# Canal ëd Panamà

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mapa dël Canal ëd Panamà
Ël **Canal ëd Panamà** (an spagneul: *Canal de Panamá*) a l'é na via d'eva artifissial longa 82 km ch'a traversa l'istm ëd Panamà për gionté l'Océan Atlàntich (Caràib) con l'Océan Passìfich . A l'é un-a dj'euvre d'ingegnerìa pì amportante dël sécol XX e a l'é stàit diciarà un-a dle Set Meravije dël Mond Modern da l'American Society of Civil Engineers .
Geografìa e spessìfiche técniche
Ël canal a l'é longh 82 km (51 mija) e a deuvra un sistema ëd **saraje** për superé ij dislivej . Le saraje originaj a l'han dle dimension ëd 33,53 m (110 pé) ëd larghëssa e 320 m (1.050 pé) ëd longhëssa, e a servo për aussé le nav ëd 26 méter (85 pé) an sël livel dël mar, fin al Lagh Gatún, un lagh artifissial creà an sbarand ël fium Chagres .
La navigassion ant ël canal a ciama anviron 8-10 ore e minca nav a deuv avèj un pilòta specialisà dla Panama Canal Authority ch'a la guida për tut ël percors .
Stòria dla costrussion
L'idèja d'un passagi antra ij doi océan a l'é veja dël sécol XVI: dël 1513 l'esplorator Vasco Núñez de Balboa a l'ha travërsà l'istm për prim . Dël 1534 l'imperador Carl V a l'ha ordinà në studi, ma a l'han considerà l'euvra tròp difìcila .
La costrussion a l'é ancaminà dël 1881 për euvra dla Fransa, sota la diression ëd Ferdinand de Lesseps, l'istess ch'a l'avìa fàit ël Canal ëd Suez . Ël proget fransèis a l'é falì dël 1889 për via dij problema d'ingegnerìa e dzortut dle maladìe (frev giàuna, malaria) ch'a l'han massà pì 'd 20.000 ovrié .
Dël 1904 jë Stat Unì a l'han pijà 'l proget, dòp avèj sostenù l'indipendensa ëd Panamà da la Colombia dël 1903 . Con ël Tratà Hay-Bunau-Varilla, jë Stat Unì a l'han otnù la sovranità an sla *Zòna dël Canal*. La costrussion american-a a l'ha dovrà des agn e a l'é costà 375 milion ëd dòlar, con 5.600 ovrié mòrt . Ël canal a l'é stàit inaugurà ël 15 d'ost dël 1914 .
L'espansion dël 2016
Ai 3 dë stèmber dël 2007 a son ancaminà dij travaj për slarghé ël canal, aprovà con un referendum dël 2006 . L'espansion, finìa dël 2016, a l'ha giontà na tersa fila ëd saraje pì grande (55 m ëd larghëssa e 427 m ëd longhëssa), ch'a përmëtto ël passagi dle nav *Neopanamax*, tre vòlte pì gròsse che prima .
Gestion atual
Con ij Tratà Torrijos-Carter dël 1977, la gestion dël canal a l'é passà progressivament a Panamà, fin-a al control total dël 31 dë dzèmber 1999 . Ancheuj a l'é gestì da la Panama Canal Authority (ACP), n'agensìa autònoma dël govern ëd Panamà. Al di d'ancheuj, pì o men 13.000-14.000 nav a lo traverso minca ann, e jë Stat Unì a son ël pì grand utilisator, seguità da Cin-a . Dël 2024 a l'é stàit stabilì che fin a 36 nav al di a peulo passeje .
Curiosità
Da già che l'istm ëd Panamà a l'ha na forma a S, l'intrada an sl'Océan Passìfich a l'é a orient ëd l'intrada an sl'Atlàntich, pròpi al contrari ëd lòn ch'as pensa normalment . |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |