# Bertrand Russell

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Bertrand Russell
Filòsof e matemàtich.
**Bertrand Arthur William Russell**, cont ëd Kingston, a l'era nassù a Trellek, ant ël Monmouthshire (Gàles), ël 18 ëd mars dël 1872.
Scond ëd doe masnà, sò pare a l'era fieul ëd John Russell, ch'a l'era stàit prim ministr, soa mare fija dël second Lord Stanley d'Alderley.
Restà orfanin ch'a l'avìa tre agn, a l'era andàit a abité da sò grand ëd pare; contra la volontà 'd sò pare a arsèiv na rèida educassion puritan-a.
Apress avèj arseivù n'anstrussion për la pì part privà, durant la qual a l'avìa ëdcò amprendù bin fransèis e alman, dl'otóber 1890 a intra al Trinity College a Cambridge, andoa a studia matemàtica e filosofìa e anté ch'a treuva ëd professor tanme Whitehead e McTaggart e a fa amicissia con gent 'me George Edward Moore, Lytton Strachey, George Macaulay Trevelyan e ancor d'àutri.
Për tuta la vita a l'é stàit angagià ant ël sossial e la polìtica.
Apress avèj vagnà un concors an matemàtica, as vira vers la metafìsica, dont as diplòma.
Finì jë studi a vintedoi agn, as trasferiss a l'ambassà dël Regn Unì a Paris e l'ann apress, dlë dzèmber 1894, as maria con Alys Pearsall Smith a Westminster.
Anteressà ai problema sossiaj, a decid ëd tramudé a Berlin, tèra dël sossialism; da costa vìsita a scriv *German social democracy*.
Apress, la cobia a va abité ant un cit ciabòt davzin a Haslemere, anté che Russell a dédica sò temp ai sò studi ëd filosofìa.
Apress un viage ëd doi agn ant jë Stat Unì, andoa a studia le geometrìe nen euclidée, a términa dël 1897 un travaj ansima ai fondament ëd la geometrìa, anté ch'a sërcava ëd dimostré l'indipendensa e la superiorità ëd metafìsica e epistemologìa rispet a la lògica matemàtica ch'a nassìa an coj agn.
A mostra peui siense polìtiche a Leeds.
Fondamental për l'evolussion ëd sò pensé a l'é la partissipassion ant ël 1900 al congress antërnassional dij matemàtich a Paris, anté ch'a intra an relassion con la scòla ëd Peano, lòn ch'a-j fa cambié idèja an sla lògica.
Apress ël congress a studia ij travaj ëd Peano.
Peui a travaja a dësvlupé e estende la lògica matemàtica ëd Peano e Frege.
Con soa fomna, a tramudo ant na cita ca davzin a Oxford.
Ëd tansantan a chita la filosofìa për n'angagg polìtich pì diret.
Dël 1910 a-i seurt ël prim volum dij *Principia mathematica* e a torna a Cambridge tanme letor an lògica.
A passa n'àutr perìod an Mérica, antè ch'a mostra 'n cors (frequentà ëdcò da Thomas Stearns Eliot) a l'Università ëd Harvard.
Dventà passifista, a chita sò ideaj liberaj e dël 1914 a rintra ant ël Partì Laborista.
A lë s-ciòp dla guèra soe idèje a lo fan ëslontané da l'ansegnament e a ven licensià dal Trinity College.
A-j eufro un pòst a l'Università ëd Harvard, ma a riess nen a oten-e ël passapòrt.
Dël 1918 as fa ses mèis ëd përzon për via d'un sò artìcol passifista publicà an sël Tribunal; an cost perìod a scriv *Introduction to mathematical philosophy*.
Ant ël 1920 a vìsita la Russia e a stërma nen soe crìtiche al sistema totalitari ch'as prontava.
Peui a va an Cin-a a ten-e ëd lession ëd filosofìa a l'Università 'd Pechin; ant la prima dël 1921 a pija la polmonìa e për tre sman-e a resta an broa dla mòrt (chèich giornal giaponèis a dan fin-a la notissia ch'a l'é mòrt).
Rintrà dlë stèmber 1921, a maria Dora Black.
Për ses agn la cobia a viv d'invern ant na cita ca a Chelsea e d'istà davzin a Lands End (anté che chiel a travaja a lìber amportant).
As vagna da vive an fasend ëd lession, con ël giornalism e an ëscrivend lìber ëd sucess 'me *A.B.C. of atoms*, *The A B C of relativity*, *On education*.
Dël 1922 e 1923 a l'é candidà laborista al parlament a Chelsea; soa fomna a l'é candidà ant ël 1924.
Ant ël 1924 e 1927 a ten ëd lession ant jë Stat Unì.
An tra 'l 1927 e 'l 1932, con soa fomna, a duverta na scòla për masnà a Petersfield për podèj verifiché soe idèje pedagògiche, ma j'arzultà a son deludent.
A resta a Petersfield fin-a ch'a divòrsia dël 1935.
Dal 1938 al 1944 a mostra an vàire università merican-e e anglèise; dal City College ëd New York a l'é barà fòra për comportament imoral.
A resta pòch ëdcò a la Fondassion Barnes, an Pennsylvania.
Dël 1944 a l'é torna anvità a andé a Cambridge.
Dël 1948 a l'ha n'assident ëd reoplan, ma as salva an noand.
Dël 1950 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.
Dël 1961 (a otanteneuv agn) as pija n'àutra curta condan-a për l'organisassion ëd na manifestassion anti-militarista.
Dël 1962 a adressa un message a Kennedy e Chruščëv për na solussion passìfica dla crisi ëd Cuba.
A armonta al 1963 la fondassion dl'Atlantic Peace Foundation e dla Bertrand Russell Peace Foundation, la prima con ëd but dë studi e arserca, la sconda për sosten-e j'assion mirà a frené la corsa a j'armament e a giuté ij pòpoj oprimù.
Mersì a costa, dël 1966 Russell a riess a anstituì un tribunal antërnassional contra ij crìmen ëd guèra (ciamà *Tribunal Russell*) ch'a arconòss jë Stat Unì colpèivoj ëd genossidi an Vietnam.
E për contrast an sla situassion dël Vietnam, a seurt dal Partì Laborista.
A meuir a Plas Penrhyn, ant j'anviron ëd Penrhyndeudraeth Merioneth (Gàles setentrional), ël 2 ëd fërvé dël 1970, ëd na fòrta anfluensa.
Trantetré agn prima a l'avìa già scrivù sò tilèt da mòrt: *A coj ch'a son restaie, chiel a smijava, bele da vej, n'òm content e sodësfàit e sòn, sensa gnun dùbit, dzortut për soa salute ecelenta, da già che da na mira polìtica ant ij darié agn chiel a l'era pà men isolà che Milton apress dla restaurassion. A l'era ël darié dzorvivù ëd n'época giumai mòrta.*
Soe contribussion
Filosofìa
L'aspet fondamental ant la filosofìa ëd Russell a l'é la lògica.
Soe idèje ansima a la metafìsica e l'ética, an sla natura e le relassion ëd materia e ment a son fòrt modificasse ant ël cors ëd soa vita, 'me conseguensa d'aplicassion tavòta pì ancreuse ëd sò métod lògich.
Chiel a preferìa classifiché soa filosofìa pa 'me idealism o realism, ma pitòst coma *atomism lògich*, dagià che lòn ch'a caraterisa sò travaj a l'é l'usage dl'anàlisi lògica tanme metodologìa e soa convinsion che con sòn as peul rivé ai *fàit atòmich*.
Sò prim arzultà amportant a l'é stàit ëd liberé l'anàlisi lògica da la dominassion ëd la gramàtica ordinaria e d'armarché che la forma gramatical ëd n'enonsià soens a faliss ëd rend-ne la forma lògica ëd sò significà.
A dësvlupa peui la teorìa dle descrission.
Con na terminologìa ch'a-j rivava da sò studi ëd Leibniz, Russell a fortìa soens che le vrità lògiche a venta ch'a sio vere an tuti ij mond possìbij.
Russell a fortìa che ij component ancreus ëd ment e materia a son dl'istess tipo e che la diferensa an tra ment e còrp a l'é an soa strutura e pà ant j'element dont a son formà.
La ment ëd l'òm a l'é compòsta ëd sensassion e imàgin ch'a son identificà da Russell con event fìsich ant ël servel; la diferensa an tra fìsica e psicologìa a resta nen ant j'event ch'a studio, ma ant ij tipo ëd laj a propòsit ëd costi event ch'a serco dë stabilì: la fìsica a s'anteressa a la strutura, la psicologìa a la qualità.
Costa teorìa a l'é stàita studià da Russell an conession con la fìsica moderna.
Ant la teorìa dla conossensa, ël rassionalism ëd Russell dij prim temp a l'é stàit viaman modificà ant na diression pragmatista o comportamentalista.
Matemàtica
Ël camp d'arserca ëd Russell ant la matemàtica a l'é stàit la lògica matemàtica.
Sò rëncontr con Whitehead a-j men-a a arflete ansima ai fondament ëd la matemàtica; a fortisso che tuta la matemàtica as peul arporté a la lògica.
Ansema, ij doi a dësvlupo ël logicism e a fondo la teorìa dij tipo.
Russell a l'é arnomà për un paradòss dla teorìa dj'ansem ch'a pòrta sò nòm.
Euvre prinsipaj
* *German social democracy* (1896)
* *An essay on the foundations of geometry* (Cambridge, 1897)
* *Tractatus logico-philosophicus* (con Wittgenstein)
* *Principles of mathematics* (1903, scrivù për la pì part ant ël 1900). Sò prim lìber amportant. La tesi fondamental ëd l'euvra a l'é che la matemàtica e la lògica a son idèntiche.
* *Principia mathematica* (1910-1913, con Whitehead)
* *Introduction to mathematical philosopy* (1918)
* *Political ideals* (1918). Publicà an Mérica. A l'é na serie ëd lession ch'a vorìa dé ma che j'autorità militar britàniche a l'han arfudaje ël përmess ëd fé.
* *Practice and theory of bolshevism* (1920). Scrit apress sò viage an Russia.
* *Analysis of mind* (1921). Arzultà ëd chèiche lession ch'a l'avìa fàit a Londra, organisà da amis ch'a l'avìò duvertà na sot-scrission për podèj fèje. An cost'euvra, Russell a arfuda la cossiensa tanme caraterìstica fondamental ëd la ment; a adòta na sòrt ëd *monism neotral* a propòsit dla percession.
* *A.B.C. of atoms* (1923)
* *The A B C of Relativity* (1925)
* *On education* (1926)
* *The analysis of matter* (1927)
* *Outline of philosophy* (1928)
* *History of western philosophy* (1945, tre volum)
* *The conquest of happiness*

A l'ha dit
* *An sërcand ëd capì j'element dont a son fàit ij fenòmeno mentaj, a l'é motobin amportant ten-e da ment che dal protozòo a l'òm a-i é pà un sàut tant gròss, nì ant la strutura nì ant ël comportament. Për sòn, a l'é motobin bel fé ch'a-i sia gnanca na diferensa mental tant granda.* (*Analysis of mind*)

Ansima a Wikimedia Commons a-i é d'archivi multimojen ch'a-i intro con
l'argoment: Bertrand Russell
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |