Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sìlaba

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Rapresentassion a erbo ëd na sìlaba
Na **sìlaba** a l'é n'unità d'organisassion ëd na sequensa ëd son dël lengagi parlà. Per esempi, la paròla *tèra* a l'é fàita da doe sìlabe: *tè-* e *-ra*. Na sìlaba, tipicament, a l'é fàita da la *nos ëd la sìlaba* (soens na vocal) e da dij bòrd opsionaj inissiaj e finaj (tipicament, dle consonant).
Le sìlabe a son soens considerà ij *blòch ëd costrussion* fonològich ëd le paròle. Le sìlabe a anfluenso ël ritm d'un lengagi, soa prosodìa, soa métrica poética e ij sò acent lessicaj.
La scritura silàbica a l'ha ancaminà senten-e d'agn prima dël prim alfabet. Le prime sìlabe memorisà a son dzor a na taulëtta scrivùa pi o men dël 2800 prima ëd Nosgnor ant la sità sumérica d'Ur. Sto pasagi dai pitogram a le sìlabe a l'é stàit ciamà ël *"pi amportant avansament ant la stòria dla scritura"*.
Na paròla fàita ëd na sola sìlaba (com *can*) a l'é ciamà *monosìlaba*. Peui a-i son le paròle *bisìlabe* (con doi sìlabe), *trisìlabe* (con tre sìlabe) e via fòrt. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Taja

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Già j'Egissi a cujìo le taje
La **taja** a l'é la moneda che la gent a l'é obligà a paghé al govern.
Ant ij temp passà, ël pòpol ëd na sità o ëd na region a podìa ataché n'àutr pòpol e fejé paghé un *tribut*.
Sòn-sì a vorìa dì che ël pòpol conquistà a dovìa paghé con moneda (o con àutri bin), e che ël conquistador a dovìa pianté lì d'ataché. Un tribut bin conossù a l'é stàit ël Danegeld, quand che ij Danèis a l'avìo conquistà part ëd l'Anghiltèra e a l'avìo obligà j'anglèis a paghé milen-e ëd monede d'argent.
Con na taja, ël govern a fà paghé ij sitadin ëd na nassion, ëd në stat, o ëd na sità. Ij sòld ëd na taja a servo për paghé la gent ch'a travaja për ël govern e për paghé le còse che ël govern a fà, com stra e pont. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Cai Yan Bei

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Arnomà poetëssa dël prinsipi dël III sécol, a l'é aotris ëd *Disdeut cant an sla ciampòrgna*.
Arlevà da un cap unn a l'é restà përzonera për dódes agn e a l'ha avù doe masnà.
Cand a l'han përmetuje ëd rintré an Cin-a a l'ha dovù lassé ij fieuj al pare.
A l'ha scrivù ëd vers tocant ansima a soa vita trames a j'unn e ël dolor d'esse stàita obligà a chité soe masnà. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Otóber

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Otóber** a l'é 'l décim mèis ëd l'ann conforma al calendari gregorian. A conta 31 di.
Ant ël calendari roman, otóber a l'era l'otav mèis ëd l'ann, e l'é ciamà parèj pròpe për costa rason.
Ël 2 d'otóber a l'é la festa dij noni.
Ant otóber a finiss la vëndëmmia con la racòlta dl'ultime uve, ch'a son cole dël Nebieul.
Otóber ant ij proverbi
* A otóber cròta e vin, as lasso nen da la sèira a la matin.
* A San Simon (28 d'otóber), la vantajin-a 'nt ël canton.
* Se l'alba a l'é bruta a San Michel, otóber a sarà pì brut che bel.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |

| Mèis ëd l'ann |
| --- |
| Gené | Fërvé | Mars | Avril | Magg | Giugn | Luj | Ost | Stèmber | Otóber | Novèmber | Dzèmber |
# Michail Gorbačëv

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Michail Sergeevič Gorbačëv
**Michail Sergeevič Gorbačëv** (an lenga russa: Михаил Сергеевич Горбачёв), (Privol'noe, 2 ëd mars dël 1931 - Mosca, 30 òst 2022) a l'é stàit un òm politch soviétich, segretari general dël Partì Comunista soviétich dal mars dël 1985 al 25 dë dzèmber dël 1991.
Dël 1990, Gorbachev a l’ha vagnà ël Premi Nobel për la Pas.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Piano

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Piano
Henriëtte Ronner-Knip (1897)
Ël **piano** a l'é në strument a son fiss, dont le còrde d'assel a son butà an vibrassion cand a son batùe con dij martej.
Ëd sòlit, a l'é acordà conforma a la scala temprà.
Ij martej a son comandà an assionand ij tast ëd na tastadura.
An efet, la pì part ëd le nòte a son produvùe për mojen ëd doe o tre còrde idéntiche e tendùe ëd fasson ugual, colpìe ansema dal martel.
La tastadura a comprend 7 otave e na nòta an pì, visadì 85 nòte, dal WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 al WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 dont 12 a na còrda, 12 a doe còrde e 61 a tre còrde.
Le còrde a son fissà a 'n tlé motobin goregn, fàit da dle trav ëd sapin ranforsà da dj'ass d'assel.
Tast e martej a son arciamà a soe posission inissiaj da dj'arsòrt; la maneuvra dij pedaj a përmet ëd ranforsé o ëd dësmorté ij son ëd le còrde. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Océan Antàrtich

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**Océan Antàrtich** a l'é na paròla bastansa neuva an geografìa. Con cola paròla a s'antendo j'eve dl'Océan Atlàntich, dl'Océan Passìfich e ëd l'Océan Indian che a son antorn al continent ëd l'Antàrtide, passà ij sessanta grad ëd latitùdin Sud. Chèiche përson-e a ciamo cost océan l'*Océan Meridional*.
La surfassa total a l'é ëd 20.327.000 km², e la longheur ëd le còste a l'é ëd 17.968 km.
L'Océan Antàrtich antorn a l'Antàrtide (an vardand dal sud ëd la Tèra)
La giassa (bianca) ant l'Océan Antàrtich antorn a l'Antàrtide a chërs e a cala ant ël cors ëd l'ann

|  |
| --- |
| **Ij Sinch Océan** |
|  Océan Antàrtich |  Océan Àrtich |  Océan Atlàntich |  Océan Indian |  Océan Passìfich |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Àrea

L'**àrea** a l'é na mzura ëd la surfasa ocupà da na figura geométrica o da n'oget ant ël pian o ant lë spassi bidimensional. A l'é na grandëssa fìsica ch'a esprim vàire "spassi" a l'é coatà da na forma, e a l'é dovrà ant la geometrìa, l'architetura, l'agricoltura, e vàire àutri camp. Soa unità dë mzura ant ël Sistema Antërnassional a l'é ël méter quàder (m²), ma as peulo dovresse d'àutre unità com ël centímetr quàder (cm²) o l'eca (ha).

## Stòria

La nossion d'àrea a l'é stàita dovrà fin da l'antichità për organisé ij teren e progeté costrussion. J'Egissi e ij Babilonèis a calcolavo l'àrea dij camp agrìcoj an dovrand fòrmole aprossimà për figure com retàngoj e trapessi. Ant l'antica Grecia, ij matemàtich com Euclid e Archimede a l'han formalisà ël concet, dësvlupand fòrmole precise për l'àrea dël sercc, dël triàngol, e d'àutre figure. Dël sécol ch'a fa XVII, con l'anvension dël càlcol infinitesimal da part ëd Newton e Leibniz, l'àrea sota na curva a l'é stàita definìa an manera analìtica, duvertand la stra a aplicassion an fìsica e siensa.

## Descrission

L'àrea as definiss coma la mzura ëd lë spassi bidimensional limità dal contorn ëd na figura. Le fòrmole për càlcolela a dipendo dal tipo ëd figura:

* Retàngol: àrea = base x autëssa.
* Triàngol: àrea = (base x autëssa) / 2.
* Sercc: àrea = π × ragg2.
* Polìgon regolar: àrea = (perìmeter x apotema) / 2.

Për figure pi complicà, as peul dovresse ël **càlcol antëgral** o técniche ëd partission an figure pi sempie.

## Proprietà

Aditività: L'àrea total ëd doe figure sensa part comùn a l'é la soma dle sìngole àree.

Anvariansa: L'àrea a cambia pa con rotassion o traslassion ëd la figura.

Dipendent da le dimension: A l'é proporzional al quadrà ëd le dimension linear (es. rindobié ël ràgg d'un sercc a quadrùplica soa àrea).

## Aplicassion

L'àrea a l'é dovrà ant:

* Geometrìa: Comparé le dimension ëd figure.
* Architetura: Progeté stansie, edifissi, e spassi urban.
* Agricoltura: Calcolé la produssion ëd coltivassion.
* Fìsica: Determiné la pression (fòrsa për unità d'area).
* Cartografìa: Mzuré la surfassa ëd region geogràfiche.
* Ecologìa: Studié l'àrea ëd j'ecosistem.

## Vardé ëdcò

Geometrìa

## Arferiment

*Euclid (300 a.C.). Element.*

*Archimede (200 a.C.). Sla mzura dël sercc.*

*Newton, I. (1687). Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica.*
# Romanz (literatura)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **romanz** a l'é un géner literari.
Ël prim romanz ëd la stòria a smija ch'a sia stàit, na milen-a d'agn fa, *La conta ëd Genji*, n'euvra giaponèisa. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# The Walt Disney Company

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël logo dla Walt Disney Company
**The Walt Disney Company**, conossua ëdco màch 'me *Disney*, a l'é 'na multinassional american-a fondà dël 1923 da Walt Disney e so frel Roy con ël nòm ëd *Disney Brothers Cartoon Studio*, ciamà apress *The Walt Disney Studio* dël 1926, *Walt Disney Productions* dël 1929 e anfin ciamà dël 1986 *The Walt Disney Company*. Soa sede prinsipal a l'é a Burbank, an Califòrnia.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Estònia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

L'**Estònia** (*Eesti* an éston) a l'é un pais dël nòrd-est dl'Euròpa.
A confin-a con Letònia e Federassion Russa. A l'é bagnà dal Mar Bàltich.
La capital a l'é Tallin.
A l'ha na surfassa ëd 45.226 km² e a conta anviron 1.300.000 abitant.
A l'é mèmber ëd l'Union Europenga e a l'ha ancaminà a dovré l'euro ël 1 gené 2011.
Anté ch'as treuva

Organisassion polìtica
L'Estònia (nòm ofissial: **Eesti Vabariik**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Kersti Kaljulaid (dal 2016).
Ël Prim Ministr a l'é Kaja Kallas (dal 2021). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Murcia (Spagna)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Murcia** a l'é na sità dla Spagna, capital dla Comunità Autònoma dla Region ëd Murcia.
A conta 422.861 abitant (2007).
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Miguel Ángel Cámara Botía.
Sità gemelà
La catedral ëd Santa Marìa
Murcia a l'é gemelà con:
* Grasse, Fransa
* Irapuato, Méssich
* Lece, Italia
* Łódź, Polònia
* Miami, Stat Unì d'América
* Murcia, Filipin-e

Anliure esterne
* Sit istitussional
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |