Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Caligrafìa

La **Caligrafìa** a l'é l'art ëd scrive con na técnica armoniosa e decorativa, trasformand la scritura an n'espression visual. A l'é praticà ant ëd colture diverse, da coj test sacrà a j'aplicassion artìstiche moderne.

### Stòria dla Caligrafìa

* Antichità

La caligrafìa a nass an Cin-a, con ij prim caràter *han* (III sécol a.C.), e as dësvlupa an Persia e ant ël mond islàmich (es. la scritura *naskh* për ël Coran). An Euròpa medieval, ij monio benedetin a creo manuscrit iluminà (es. *Lindisfarne Gospels*).

* Rinassiment e Epoche Moderne

Ant ël Rinassiment europeo, la caligrafìa a dventa n'arserca estética (es. ël corsiv *italic* ëd Ludovico Arrighi). An Piemont, ij copista dle cort sabaude a dòvro ëstij elegant për document ofissiaj.

* Sécol XX e Contemporani

Con l'invension ëd la stampa, la caligrafìa a perd amportansa, ma a sopraviv coma art.

### Sòrt ëd Caligrafìa

* **Cinèisa**: Caràter fluid e simbòlich, eseguì con ël penel.
* **Àraba**: Linie flùide e intersà, dovrà për ij test sacrà.
* **Gòtica**: Stil medieval europeo con linie angolar (es. *Textura Quadrata*).
* **Corsiv Ocidental**: Stij com ël *Copperplate* o ël *Spencerian*.
* **Moderna Sperimentaj**: Fusion con pitura e design digital.

### Técniche e Strument

* **Strument tradissionaj**: Penel ëd bambù (Cin-a), piuma d'òca (Euròpa), *qalam* (cana tajà për l'àrab).
* **Material**: Pergamen-a, carta artisanal, inciòstr natural o sintétich.
* **Régole**: Proporsion dle litre, spassi antra le paròle, armonìa visual.
* **Digital**: Taulëtte gràfiche e software com *Procreate* për caligrafìa moderna.

### Ròl ant la Coltura

La caligrafìa a l'ha avù:

* **Funsion Religiosa**: Test sacrà an ebràich, àrab, o sanscrit.
* **Status Sossial**: Document ofissiaj e litre real ant ël Piemont sabàud.
* **Art Terapìa**: Pràtica për la concentrassion e la pas interior.

### Desfide Moderne

* **Declin dlë Scrive a Man**: L'usagi dij computer a riduv l'anteresse për la caligrafìa tradissional.
* **Conservassion dij Savèj**: Pòchi artisan ch'a conòsso le técniche antiche.
* **Inovassion Sostenìbil**: Sfors për dovré material ecològich ant la produssion d'inchiòstr e carte.
# Bai Xing Jian

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Scritor cinèis.
**Bai Xing Jian**, nassù dël 776 e mòrt dl'826, ëd Taiyuan, a l'era ël frel pì giovo ëd Bai Ju Yi (un dij pì grand poeta dl'época Tang).
Soa conta *La stòria ëd Li Wa*, scrita dël 795 a l'ha avù na strasordinaria anfluensa ansima a jë scritor ëd sò temp e a coj ch'a-i son ëvnu-je da press e a l'é stàita arpijà e agrandìa an djë spetàcoj teatraj e musicaj franch popolar fin-a a j'époche Yuan (1271-1368) e Ming (1368-1644). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Laozi

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Laozi
**Laozi** 老子 (o Lǎo Tsu, sécol ch'a fà VI prima ëd Nosgnor) a l'é stàit un dij pi avosà filòsof cinèis. As sà bin pòch ëd soa vita, e a peul ëdcò esse ch'a sia pa stàit na përson-a real. A l'é l'autor d'un lìber antitolà *Tao Te Ching*, *La Via dla Vita*, un travaj d'81 capìtoj a tema o moraj.
Scond ël lìber, ël *Tao* ("la Via") a cangia pa e a l'é la vrità universal. Ël Taoism a l'ha avù n'anfluensa enorm an Cin-a. Ël nòm ëd Laozi as peul rendse com "Vej Magìster".  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Metalurgìa

La **Metalurgìa** a l'é la siensa e la técnica ch'a studia ij metaj, soe proprietà, e ij process për estra-je, purificheje, e trasformeje an prodòt finì. A l'é un cap branca dl'engignerìa e dla chìmica aplicà, con ròl sentral ant l'industria e la tecnologìa moderna.

## Stòria

La metalurgìa a l'ha d'orìgin antiche. Ant l'Età dël Ram (circa 5000 a.C.), j'òmo a l'han ancaminà a dovré ël ram për fé utiss. Con l'Età dël Bronz (3000 a.C.), a l'han combinà ram e stagn për creé un metal pi dur. Ant l'Età dël Fer (1200 a.C.), ij process ëd fusion a son dventà avansà, grassie a j'Assir e j'Egissi. Ant l'Antichità clàssica, ij Grech e ij Roman a l'han dësvlupà miniere e fonderìe për produssion d'armament e struture. Durant la Rivolussion Industrial dël sécol XVIII, la metalurgìa a l'ha vivù n'evolussion con l'usagi d'àut forn e la produssion ëd assel an scala granda. Ant ël sécol XX, j'arsërche ant le leghe e ij tratament termich a l'han portà a material innovativ com l'alumini o l'assel inossidàbil.

## Branche prinsipaj

Metalurgìa estrativa: Estrassion dij metaj dai mineral (es. arsina, bòssite).

Metalurgìa fìsica: Studi ëd struture cristalin-e e proprietà mecàniche dij metaj.

Metalurgìa mecànica: Trasformassion dij metaj an prodòt (laminassion, stampagi).

Siderurgìa: Produssion e tratament ëd fer e assel.

Pirometalurgìa: Process a àute temperadure (fusion, ridussion).

## Process prinsipaj

Estrassion: Separé ij metaj dai mineraj con técniche com la flotassion o la lissiviassion.

Fusion: Scaudé ël mineral për separé ël metal pur (es. ant ij forn àut).

Leghe: Mës-cé doi o pi metaj për otnì leghe con proprietà speciaj (es. bronz = ram + stagn).

Tratament tèrmich: Tempra, rinveniment, o recossiment për modifiché durëssa o flessibilità.

Stampagg: Dovré stamp për creé component mecànich (es. motor, part d'avio).

## Aplicassion

Industria motorìstica: Produssion d'assel për motor o càrter.

Edilissia: Struture d'assel për pont e grata-ciel.

Eletrònica: Metal pur com ël silissi për semicondutor.

Biomédich: Impiant ëd titani për pròtesi òssee.

Energìa: Caudere e tub për central tèrmiche.

## Importansa ant la società

Svilup tecnològich: Sensa metal, gnun-e machine, eletrònica, o infrastruture.

Economìa: L'industria metalùrgica a crea milion d'impiegh ant ël mond.

Sicurëssa: Produssion ëd leghe resistente a j'assion për l'aeronàutica.

Art e design: Sculture e utiss decorativ an metal.

## Sfide

Impat ambiental: Emission ëd gas daj forn e gestion ëd scart.

Esauriment dij mineraj: Mineraj com ël ram a son limità.

Riciclagg: Riprocessé ij metaj për riduve ij dësperdiment.

Salute dij travajeur: Esposission a sostanse tòssiche ant j'industrie.

## Futur

Material avantagià: Leghe lingere për le màchine elétriche o aerospassial.

Tècniche sostenìbij: Dovré energìa renovàbil ant ij process ëd produssion.

Metalurgìa digital: Modél 3D e simulassion për progeté leghe pi eficiente.
# Cavalier

Cavalier montà a caval con na lansa e na spa
Un **cavalier**, an piemontèis antich **sivalié** (*chevalier* an fransèis) a l'era na përson-a conferìa d'un tìtol, garantì da un rè o da un vësco. An Euròpa ant l'età ëd mes ël tìtol a l'era dàit ai bajet a caval. Ant l'àuta età ëd mes a j'ero considerà bass-a nobiltà. Ant ël perìod bass ëd l'età, ël rangh a l'era associà a l'ideal ëd cavalerìa. Sovens un cavalier a l'era un vassal ch'a servìa sò sgnor. Jë sgnor as fiusavo dij sò cavalier ch'a j'ero motobin adret ant la guèra a caval. Dal debut ëd l'età moderna ij cavalier a l'han tacà a esse vej për la guèra, tutun ël tìtol ëd cavalier l'é arstàit an quàich paìs dl'Euròpa.
# Suissidi

Ël **suissidi** (dal latin *sui caedere*, "massé un midem") a l'é l'at ëd butesse fin a la vita ëd manera volontaria. A l'é un fenòmen compless ch'a comprend fator psicològich, sossiaj, culturaj e ambientaj. Second l'Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS), minca ann a-i son dzor ai 700.000 mòrt për suissidi an tut ël mond, con conseguense greve për le famije e la comunità.

## Cause

Le cause dël suissidi a son soens multifatoriaj. Tra ij fator pi comun:

* Maladìe mentaj: Depression, disturb d'ansietà, schisofrenìa.
* Stress crònich: Problema finansiari, conflit familiar, isolament sossial.
* Maladìe fìsiche greve: Càncher, dolor crònich.
* Esperiense traumàtiche: Violensa, abus, pèrdita 'd na përson-a cara.

## Fator scatenant

* Stòria familiar ëd suissidi.
* Abus ëd sostanse (àlcol, dròga).
* Facila disponibilità a mojen letaj (arm, medsin-e).
* Mancansa 'd possibilità 'd ciamé agiut.

## Prevension

La prevension a peul anclude:

* Assistensa psicològica: Psicoterapìa, consulense.
* Medicassion: Antidepressiv sota contròl médich.
* Educassion: Campagne për deje conòssensa a la gent.
* Lege: Restrission a j'arme o a j'antërtniment perìcolos.

Organisassion com ël Telefono Amico an Italia a dan agiut anonim.

## Statìstiche

An Piemont, j'ùltim dat (2022) a mostro na media ëd 8-10 suissidi për 100.000 abitant, un dij tass pi bass d'Europa. J'òm a son pi colpì che le fomne, dzortut ant j'àutre età.

## Aspet culturaj

Ël suissidi a l'é stàit vëddù diversament ant la stòria: da gest d'onor (ant le colture samurai) a pecà ant le religion abramàtiche. An Piemont, la discussion a l'é sempe stàita delicà, con atension a la privassìa dla famija.

## Agiut e sostegn

Chi a l'ha pensà al suissidi a peul ciamé agiut a:

* Teléfono Amico Italia: 199 284 284 (gratis, 24/7).
* Servissi Sanitari Regional: Numer verd 800 192 944.
* Pront Socors psicològich: Present ant j'ospidaj piemontèis.

## Vos corelà

* Depression
* Salute mental
* Crij d'agiut

## Arferiment

* *Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS) - "Suicide worldwide in 2019".*
* *Istat (2023) - "Rapòrt su le mòrt volontarie an Italia".*
* *Region Piemont - "Pian regional për la prevenzion dël suissidi".*
# Stafa

Esempi 'd sela
La **stafa** (an anglèis **stirrup**) a l'é n'utiss da cavalcadura, formà da n'anel 'd metal, ëd bòsch o d'àutr material, pendù da na coreja e dovrà për buteje an ponta 'l pé durant la monta a caval. A l'é stàita n'anvension revolussionaria ch'a l'ha cambià la manera 'd cavalché e la guèra midema.

### Descrission técnica

Na stafa a l'é formà da:

1. **L'anel** (ël còrp prinsipal) andoa ch'a s'apògia la ponta dël pé.
2. **La branca** (o gamba), la part drita ch'a monta da l'anel.
3. **L'euj**, ël pertus an sima dla branca andoa as passa la coreja.
4. **La coreja** a l'é la còrda ch'a ten la stafa a la sela.

### Stòria

La stafa a l'é nassùa ant l'Asia sentral, probabilment ant ël sécol IV dGC, prima ant ël nòrd ëd l'India o ant la Mongolia. A l'é spantiasse vers ël mond islàmich e l'Euròpa cristian-a ant ël sécol VIII, cangiand drasticaman ël combatiment a caval. Prima 'd soa anvension, ij cavalié a dovìo ten-se fòrt a la criniera o a la sela, e a j'ero men fòrt an combatiment.

A l'han giugà un ròl decisiv ant le conquiste dij pòpoj nòmad, com ij **Avar**, j'**Ongar** e ij **Mòngoj**. An Euròpa, a l'han permëttù la nàssita dla **cavalarìa pesanta** medieval.

### Amportansa e efet

1. **Stabilità**: a dan un pont d'apògg sicur, përmëttend ël galop e ij sàut.
2. **Fòrsa**: ël cavalié a peul aussesse an sela, galvanisand ij colp ëd spa.
3. **Fatiga ridovùa**: a consent ëd fé viage longh con meno sfòrs.
4. **Cangiament militar**: a l'ha dàit n'avansament a le guère 'd cavalarìa.

### Sòrt ëd stafe

* **Stafe da travaj**: pì greve, për ij travaj ant ij rancc.
* **Stafe da corsa**: pì cite e lingere, për le galopade.
* **Stafe d'art ëquitassion**: sòlide e bin bilansà.
* **Stafe da saut**: con na forma particolar ch'a l'ha da manca a l'equitassion dë sport.
* **Stafe stòriche**: dle vire decorà con gravure, d'òr o d'argent (për ij nòbij).

### La stafa ant la cultura

La stafa a l'é vnùita un sìmbol ëd l'equitassion e dël podèj militar. Ant la literatura medieval, a l'era 'n sìmbol d'ingress ant la cavalarìa. An vàire pais, "buté 'l pé ant la stafa" a veul dì parte ant n'ampresa.

=== Vos corelà

* Sela
* Caval
* Cavalié
* Coreja
* Art ëquitassion