# Stassion feroviaria

Stassion ëd Milan Sentral
Na **stassion feroviaria** (ò **stassion dij tren**) a l'é na strutura e n'ansem d'instalassion an sla linia feroviaria, dovrà për la **partensa e l'ariv dij passegé** e, an vàire cas, për la **manutension** dij tren. A l'é 'l pont d'ancontr antra la rèj feroviaria e j'utent, e a sòlit a comprend na stassion viagiator, dij binari d'arest, dij marciapé, e 'd sistema 'd segnalassion.

## Stòria

Le prime stassion a son comparìe ant la prima mità dël sécol ch'a fa XIX, quand che le ferovìe a l'han ancaminà a esplòde. A l'ancamin, a j'ero dj'edifissi motobin sempi, sovens fàit 'd bòsch, ma con l'espansion dle linie, a son dventà dj'element architetònich amportant. An Euròpa, le stassion a l'han pijà na fòrta dimension monumental, coma la **Stassion ëd Milan Sentral** o la **Gare du Nord** a Paris, smonend ël podèj e 'l progrès dla società andustrial.

Ant ël sécol ch'a fa XX, con la concorensa dl'automòbil, vàire stassion a son ëstàite modernisà o arstruturà për fé da pòrt multimodaj, colegandse con àutri mojen 'd trasport (metro, tram, bus). Le neuve stassion d'àuta velocità (coma la **Stassion ëd Lyon-Part-Dieu** an Fransa) a son ëstàite progetà con në spìrit pì funsional e comersial.

## Component d'una stassion

### Part për ij viagiator

* **Sala** (*hall*): l'ansem ëd spassi intern andoa a-i son ij bijetari, j'anformassion, ij servissi.
* **Marciapé**: pont elevà andoa a monto e calo ij passegé.
* **Sot-pass o sorapass**: për passé da 'n marciapé a l'àutr an sicurëssa.
* **Binari d'arest**: numerà, andova a rivo e a parto ij tren.
* **Copertura** (*train shed*): strutura ch'a coata ij binari për protege dai fenòmen atmosfèrich.
* **Servissi**: bijeterìa, sala d'atèisa, bar, negòssi, servissi igiènich.

### Part técnica e operativa

* **Sala aparà** (ò **post ëd maneuvra**): andova a son comandà ij deviator e ij signaj.
* **Scambi e deviator**: për mandé ij tren an sij giust binari.
* **Signal**: luminos o mecànich, për regolé l'ariv dij tren.
* **Depòsit**: për la manutension dij tren (nen sempre ant la stassion).
* **Linie 'd maneuvra** (*siding*): binari për parchegé ij tren pì nen an servissi.

## Tipo 'd stassion

### Scond la fonsion

* **Stassion ëd tèrmin** (ò **capolinia**): quand che tuti ij tren a rivo e a parto dal midem pont. Ij binari a fan na testa.
* **Stassion ëd trànsit** (ò **passanta**): ij tren a peulo passé sensa fermesse, o fermesse mach për servissi.
* **Stassion ëd ancrosament**: andova ij tren a peulo cambié diression o linia.
* **Stassion 'd maneuvra**: pì che për ij viagiator, a serv për formé e dësfé ij tren da càrich.

### Scond l'amportansa

* **Stassion prinsipaj** (*major stations*): cole pì amportante 'd na region o 'd na linia.
* **Stassion secondarie** (*halt*): con pòchi servissi e arest limità.
* **Fermade automàtiche**: sensa përsonal, con dle màchine për ij bijet.
* **Stassion fantasma**: stassion sarà o pì nen dovrà.

## Ròl ant ël sistema feroviari

Na stassion a l'ha vàire fonsion essensiaj:

1. **Servissi ai viagiator**: acojensa, informassion, vèndita 'd bijet.
2. **Operassion dij tren**: destinassion dij binari, maneuvre, contròl.
3. **Antercambi multimodaj**: colegament con àutri mojen 'd trasport.
4. **Comersial**: spassi për boteghe e atività.
5. **Sicurëssa**: sorvejassansa e contròl dij fluss ëd përson-e.

## Architetura

L'architetura dle stassion a l'ha marcà vàire perìod:

* **Stassion romàntiche** dël sécol ch'a fa XIX: stil neoclàssich o neogòtich.
* **Stassion 'd la Bel Époque**: con dë struture 'd fer e veuid motobin àute.
* **Stassion moderne**: dal sécol ch'a fa XX, con architetura funsionalista.
* **Stassion contemporanie**: sgnore 'd veuid, luminosità, spassi integrà.

Esempi amportant: **St. Pancras International** a Londra, **Grand Central Terminal** a New York, **Antwerp Central** an Belgi.

## Stassion e svilup urban

Le stassion a l'han sempe giutà a formé 'l paisagi urban. Sovens, d'antorn a na stassion prinsipal a nasso dij **quarté dij tren**, con hotel, ufissi e atività comersiaj. Al di d'ancheuj, vàire sità a travërso 'd **proget ëd rigenerassion urban-a** ch'a buto la stassion al sènter, creand dij **poli multimodaj** (*transportation hubs*).

## Stassion d'àuta velocità

Le neuve linie d'àuta velocità a ciamo dë stassion progetà con atension particolar:

* **Binari drit e longh** për lë scaricament a velocità.
* **Sot-apass largh** për ij fluss ëd viagiator.
* **Sistema d'anformassion an temp real**.
* **Colegament eficent** con ij mojen locaj (metro, taxi, bus).

## Sfide moderne

Le stassion d'ancheuj a deuvo fé front a:

* **Accessibilità**: për le përson-e a mobilità ridovùa.
* **Sicurëssa**: contròl dij fluss e prevension dj'atach.
* **Sostenibilità**: ridussion dij consum energétich.
* **Gestion dij grand event** (manifestassion, fere).
* **Digitalisassion**: wi-fi, aplicassion, anformassion digital.

## Vëdde 'dcò

* Traspòrt feroviari
* Ferovia
* Binari
* Marciapé
* Stassion ëd Milano Sentral

## Arferiment

* *The Railroad Station: An Architectural History*.
* *The Modern Station: New Approaches to Railway Architecture*.

## Ligam estern

* European Union Agency for Railways
* Network Rail – Our Stations (UK)