Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lenga inuktitut, greenlandic

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga inuktitut, greenlandic** o **Inuktitut, Greenlandic** a fa part ëd le lenghe eskimo-aleutin-e e a l'é parlà dzortut ant la Groenlandia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Inuktitut, Greenlandic** a peul esse:
* lenghe eskimo-aleutin-e
	+ lenghe eskimo
		- lenghe inuit
			* **lenga inuktitut, greenlandic**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **kal**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Valuda

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Sìmboj dle valude prinsipaj
La **valuda** a l'é l'unità ëd moneda dovrà da la gent ëd na nassion o Union për caté e vende ben e servissi.
As dis che serte valude a son "fissà" a cheicòs, normalment a n'àutra valuda. Na valuda fissà a l'é un-a che a l'ha un valor costant confrontà a cola dont a l'é fissà. Për esempi, lë scu ëd Cap Verd a l'é fissà a l'Euro. Se ël valor ëd l'Euro a và su ëd l'1% confrontà a n'àutra forma ëd valuda, ël valor ëd lë scu ëdcò a và su ëd l'1% confrontà a la midema valuda.
Tante nassion a l'han dovrà ëd sistema anté che soe monede a son fissà a cheicòs d'àutr, për esempi l'òr. Quand ch'a fan sòn, se ël valor ëd l'òr a aumenta, la midema còsa a fà ël valor ëd la moneda. Sòn a l'é normalment ciamà lë "stàndard ëd l'òr". Pòche nassion a deuvro lë stàndard ëd l'òr al di d'ancheuj. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Fium Giàun

Ël **Fium Giàun** (an cinèis: 黄河, *Huáng Hé*, «Fium Giàun») a l'é un dij fium pì longh e amportant dl'Asia oriental, con na longheur ëd 5.464 km. A traversa la Cin-a sentral e setentrional, e a l'é stàit ël bassin ëd nàssita dla siviltà cinèisa. Soa ciamà «Giàun» a ven dal sediment ëd lòss (tèra giaunastra) ch'a caria, ch'a-j dà na colorassion caracterìstica.

## Percors e geografìa

Ël Fium Giàun a nass ant le montagne ëd la provinsa dël Qinghai (Cin-a ossidental), ant l'altopian dël Tibet, a n'autëssa ëd 4.500 méter. A traversa eut provinse cinèise (Qinghai, Sichuan, Gansu, Ningxia, Mongolia Antërior, Shaanxi, Shanxi, Henan, e Shandong) prima d'ësbochesse ant ël Mar Giàun. Sò bassin idrogràfich a coata 752.000 km².

Ij sò prinsipaj afluent a son:

* Fium Wei
* Fium Fen
* Fium Luo

La part central dël fium a l'é ciamà «ël deul ëd la Cin-a» për via dij problema ëstòrich ëd inondassion e cambiament dël cors, ch'a l'han causà mòrt e devastassion.

## Amportansa stòrica e cultural

Ël Fium Giàun a l'é considerà la «mare dla siviltà cinèisa». Ant ël bassin dël fium, ant ël perìod Neolìtich (7000-3000 a.C.), a son dësvlupasse le prime colture sedentarie, coma cola ëd Yangshao. Le sità antiche com Luoyang e Xi'an a son ëstàite capital ëd dinastìe imperiaj e sentr ëd comersi e filosofìa.

Ij cinèis a l'han dovrà ël fium për l'irigassion, ël trasport, e la produssion d'energìa. La costrussion ëd dighe e canal, com ël Grand Canal, a l'ha marcà l'ingegnerìa idràulica dla Cin-a antica.

## Sfide ambientaj

Ël Fium Giàun a l'é angagiasse an problema grav:

* Sedimentassion: Ël lòss a vemp ij let ëd fium, aumentand l'arzigh d'inondassion.
* Inquinament: J'andustrie e l'agricoltura intensiva a danegio d'aque motobin contaminà.
* Dighe e gestion ìdrica: La costrussion ëd dighe com cola ëd Xiaolangdi a l'ha riduvù le inondassion ma a l'ha alterà l'ecosistema.

Ant j'agn recent, ël govern cinèis a l'ha ancaminà dij programa për la protession dël fium, comprèisa la riforestassion dël Bassin ëd la Tèra Giàuna (Loess Plateau).

## Ant la mitologìa e la coltura

Ant la mitologìa cinèisa, ël Fium Giàun a l'é associà al dragon e a l'imperador, sìmboj ëd potensa. A l'é ëdcò present ant la literatura e la poesìa, com ant ij vers ëd Li Bai, un dij pì grand poeta dla dinastìa Tang.
# Gerusalem

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Gerusalem** (an lenga ebréa: ירושלים, *Yerushalayim*, *Yerushalaim* o *Yerushalaym*; an àrab: القُدس, "la (sità) santa", o أُورْشَلِيم, "Ūrshalīm") a l’é na sità israelian-a, capital d'Israel. A l'ha 933.000 abitant (2012). A l'é considerà la prima sità sacrà dal Cristianésim e da l'Ebraism, e la tersa sità sacrà da l'Islam (dòp La Mecca e Medina).
Geografìa
As treuva an sle montagne ëd Giudéa, a n'autëssa ëd 700-800 méter, tra ël Mar Mediterani e 'l Mar Mòrt. A l'é dividùa an tre part: Gerusalem Est (àraba e musulman-a), Gerusalem Ovest (ebrèa e israelian-a), e la Sità Veja (cintà da muraje). La Sità Veja a l'ha quatr quartier: ebréo, cristian, musulman, e armen.
Stòria
Fondà dël 4.000 a.C., a l'é stàita conquistà dal rè David (1.000 a.C.) e a l'é dventà capital dël regn d'Israel. Dël 70 d.C. a l'é stàita dësblà dai Roman. Dël 638 a l'é stàita conquistà dai musulman. Dël 1948 (guèra d'indipendensa d'Israel) a l'é stàita dividùa antra Israel e Giordania. Dël 1967 (guèra dij ses di) a l'é stàita unificà sota Israel.
Leu sant
Për j'ebréo: ël Mûr dël Piant (rest dël Tempi). Për ij cristian: la Gesia dël Sant Sepolcr (andoa a l'é stàit butà Gesù). Për ij musulman: la Moschea dla Roca (Dòm dla Roca) e la Moschea d'Al-Aqsa.
Economìa
A l'é basà an sël turism, l'artisanà, e ij servissi. A l'é la sede dle pì importante università d'Israel. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Stronsi

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Lë **Stronsi** (sìmbol *Sr*) a l'é col ch’a fa tranteut ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é d'87,62 g/mol e soa densità a l'é ëd 2630 kg/m³.
Lë stronsi a l'é stàit identifcà 'me element dël 1798 dal chìmich alman Martin Heirich Klaproth. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lissandria d'Egit

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| La Corniche
**Lissandria d'Egit** (an lenga araba: الأسكندرية‎, al-Iskandariyya; an lenga greca: Ἀλεξάνδρεια, Alexandreia) a l’é 'na sità dl'Egit.
A l’é ëdcò la sgònda sità egissian-a për popolassion, con 4.984.387 abitant (2016).
Geografìa
Lissandria d'Egit as treuva an sël Mar Mediterani.
Soa zòna oraria a l'é doi ore a est dël meridian ëd Greenwich.
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Lissandria d'Egit**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Costelassion

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Na **costelassion** a l'é na partìa dë stèile ant ël cel.
Bele che le stèile a resto a dle distanse diferente da la Tèra, a smijo davzin-e j'un-e a j'àutre përchè a son ës-ciàirà sota 'l midem àngol. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |