Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Furmìa

Le **furmìe** a son dij cit inset sociaj ch'a aparten-o a la famija dij Formicidae (órdin Hymenoptera). A vivo an colònie organisà e a son trovà an tut ël mond, fòra che ant le region polar. A l'han un ròl ecològich amportant coma decompositor, predador, e disseminador ëd smens. A esist-o pì ëd 12.000 specie ëd furmìe, con na granda varietà ëd comportament e adatament.

## Stòria

Le furmìe a son ëstàite studià già ant l'antichità, con Aristòtil ch'a l'ha descrivù soa organisassion sossial. Dël 1758, Carl Linnaeus a l'ha classificà le prime specie ant sò *Systema Naturae*. Ant ël sécol XX, ël mirmecòlogh **E.O. Wilson** a l'ha rivolussionà lë studi dle furmìe con soe arserche an sl'evolussion sossial e la comunicassion chìmica.

## Caraterìstiche

* **Organisassion sossial**:
	+ **Regin-a**: A pon j'euv e a dirigg la colònia.
	+ **Ovariere**: Furmìe fumele sensa ale, ch'a fan travaj ëd manteniment, difèisa, o nutriment.
	+ **Mas-cc**: A l'han na vita curta e a servo mach për la fecondassion ëd la regin-a.
* **Strutura fìsica**:
	+ Còrp dividù an testa, torach, e adòmen (con un sutil ëstrangolament antra torach e adòmen).
	+ Anten-e genicolà (angiontà) për sensoré l'ambient.
	+ Mandìbole fòrte për porté ëd càrich.
* **Comunicassion**: A dòvro feromon për marché ij senté, ciamé d'agiut, o identifichesse.

## Ciclo ëd vita

1. **Euv**: Fàit da la regin-a.
2. **Larva**: Alimentà da j'ovriere con saliva o ujà ridòta.
3. **Ninfa**: Ant un boj ëd seda (pupa), anté ch'a riva la metamòrfosi.
4. **Adult**: A dventa ovriera, mas-cc, o regin-a neuva.

## Classificassion

Le furmìe as divido an vàire sot-famije, tra le pì conossùe:

* **Formicinae**: Furmìe comun (es. *Formica rufa*, furmìa rossa).
* **Myrmicinae**: Includ *Solenopsis invicta* (furmìa ëd feu) e le furmìe ch'a coltivo ij fonz.
* **Dolichoderinae**: Furmìe ch'a produvo d'àutri odor për marché.
* **Ponerinae**: Furmìe predatris con pinse potent.

## Amportansa

* **Ecologìa**:
	+ **Aerassion dël teren**: Creo galarìe ch'a mës-cio l'aria ant ël sol.
	+ **Contròl dij parassit**: A mangio euv ëd póer o d'àutri inset.
	+ **Disseminassion ëd smens**: Cheuje ij gran për mangé, ma ch'a dësbelo cole ch'a resto.
* **Për l'òm**:
	+ **Agricoltura**: Specie com le furmìe rosse a contròlo ij parassit, ma d'àutre a danegio le coltivassion.
	+ **Siensa**: Studià për soe strategìe ëd cooperassion e inteligensa coletiva.

## Menasse

* **Specie invasiva**: Furmìe com la *Linepithema humile* (furmìa d'Argentin-a) a danegio j'ecosistema locaj.
* **Dëstrussion dj'ambient**: Urbanisassion e deforestassion a ridùo ij leu ëd nidificassion.
* **Cambiament climàtich**: A àltero ij cicl ëd riprodussion e la disponibilità ëd nutriment.

## Riferiment

*Hölldobler, B. (1990). "The Ants". \*Harvard University Press\*.*
# Véder

Ël **véder** a l'é un material sòlid amorf (pa cristalin), trasparent o translùcid, fabricà për sòlit fondend dël sìlice (SiO₂) con d'àutri component com la sòda (Na₂CO₃) e la càussin-a (CaO). A l'é dovrà an vàire aplicassion, da le fnestre a j'utiss òtich, dai contnidor a le fibre òtiche. Soa resistensa a la corosion e soa capacità ëd lassé passé la lus a l'han fane un material essensial ant la tecnologìa moderna e ant la vita cotidian-a.

## Composission e produssion

La composission base dël véder a l'é ël silice, che as treuva ant la sabia. Për diminuì la temperadura ëd fusion dël silice, as gionta ëd sòda (carbonà ëd sòdi), ma për evité che ël véder as dësbela an presensa d'eva, as agiss ëdcò con la càussin-a (òssid ëd càussi). Sta mës-cia as fond a temperadure àute (anviron 1500°C) për formé na massa lìquida, peui modelà con técniche com ël sofié, la pressatura, o ël tiré.

## Stòria

Ij prim esempi ëd véder a armonto a la Mesopotàmia (anviron 3500 a.C.). J'Egissi e ij Fenissi a l'han peui ampinì soa produssion. Con ij Roman, la técnica dël sofié dël véder a l'ha consentì na produssion pì larga. Ant ël Medi Ev, Venessia a dventa ël sènter prinsipal ëd l'artisanà dël véder (ij famos véder ëd Muran). An Piemont, la produssion a l'é dësvlupasse dzortut ant ël sécol ch'a fa XIX, con d'usin-e dedicà a véder për l'edilissia e j'utiss.

## Sòrt ëd véder

Véder sòda-càussi: Ël pì comun, dovrà për fnestre e botèile.

Véder al borosilicà: Resist a jë sbauss ëd temperadura (es. Pyrex).

Véder temprà: Tratà për esse pì resistent, a së deurb an granin fin ant cas ëd rotura.

Véder laminà: Con dë strat ëd plàstica antra ëd feuj, dovrà për la sigurëssa.

## Utilissassion

Ël véder a l'é dovrà ant:

* Architetura (fnestre, specc).
* Packaging (botèile, vaset).
* Òtica (lent, telescòpi).
* Art (vederié, sculture).

## Riciclagi

Ël véder a l'é riciclàbil al 100%. Ël process a ìmplica ëd pistelo e fondlo torna sensa perde qualità, contribuend a ridùe ij consum d'energìa e materie prime.

## Cultura piemontèisa e véder

An Piemont, ij vederié dle cese medioevaj (coma col ëd la Cesa ëd Superga) a son esempi d'ecellensa. La region a l'ha ëdcò d'atività artisanaj ch'a ten-o vive le técniche tradissionaj.
# Fotografìa

La **Fotografìa** a l'é l'art, la siensa e la técnica ëd registré l'arzultà ëd la lus ansima a na surfassa sensìbil (pelicola fotogràfica o sensor digital) për creé d'imagini duràbij. A l'é un mojen ëd documentassion, art e comunicassion ch'a l'ha cambià la manera 'd descrive la realtà.

### Stòria dla Fotografìa

* Inissi (Sécol XIX)

La prima fotografìa a l'é stàita realisà dël 1826 da Joseph Nicéphore Niépce con ël process eliogràfich. Dël 1839, Louis Daguerre a inventa ël **dagheròtip**, la prima técnica comercial. Ant ël Piemont, la fotografìa a riva ant j'agn 1840, con dj'aristocràtich e siensià ch'a sperimento ël neuv mojen.

* Evolussion (Sécol XX)

Ant j'agn 1920, la pelìcola a color a dventa acessìbil (Kodachrome). Dòp la Sconda Guèra Mondial, le càmere a 35mm (es. Leica) a rendo la fotografìa pì móbil. An Piemont, dël 1956, a nass ël **Museo Nassional dël Sìnema** ëd Turin, ch'a archivia milen-e d'imàgin stòriche.

* Era Digital (dal 2000)

Le càmere digitaj e jë smartphone a rivolussion-o l'usagi, rendend la fotografìa democràtica. An Piemont, le scòle d'art a introdùo cors ëd fotografìa digital.

### Sòrt ëd Fotografìa

* **Artìstica**: Euvre ch'a sërco l'estética (es. le pòste dij paesage dël piemontèis **Vittorio Sella**).
* **Documentaria**: Registrassion ëd moment stòrich (es. fotò ëd la guèra ëd j'agn '40).
* **Portrait**: Ritrat, da coj ëd la cort sabàuda a coj modern ëd j'ator dël Teatro Regio.
* **Naturalìstica**: Fotografìa ëd natura, com cole dël Parch ëd la Valgrande.

### Técniche e Strument

* **Càmere oscura**: Prinsipi òtich basà an sla lus.
* **Pelìcola e ISO**: Sensibilità a la lus (es. pelìcole ëd j'agn '60 dovrà dai giornalista turinèis).
* **Lent e OBIETIV**: Control ëd la prospetiva e dël feu.
* **Post-produssion**: Software com Photoshop o GIMP për modifiché j'imàgin.

### Ròl ant la Socetà

La fotografìa a l'ha:

* **Cambià l'arserca stòrica**: Documentassion ëd guère, feste popolar, e vita quotidian-a (es. archivi fotogràfich ëd la Stampa ëd Turin).
* **Anfluensà l'art**: Moviment com ël \*Pictorialism\* o la \*Straight Photography\*.
* **Democratisà la creatività**: Jë smartphone a përmëtto a tuti ëd fé foto.

### Desfide Moderne

* **Privassìa e Ética**: L'usagi ëd fotografìe sensa consentiment ant ij social.
* **Conservassion**: Le pelìcole antiche as danegio (es. proget ëd restaur dël Museo dël Sìnema).
* **Sostenibilità**: L'esistensa ëd material chìmich ant la pelìcola tradissional.
# Gat

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**gat** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Class: | Mammalia  |
| Órdin: | Carnivora  |
| Famija: | Felidae  |
| Géner: | *Felis*  |
| Specie: | F. silvestris  |

 |
| Nòm binomial |
| Felis silvestris von Schreber, 1775 |

Gat domesti

**Ël gat** o **Ciat** (*Felis silvestris catus*) a l'é un mamìfer carnìvor ëd la famija dij felin.
Adoss ëd la paròla
La paròla **gat** a ven dal latin *catus*, che a l'ha pijala dal grech antich *kàttos*.
Caraterìstiche
Ël gat a l'é tipicament longh apopré 46 cm, con na spala 'd 23-25 cm e na coa 'd 30 cm, e an media a riva peisé 4-5 kg (la fumela a l'é pì cita dël mas-cc). A l'ha un còrp flessìbil, dentatura tajenta, e onge retràtij. A l'ha na vista e n'udì motobin bon, e a l'é ativ dzortut ëd neuit (crepuscolar). La speransa ëd vita d'un gat a l'é antra 12 e 14 agn për ël mas-cc, e antra 13 e 16 agn për la fumela.
Comportament
A l'é n'animal teritorial, solengh (për la pipart) e a marca sò teritòri con l'urin-a e le sgrassade. A comunica con ël miau, ël ronron, e la posission dël còrp. A l'é un predator ëd cit mamìfer (giari, rat), osej, laserde e inset.
Stòria e domesticassion
A l'é stàit domesticà ant l'Egit antich anviron 4.000 agn për cissé ij giari. A l'é spantià an tut ël mond. A l'é un dj'animaj domèstich pì popolar (con ël can). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Repùblica ëd San Marin

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **Repùblica ëd San Marin** (*Repubblica di San Marino* an italian) a l'é un cit pais dl'Euròpa meridional.
A confin-a mach con l’Italia.
La capital a l'é Sità ëd San Marin.
A l'ha na surfassa ëd 61 km² e a conta anviron 30.000 abitant.
Anté ch'as treuva

Moneda
Dal 1 ëd gené dël 2002 San Marin a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Qin Shi Huang

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Qin Shi Huang
**Qin Shi Huang** (秦始皇 an cinèis) a l'é nà a Handan anviron dël 259 aGC e a l'é mòrt a Shaqiu dël 210 dGC.
A l'é considerà 'l prim imperator dla Cin-a, përchè dël 221 a l'ha unificà sota al sò podèj tuti ij regn indipendent ch'a-i ero prima an Cin-a.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Uzbekistan

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L' **Uzbekistan** a l'é un pais dl'Asia central.
A confin-a con Kazakistan, Turkmenistan, Kirghizistan, Afgànistan e Tagikistan.
La capital a l'é Tashkent.
A l'ha na surfassa ëd 447.400 km² e a conta anviron 26.600.000 abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria
L'Uzbekistan a l'é indipendent dal 1991.
Organisassion polìtica
L'Uzbekistan (nòm ofissial: **O‘zbekiston Respublikasi**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Islom Karimov (dal 1991).
Ël prim ministr a l'é Shavkat Mirziyoyev (dal 2003). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Capital (Geografìa)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **capital** a l'é 'na sità andoa a i é la sede del goern ëd un Pais.
Riferiments
* *Capitale - Geografia*, an la Treccani
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Confucio

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Statua an bronz ëd Confucio.
**Confucio** (Kǒngzǐ o Kǒng Fūzǐ -- *Mèistr Kong*) (551 a.G.C. – 479 a.G.C.) a l’é stàit n'òm ëd pensé e un filòsof sossial cinéis, ch’a l’ha influensà, con soa filosofìa e ansegnament, la fasson ëd pensé e ëd vive dij Cinéis, Corean, Giaponèis e Vietnamèis. Soa filosofìa a buta an prim pian la moral përsonal e ant ël govern, la coretëssa dle relassion sossiaj, la giustissia e la sincerità.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga putonghua

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **lenga putonghua** a l'é la lenga ofissial dla Cin-a popolar.
A l'é basà an sël pechinèis. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Vacin

Ij **vacin** a son preparà biològich dovrà për protege ël còrp da maladìe infetive, an stimoland ël sistema imunitari a arconòsse e a neutralisé d'agent patògen (esempi: virus, bateri) sensa causé la maladìa vera. A son n'arzorsa essensial ant la prevension ëd epidemìe e ant l'eliminassion ëd maladìe com le variòle o la poliomielite.

## Stòria dij Vacin

1796: Edward Jenner a dësvlupa ël prim vacin contra le variole, dovrand ël virus ëd la vajolatura dle vache (dal latin *vaccinus*, "dla vaca").

1885: Louis Pasteur a crea ël vacin contra la rabia, an dovrand na técnica për indebolì ël virus.

Sécol XX-XXI: Dësvlup ëd vacin contra tétan, difterite, epatite B e, dël 2020, ij prim vacin a RNA messagé (esempi: Pfizer, Moderna) për ël Covid-19.

## Mecanism d'Assion

Ij vacin a introduvo ant ël còrp n'antigen (part dël patògen o na version modificà) ch'a ativa le difèise:

* Produssion d'anticòrp specìfich da part dij linfocit B.
* Memòria imunològica: Ël sistema imunitari a arpija l'antìgen, garantend na rispòsta pì rapida e vàlida ant ël futur.

A esisto vàire tipo ëd vacin:

* Vacin viv atenuà (esempi: rosolìa).
* Vacin inativà (esempi: influensa, epatite A).
* Vacin a subunità o protèich (esempi: HPV).
* Vacin a RNA messagé (esempi: Covid-19).

## Salute e Sicurëssa

Ij vacin a l'han salvà milion ëd vite, ma a peulo causé d'efet secondari leger (dolor al pont d'iniession, frev) rarament grev (alergìe). A l'é fondamental:

* Respeté ël calendari vacinal (esempi: difterite-tétan-tossesnin-a për ij cit).
* Manten-e l'imunità ëd strop për protege coj ch'a peulo nen vacinesse.
* Combate le fàusse neuve con anformassion verificà.

## Sfide Moderne

Esitassion vacinal: Chèich përson-e a l'han pau dle complicassion, motobin ràire.

Neuve maladìe: Arserca sempe an cors për patògen com ël Zika o la dengue.

Acess global: Ancor pa tuti ij pais a l'han dòse a basta.

## Conclusion

Ij vacin a son un pilastr ëd la medzin-a preventiva.

## Varda ëdcò

Sistema imunitari

## Riferiment

*Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS). Raport global sij vacin.*

*Pasteur, L. (1885). Studi sla rabia e soa prevencion.*
# Lenga Cinèisa, Hakka

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Cinèisa, Hakka** o **Cinèis, Hakka** a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cin-a.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Cinèis, Hakka** a peul esse:

* lenghe sino-tibetan-e
	+ lenghe Cinèise
		- **lenga Cinèisa, Hakka**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **HAK**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Yangtze

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| La prima curva dël Yangtze a Shigu (石鼓), provinsa dlë Yunnan, an dova ël fium a gira ëd 180 grad da sud a nòrd.
Ël fium **Yangtze**, o **Yangzi**, or **Chang Jiang**, a l'é un fium ëd la Cin-a.
A l'é ël fium pì lungh ëd l'Asia e a l'é ël ters pì lungh dël mond, d'apress dël Ri dj'Amàsson e dël Nil.
Ël fium a l'é longh pì o men 6.300 kilòmeter (pì o men 4.000 mija) e a va da l'ossident ëd la Cin-a (provinsa ëd Qinghai) a l'orient ëd la Cin-a, fin a l'Océan Pacìfich. A l'é stàit considrà com la linia ëd division tra ël setentrion e ël meridion ëd la Cin-a. La siviltà cinèisa a l'é nassùa arlongh a le sue rive.
An sël fium a-i é na gran diga, ciamà la Diga dle tre gole, che a l'é un-a dle pì gròsse ant ël mond. Costa diga a forma un lagh motobin gròss.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Attrassion arlongh al fium Yangtze
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Chiapas

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Posission dlë Stat

Ël **Chiapas** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa dë 73.681 km² e na popolassion ëd 4.256.000 abitant.
A confin-a a nòrd con lë stat ëd Tabasco, a est col Guatemala, a sud con l'Océan Passìfich e a òvest con jë stat ëd Veracruz e Oaxaca.
La capital a l'é Tuxtla Gutiérrez (503.320 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat. D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Tapachula e San Cristóbal de Las Casas.

Ansëgna dlë Stat |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Còdes aeropòrt IATA

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Un **Còdes aeropòrt IATA**, ciamà ëdcò **identificativ ëd località IATA**, **còdes dë stassion IATA** ò bele mach **identificativ ëd località**, a resta un còdes ëd tre litre ch'as dòvra për indiché vàire aeropòrt dël mond, e ch'a l'é assignà da la International Air Transport Association (IATA). Coma esempi ëd coma ch'as dòvro ës peul pensé ai gròss còdes ch'as buto ant sij tacolèt dle valis quand a son acetà a l'aeropòrt.
La manera che sti còdes a son assignà a l'é stabilìa da la Risolussion IATA 763, e a l'é aministrà dal quartié general dla IATA a Montréal. Ij còdes a son publicà minca doi agn ant la lista dij Còdes dj'Aerolinie IATA. Minca còdes a l'é ùnich ant n'edission sola dla lista, ma vej còdes chità a peulo torna esse dovrà con n'àutr sust na vira ch'a sia passa-ie assé 'd temp. Vàire nassion, coma 'l Canadà, a dòvro pì nen ij còdes IATA an soe publicassion aeronàutiche ofissiaj. La IATA a dà dij còdes ëdcò a le stassion ëd ferovìa e a j'ent legaj ch'a gestisso j'aeropòrt.
Arferiment
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |