# Pullman

Articolà
Un **pullman** (pronunsià /'pulman/) a l'é un **veicol a motor motobin grand, progetà për trasporté 'd passegé** an manera coletiva an sjë stra. A l'é un dij mojen pì amportant dël **traspòrt pùblich** ant le sità, ant le periferie e për ij viagi antra sità.

## Stòria

Ij prim servissi 'd traspòrt coletiv a propulsion nen animal a son comparì ant l'Eutsent, con j'**omnibus a cavaj** (d'automòbij grande, simij a 'd carosse, tirà da doi o tre cavaj). Con l'invension dël motor a combustion interna, a l'ancamin dël sécol ch'a fa XX a son comparì ij prim pullman a **motor a benzin-a** o **diesel**. Ël prim servissi regolar ëd pullman motorisà a l'é stàit an Germania dël 1895 (*Benz Omnibus*), ma l'esplosion a l'é rivà antra le doe guère mondiaj.

Ant ël sécol ch'a fa XX, ij pullman a son dventà sempe pì grand, confortévoj e efissient, con l'antrodussion ëd **chassis autoportant**, **trasmission automàtica**, **aria condissionà**, e **sistema anti-inquinament**. Da j'agn 2000, a son ëspantiasse ij **pullman elétrich** e a **idrògen**.

## Sòrt ëd pullman

### Scond la dimension

* **Minibus**: për 8-30 passegé, dovrà për servissi local, scòle o navëtte.
* **pullman standard**: la version pì comun, për 30-80 përson-e.
* **pullman articolà** (ò "pullman a serpentin"): con na session dëdnans e na session posterior giontà, për 100-150 passeger.
* **pullman bi-articolà**: con doe session dnans, dovrà an vàire sità grand për le linie pì afolà.
* **pullman a doi pian** (*double-decker*): motobin comun ant ël Regn Unì e an Hong Kong, con doi pian për aumenté la capacità.

### Scond l'utilisassion

* **pullman urban**: për ël traspòrt ant la sità, con pì pòrte e 'd cadreghe motobin sëmpie.
* **pullman suburban o regionaj**: për colegament antra 'l sènter e le periferie, con pòche fërmade.
* **pullman antra sità** (ò "coach"): për viagi longh, con cadreghe confortévoj, servissi igiènich, e 'd ventilassion.
* **pullman turìstich**: për visité le sità, sovens con ël tèit duvert.
* **pullman scòlastich**: për porté jë student a scòla, con dle caraterìstiche 'd sigurëssa speciaj.
* **pullman ëd linia**: për viagi internassionaj o nassionaj a longa distansa.

### Scond l'alimentassion

* **pullman diesel**: ël pì comun, ma an cal për l'inquinament.
* **pullman a gas natural (GNL/GNC)**: pì pulid.
* **pullman ìbrid** (diesel-elétrich): a riduv ij consum.
* **pullman elétrich**: sensa emission locaj, sempe pì spantià.
* **pullman a idrògen** (célula a combustìbil): an sperimentassion an vàire sità.

## Component técniche

Un pullman a l'ha vàire part prinsipaj:

* **Chassis**: la strutura portanta, dzortut për ij modej antra sità.
* **Carosserìa** (*body*): la strutura dël veicol, sovens autoportanta ant ij pullman urban.
* **Motor**: diesel, elétrich, o ibrid, pì 'd sovens an posission posterior.
* **Sistema 'd trasmission**: automàtica o manual.
* **Sospension**: për garantì 'l confort.
* **Sistema 'd fren**: a disch, e 'd sòlit fren a motor.
* **Pòrte**: a l'é motobin dovrà ant ij pullman urban, un-a a lë scond pian ant ij pullman a doi pian.

## Ròl ant ël traspòrt pùblich

Ij pullman a son essensiaj për:

* **Dëscongestioné 'l tràfich** an ofrend na capacità motobin granda.
* **Servì le zòne nen ragiungìe da le ferovìe**.
* **Esse na solussion a cost relativament bass** për j'aministrassion.
* **Possibilità 'd modifiché 'l përcors** an manera flessìbil.
* **Integresse con àutri sistema** (metro, tram, tren).

## Sfide e evolussion

Ij pullman a fan front a vàire sfide:

* **Inquinament**: j'emission dij diesel a son n'amportanta sorgiss ëd pover fin-a e NOx.
* **Congestion**: an sjë stra pien-e, ij pullman a peulo esse lent.
* **Concorensa**: con àutri mojen 'd trasport pì lest o confortévoj.
* **Cost d'esercissi** àut.

Le solussion an cors a son:

* **Corsie preferensiaj** për pullman (*bus lanes*).
* **Sistema BRT** (*Bus Rapid Transit*): con corsie esclusive, pòst d'arëst elevà e priorità ai semàfor.
* **Autonomìa** (pullman sensa condutor) an sperimentassion.
* **Sistema d'anformassion an temp real** për j'utent.

## Produtor amportant

Vàire companìe a costrùisso pullman ant ël mond:

* **Euròpa**: Volvo (Svezia), Mercedes-Benz (Almagna), IVECO (Italia), Scania (Svezia), MAN (Almagna).
* **América dël Nòrd**: Gillig, New Flyer.
* **Asia**: BYD (Cinà), Tata Motors (India), Hino (Giapon).

## Curiosità

* ël pullman a doi pian ross a l'é un sìmbol ëd **Londra**.
* An **India**, ij pullman a son motobin colorà e decorà.
* ël **pullman scolar giaun** a l'é tipich djë **Stat Unì**.

## Vëdde 'dcò

* Traspòrt pùblich
* Tram
* Metropolitan-a
* BRT
* Pullman a doi pian

## Arferiment

* John R. Day (1973). *The Story of the London Bus*. London Transport.
* David Kaye (2009). *The British Bus Story – The 80s*. Ian Allan Publishing.

## Ligam estern

* International Association of Public Transport (UITP) – Bus Systems