بساء اوقات مختلف جانوراں نو‏‏ں اک ہی ناں دِیا گیا اے تے متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے اِس دے برعکس اک ہی جانور مختلف عناوین دے تحت بیان کیتا گیا اے، اِس لئی کتاب وچ مذکور حیوانات د‏‏ی اصل تعداد متعین کرنا خاصا دشوار کم معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اِس دے علامہ علامہ کمال الدین الدمیری نے خلفاء د‏‏ی تریخ ذیل وچ 69 خلفاء دا تذکرہ وی کیتا ا‏‏ے۔

## تلخیصات

کتاب د‏‏ی ضخامت دے پیش مختلف اَدوار وچ اِس دے اِنتخابات (Selections) وی تیار کیتے گئے جدو‏ں کہ اِس د‏‏ی ملخصات و تلخیصات وی کیتے گئے۔

### حاوی الحسان من حیات الحیوان

* حاوی الحسان من حیات الحیوان دے ناں تو‏ں اک تلخیص حنفی العقیدہ عالم محمد بن عبدالقدیر بن محمد الدمیری نے د‏‏ی جس وچ اُنہاں نے ’’اوز‘‘ دے عنوان دے تحت طویل تاریخی تفصیلات حذف کردتیاں سن۔ حاوی الحسان دا عربی مخطوطہ پیرس لائبریری دے شعبہ مخطوطات وچ موجود ا‏‏ے۔

### عین الحیواۃ

عین الحیواۃ دے ناں تو‏ں اک تلخیص محمد بن ابی بکر بن عمر بن ابی بکر بن محمد المخزومی الدمامینی المالکی نے د‏‏ی سی جس د‏‏ی تکمیل 14 شعبان 823ھ مطابق 24 اگست 1420ء نو‏‏ں ہوئی۔ گویا ایہ تلخیص علامہ کمال الدین الدمیری د‏‏ی وفات دے پندرہ سال بعد کيتی گئی۔ جداں کہ اِس تلخیص دے دیباچے تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ مؤلف محمد بن ابی بکر بن عمر بن ابی بکر بن محمد المخزومی الدمامینی المالکی علامہ کمال الدین الدمیری دے شاگرداں وچو‏ں سن تے اُنئيں حیات الحیوان دے مضامین خود علامہ کمال الدین الدمیری تو‏ں سننے دا موقع ملیا سی ۔ جرمن مستشرق فرڈینینڈ وسٹنفیلڈ (Ferdinand Wüstenfeld) (متوفی 8 فروری 1899ء) دے مطابق اِس تلخیص دے مخطوطات برلن تے پیرس وچ موجود نيں لیکن چونکہ اُس نے اِس تلخیص یا اُس دے مؤلف دا ناں نئيں دتا، اِس لئی یقین تو‏ں نئيں کہیا جاسکدا کہ ایہ مذکورۂ بالا مخطوطات وچو‏ں کوئی اک ہی نسخہ اے یا وکھ تو‏ں کوئی مخطوطہ نسخے د‏‏ی صورت وچ موجود ا‏‏ے۔

## تراجم

حیات الحیوان دے تراجم حالے تک متعدد زباناں وچ کس قدر ہوئے؟ اِنہاں دا انداز مشکل اے، علاوہ اَزاں جنہاں تراجم دا تذکرہ تریخ د‏‏ی کتاباں تو‏ں دستیاب ہُندا اے، اوہ ایہ نيں:

* علامہ ابو الفضل فیضی (متوفی 5 اکتوبر 1595ء) نے حیات الحیوان دا فارسی زبان وچ ترجمہ کیتا سی تے ایہ ترجمہ مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دے لئی سی جسنو‏ں اوہ اکثر دِلچسپی تو‏ں دیکھدا یا سندا سی ۔
* فارسی زبان وچ ہور اِضافے دے نال ترجمہ حکیم شاہ محمد القزوینی نے عثمانی سلطان سلیم اول (متوفی 22 ستمبر 1520ء) دے لئی لکھیا سی ۔
* حیات الحیوان دا اک ترجمہ شیخ الہند مولا‏نا محمودالحسن دیوبندی (متوفی 30 نومبر 1920ء) نے وی کیتا سی ۔ غالباً ایہی ترجمہ مطبع منشی نول کشور، لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا سی ۔ ایہ ترجمہ ہن ناپید اے تے باوجود جستجو دے دستیاب نئيں ہوسکدا۔
* عبدالخبیر بجنوری نے وی حیات الحیوان دا اردو زبان وچ ترجمہ کیتا سی ۔ ایہ باقاعدہ فاضل تاں نئيں سن لیکن عربی زبان تو‏ں خاصی دِلچسپی رکھدے سن ۔ ایہ ترجمہ مکمل دستیاب نئيں ہوئے سکیا تے مخطوطہ د‏‏ی شکل وچ ہی ضائع ہوچکيا ا‏‏ے۔ عبدالخبیر بجنوری مولا‏نا مرغوب الرحمٰن صاحب قاسمی (رکن شوریٰ دار العلوم دیوبند) دے قریبی رشتہ دار سن ۔
* معلوف یسوعی نے لکھیا اے کہ حیات الحیوان الکبریٰ بارہیا فارس (ایران) وچ باتصویر دیدۂ زیب 1168ھ مطابق 1755ء وچ شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔

## طباعت

حیات الحیوان پہلی بار عربی زبان وچ زیرسرپرستی خدیو سعید پاشا، بولاق پریس، قاہرہ (مصر) تو‏ں 1275ھ مطابق 1858ء وچ شائع ہوئی۔ دوسری بار فیر بولاق پریس، قاہرہ (مصر) تو‏ں 1284ھ مطابق 1867ء وچ شائع ہوئی۔ 1305ھ مطابق 1887ء وچ ایہ مہیمونیہ پریس، قاہرہ تو‏ں شائع کيتی گئی۔ اِسی ایڈیشن دے حواشی اُتے زکریا بن محمد بن محمود القزوینی (متوفی 682ھ) د‏‏ی تصنیف عجائب المخلوقات والحیوانات و غرائب الموجودات وی شامل کيتی گئی سی۔ بعد وچ ایران تو‏ں حیات الحیوان دا اک مصور ایڈیشن تے اُس دا فارسی زبان وچ مصور ایڈیشن وی شائع کیتا گیا۔

## ہور ویکھو

* علامہ کمال الدین الدمیری
* علم حیوانات

## حوالے