Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lenga tlingit

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga tlingit** o **Tlingit** a fa part ëd le lenghe na-dene e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Tlingit** a peul esse:
* lenghe na-dene
	+ lenghe nuclear na-dene
		- lenghe tlingit
			* **lenga tlingit**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **tli**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga spagneula

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais andoa a l'é parlà

La **lenga spagneula** (comunement dita *spagneul*), ò *castijan* (an spagneul: *castellano*), a l'é na lenga romanza dël grup ibérich. A l'é la lenga ufissial ëd la Spagna e ëd 19 pais dël Sènter e Sud América (Méssich, Guatemala, El Salvador, Honduras, Nicaragua, Costa Rica, Panamà, Colòmbia, Venessuela, Ecuador, Perù, Bolivia, Paraguay, Cile, Argentin-a, Uruguay, Repùblica Dominican-a, Cuba, Porto Rico) e a l'é parlà ëdcò an Belize, ant jë Stat Unì (dzortut an Florida, Texas, California e Neuva York), ant ël Sahara Ossidental, an Guinea Equatorial e ant le Filipin-e. A l'é un-a dle ses lenghe ufissiaj ëd l'ONU e, d'apress al Cinèis mandarin, a l'é la lenga pì parlà ant ël mond për nùmer ëd parlant nativ (anviron 500 milion), e la tersa pì parlà com sconda lenga.
Stòria
Ël Castilian a l'é nassù ant la region ëd Castija (an Spagna) dël sécol ch'a fa IX da la fusion dël latin volgar con l'àrab (për la ocupassion moresca). Dël XII sécol as ancamin-a a scrive an lenga romanza, con ël *Cantar del Mío Cid* (anviron 1200). Dël 1492, Antonio de Nebrija a pùblica la prima gramàtica dla lenga spagneula, e l'istess ann Cristòfo Colomb a dëscheurv l'América, portand la lenga ant ël Neuv Mond. La Real Academia Spagneula (fondà dël 1713) a régola soa ortografìa e gramàtica.
Caraterìstiche
Lë spagneul a l'ha 5 vocaj (a, e, i, o, u) e 18 consonant, an tra cui la *ñ* (eñe). A l'é na lenga fonética, përchè as les com a l'é scrit. A l'ha doe forme për la sconda përson-a singolar: *tú* (formal) e *vos* (formal an Spagna, e *voseo* an América Latina). A l'ha 'dcò 'n congiuntiv e n'imperfet. L'òrdin normal dle paròle a l'é soget, verb, oget.
Diferensa antra Castilian e Spagneul
An Spagna, la paròla *castellano* a l'é dovrà për arferisse a la lenga dël nòrd e dël sènter dël pais, antramentre che *español* a l'é la lenga total. An América, *castellano* a l'é la lenga contra 'l galissian, catalan e basch.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dlë **spagneul** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe romanze
		- lenghe romanze ossidentaj
			* lenghe ibériche
				+ lenghe spagneule

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **ES Còdes ISO 639-2: **SPA**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Alabama

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Posission dlë Stat
L'**Alabama** (an lenga choctaw: *Albaamaha*) a l'é në stat federal djë Stat Unì, ant la part sud-oriental dël pais. A l'ha na surfassa ëd 135.765 km² e na popolassion stimà ëd 5.108.468 abitant (2023).
As treuva ant la macroregion ciamà comunement **South**. A confin-a a nòrd col Tenessì, a òvest col Mississippi, a sud con l'Océan Atlàntich (Gòlf dël Méssich) e con la Florida, a est con la Geòrgia.
La capital a l'é Montgomery (200.603 abitant). La sità pì popolà a l'é Birmingham (196.644 abitant), ma l'àrea metropolitan-a pì granda a l'é cola ëd Huntsville, ch'a l'é an granda chërsùa për via dl'industria aerospassial. Àutre sità amportante a son Mobile, Tuscaloosa e Auburn.

|  |  |
| --- | --- |
| Drapò dlë Stat | Ansëgna dlë Stat |

Stòria
Ël nòm a ven da la tribù nativa dj'Alabama. La zòna a l'é stàita esplorà da jë spagneuj e peui colonisà da fransèis e anglèis. A l'é dventa stat ël 14 dë dzèmber dël 1819 (22esim stat). A l'é separasse da l'Union ai 11 ëd gené dël 1861 për intré ant jë Stat Confederà d'América. Dòp la guèra, a l'é stàit riamëttù ant ël 1868. Durant ël sécol XX, a l'é stàit un dij sènter dël moviment për ij drit sivil (boicotagi dij bus ëd Montgomery, marcia da Selma a Montgomery).
Geografìa e econòmìa
L'Alabama a l'ha na còsta bassa an sël Gòlf, con ël port ëd Mobile. La part setentrional a l'é pì colinosa (montagne Apalache). L'economìa a l'é basà an sl'industria (automòbij, aerospassi, siderurgìa), l'agricoltura (sòja, coton, aj) e ij servissi. La NASA a l'ha sènter amportant a Huntsville (Marshall Space Flight Center).
Organisassion polìtica
L'Alabama a contribuiss con 9 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. Storicament a l'é considerà un dij pì conservator. Ël governador a l'é Kay Ivey (Republican-a, dal 2017). Le doe càmere dël legislativ a son controlà dai Republican.
A pòrto sò nòm
* Paradòss ëd l'Alabama
* Fium Alabama
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Nùmer ëd Ludolph

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **nùmer ëd Ludolph**, denotà π, a l'é ël rapòrt antra na sirconferensa e sò diàmeter.
Ël prim a avèj denotà 's nùmer con la litra π a l'é stàit William Jones ant la *Synopsis palmariorum matheseos* dël 1706.
Tutun costa notassion a l'é spantiasse mersì a l'usage ch'a n'ha fane Leonhard Euler.
Cronologìa
* 2000 aGC anviron: J'egissian a deuvro WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , visadì sirca 3,1605.
* 1100 aGC anviron: Ij cinèis a deuvro π=3.
* 550 aGC anviron: Ant ël Vej Testament as dis ëd fasson amplìssita che π=3.
* III sécol: Wang Fau a deuvra WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
* 263: Liu Hui a deuvra WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
* 450 anviron: Tsu Ch'ung-chih a stabiliss ël valor WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 , visadì 3,1415929...
* 530 anviron: Aryabatha a deuvra WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 .
* 650 anviron: Brahmagupta a deuvra WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 , visadì 3,162...
* 1593: François Viète a treuva ël prim prodot infinì për descrive π.
* 1596: Ludolph Van Ceulen a càlcola ij prim 32 decimaj.
* 1610: Van Ceulen a estend ël cont fin-a a 35 decimaj.
* 1655: John Wallis a treuva un prodot infinì rassional për π. Brouncker a lo convertiss an na frassion continuà.
* 1663: Muramatsu Shigekiyo, an Giapon, a treuva 7 gifre decimaj giuste.
* 1674: Gottfried Leibniz a treuva la serie dj'arch-tangente për π.
* 1699: Abraham Sharp a càlcola π fin-a a la gifra decimal ch'a fa 72.
* 1706: William Jones a deuvra për la prima vira la litra π për denoté ël nùmer. John Machin a càlcola π fin-a al decimal ch'a fa 100.
* 1713: La cort cinèisa a pùblica ël *Su-li Ching-yun*, ch'a smon le prime 19 gifre decimaj ëd π.
* 1719: Thomas Fantet de Lagny a càlcola π fin-a a 127 decimaj.
* 1722: Takebe Kenko, an Giapon, a treuva 40 gifre decimaj ëd π.
* 1761: Johann Heinrich Lambert a dimostra l'inrassionalità ëd π.
* 1775: Leonhard Euler a sugeriss che π a l'é un nùmer trassendent.
* 1794: Georg Vega a càlcola π fin-a al decimal ch'a fa 140. Adrien-Marie Legendre a dimostra l'inrassionalità ëd π e ëd WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 .
* 1873-1874: William Shanks a pùblica sò cont ëd π fin-a al decimal ch'a fa 707.
* 1882: Ferdinand von Lindemann a dimostra la trassendensa ëd π.
* 1945: D.F. Ferguson a mostra che ël cont ëd Shanks a faliss a parte da la posission 527.
* 1948: Ferguson a càlcola 808 decimaj ëd π con na calcolatris, an butandje scasi n'ann.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Fé beuje

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Fé beuje** as dis 'dcò "fermentassion".
A l'é un dij procediment pi amportant ëd la produssion dël vin.
J'uve a ven-o sbërgnacà andrinta a la machina da pisté e apress a ven-o campà andrinta la tin-a opura bele mach andrinta n'arbi. An 24 ore, sensa prodòt chìmich, j'uve a taco a "beuje", grassie a l'assion dij sacoromiceto, dij batéri speciaj che a l'han 'l podèj 'd trasformé ël sùcher ëd l'uva an alcòl e anidrid carbònica.
A-i son vàire manere, tute diferente, ëd fé beuje: l'obietiv a l'é col ëd ten-e a meuj la rapa, për fé an manera che a assòrba nen dij gust fòra-via.
As peul:
* Pontlé j'uve (ò stlé, come ch'as dis ant ël Roé): a venta fabriché na grija fàita ëd bòsch (rol ò arbra), opura ancora mej ëd canisse, da buté ansima al capel anàit che a comensa a beuje. Costa grija a dev esse pontlà al sofit grassie a dontré baròt, che a fan an manera che costa grija a peussa pròpi nen andé su con la fermentassion, sota l'assion ëd l'anidride carbònica che a possa le bërte anvers l'àut. An costa manera, ël capel a resta sotrà sota al lìquid (che podoma ancora nen ciamé vin).
* Fonghé decisament tant, con un trent, 'na sampa, opura na ziamenta ëd bòsch fabricà a pòsta, tenanda sempre a meuj le bërte. Se 'l trent a l'é col dla stala, a l'é mej deje n'arzentà dnans 'd campelo a meuj andrinta j'uve.
* Dovré na moderna màchina ch'a l'é ciamà *vinificador* e che a l'é compòsta da un gròss cilìnder rotant (tant 'mé na botimeus) con la temperadura controlà, e che minca vàire minute (a seconda dël programa ëd l'ordinator, che a peul esse bele mach un P.L.C.) a viralo na vòta opura mach un quart ëd gir, për mës-cé 'l most, e ten-e a meuj la rapà.

La fermentassion as blòca sota ai 18°, e a dà dj'arzultà negativ (a peul vasté 'l gust e ij parfum) dzora ai 30-35°; për costa rason a vanta ten-e la tin-a andrinta la cròta e nen sota al pòrti, dzortut se as fan beuje dj'uve che a muro nen ëd longh an prinsipi dë stèmber.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sumer

Taulëtta sumera
Ij **Sumer** a son stàit na siviltà antica ch'a l'é dësvlupasse ant la region ëd la Mesopotamia meridional (atual Iraq sud-oriental) anviron dël 4500 a.C. e ch'a l'ha dominà la stòria ëd la region fin a l'ariv dij Babilonèis e dj'Assir. A son conossù për avèj anventà la prima forma dë scritura (cuneiform), për avèj fondà dle sità-stat avansà, e për soe contribussion a la tecnologìa, al drit, e a la religion.

## Stòria dij Sumer

La siviltà sumera a l'é nassùa ant le tère bagnà dai fium Tigri e Eufrate, andova l'agricoltura irigua a l'ha përmëttù l'angrandisse ëd sità com Uruk, Ur, Lagash, e Eridu. Ant ël perìod proto-urban (4000-3100 a.C.), a son dësvlupasse templ e sistema ëd gestion centralisà.

Ant ël perìod dinàstich prim (2900-2350 a.C.), le sità-stat a l'han vivù ëd guère për la supremassìa, con rè mìtich com Gilgamesh, protagonista dl'Epopea ëd Gilgamesh. A la fin, ij Sumer a son stàit unificà sota Sargon d'Akkad (2334-2279 a.C.), fondator dël prim imperi mesopotàmich, ma soa lenga e coltura a son survivùe fin a l'ariv dij Babilonèis (sécol XVIII a.C.).

## Organisassion sossial e coltura

La società sumera a l'era gerarchisà, con:

* En (rè-prèive) o Lugal (rè guerié) a la testa.
* Prèive e ufissiaj ch'a gestìo ij templ e j'archivi.
* Sitadin, artisan, e contadin.
* S-ciav (përzoné ëd guèra o për débit).

Ij Sumer a l'han anventà la scritura cuneiform (3000 a.C.), dovrà prima për contabilità e peui për literatura, religion, e lej. Soe euvre literarie a comprendo mit, imn ai dé, e test sientìfich.

Ant la religion, a adoravo un pantheon ëd dé naturaj, com Anu (ël cel), Enlil (ël vent), e Inanna (amor e guèra). Ij templ a j'ero ciamà *zigurat*, tor a scalin ch'a servìo da pont ëd conession antra ij dé e j'uman.

## Contribussion tecnològiche e legaj

Ij Sumer a l'han arvolussionà la tecnologìa con:

* La roa (prima version an bòsch për vas e carëtte).
* La slòira për l'agricoltura.
* Sistemi ëd misura e calendari basà an sla lus lunar.
* Lej scrita, com ël Còdes ëd Ur-Nammu (2100 a.C.), un dij prim esempi ëd legislassion.

## Eredità dij Sumer

Malgré la decadensa polìtica, la coltura sumera a l'ha influensà j'Akkadian, ij Babilonèis, e j'Assir. Soa scritura a l'é stàita dovrà për pì ëd 3000 agn, e soe stòrie mitològiche a son ëstàite adotà da àutre siviltà. Ancheuj, jë studi dij test sumer a son essensiaj për comprende l'orìgin ëd lë stat, dla scritura, e dël pensé sossial organisà.

## Vos corelà

Mesopotamia
# Sophora japonica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**erbo dle pagòde** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Plantae  |
| Division: | Magnoliophyta  |
| Class: | Magnoliopsida  |
| Órdin: | Fabales  |
| Famija: | Fabaceae  |
| Géner: | *Sophora*  |
| Specie: | *S. japonica*  |

 |
| Nòm binomial |
| Sophora japonica (L.) Schott |

Sophora japonica
Descrission
La Sophora japonica (ancheuj classificà 'me *Styphnolobium japonicum* ), ciamà comunement **erbo dle pagòde** , a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Fabaceae, aut 15-25 méter, con na copa larga e arionda . La scòrsa dij branch vej a l'é gris brun-a e corugà . Le feuje a son ampëgnà (imparipenà), longhe 15-25 cm, con 7-17 fojolin-e ovaj, vërde sombre da dzora e pì ciàire da sota . Le fior a son bianche crema, butà an pan-e pendente longhe fin a 30 cm, e a seurto a la fin dl'istà (luj-stèmber) . A son motobin profumà e a son na sorgiss ëd netar për j'avije . Ij frut a son ëd dòse carnose, longhe 3-12 cm, ch'a smijo a na **fila ëd perle**, e a resto pendù tut l'invern . Jë smens a son tòssiche .
Distribussion
A l'é originari dla Cin-a sentral e meridional . A l'é stàit portà an Giapon e an Corea motobin temp fa, e an Euròpa dël sécol XVIII com erbo ornamental . Ancheuj a l'é coltivà an vàire part dël mond, e as treuva 'dcò ant le sità përché a sopòrta bin l'inquinament .
Notissie
Ij bocc dle fior a son dovrà ant la meisin-a tradissional cinèisa për soe proprietà astringente e emostàtiche . A conten-o 'n flavonòid ch'a l'ha 'dcò 'd propietà tintòrie (color giaun) . La pianta a l'ha damanca 'd na posission assolà e a fioriss mach apress 30-40 agn . A l'é l'istessa pianta dont a l'é pendusse l'ùltim imperator dla dinastìa Ming dël 1644 .
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Altri progetti* Wikimedia Commons
* Wikispecies

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Sophora japonica Wikispecies a conten informassion su **Sophora japonica Sophora japonica (L.) Schott
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Fond Monedari Antërnassional

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nassion dël FMI
Ël **Fond Monedari Antërnassional** (**International Monetary Fund**, normalment abrevià **F.M.I.** an piemontèis e **I.M.F.** an anglèis) a l'é n'organisassion fàita dai govern ëd 188 Paìs e ansem al Grup ëd la Banca Mondial a fà part ëd le organisassion antërnassionaj ciamà ëd Bretton Woods, dal nòm ëd la località anté a l'era tnusse la Conferenza ch'a l'avìa decidune la creassion.
L'FMI a l'é stàit formalment istituì ai 27 dë dzèmber dël 1945, quand i prim 29 stat a l'avìo firmà l'acòrdi istitutiv e l'organisassion a l'era nassùa a magg dël 1946.
Ancheuj jë stat mèmber a son 186. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Blëssa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| N'ideal ëd blessa
La **Blëssa** a l'é na propietà ëd serte còse. Na còsa a l'é bela se a pias vardela, scotela, sentila, tastela o penseje. L'opòst ëd *bel* a l'é *brut*. A l'é ëdcò ël nòm ëd cheicòs ch'a l'é malfé descrive. La natura dë sto sentì a cangia da përson-a a përson-a e da cultura a cultura. As sà pa se mach j'uman a peusso provelo.
A-i é vàire ideje dzor a lòn ch'a sia la blëssa. Për esempi:
* Quand che n'oget d'art a smija real. Për esempi, na bela pitura a peul esse un-a cha smija pròpi real.
* Quand che n'oget a smija pròpi lòn ch'it pense a dovrìa smijé. Për esempi, un bel erbo a peul esse un con un bel bion maron e dle bele feuje vërde.
* La manera che n'oget an fà sente: content, trist, anrabià, o cheich àutra emossion. Për esempi, un bel tòch ëd mùsica a peul esse un che a fà sente le përson-e pròpi contente o pròpi triste.
* La qualità ëd n'oget. Për esempi, na bela stòria a peul esse un-a bin scrivùa.

A-i é anco' d'àutre ideje. Cheiche còse che la gent a pensa a sio bele a intro pa an gnun-e ëd coste ideje. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lockheed Martin F-35 Lightning II

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Lockeed Martin F-35 Lightning** a l'é n'avion militar a reassion supersònich stealth fabricà ant jë Stat Unì a parte da j'agn '10 dël sécol ch'a fa vint e un.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 2006 e a l'é intrà an servissi dal 2015.
Soa produssion al dì d'ancheuj a l'é ëd 500 esemplar e a l'é an camin d'antrè an servissi an motobin Pais dël Mònd. Soa lëstèssa màssima a l'é ëd Mach 1.65.
Un Lockeed Martin F-35 Lightning american an vòl |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Capital

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **capital** a l'ha vàire significà, a scond ch'as varda an conomìa, an finansa o an contabilità.
An finansa e an contabilità, ël capital generalment as arferiss ai bin finansiari, specialment coj dovrà a ancaminé o a manten-e j'afé.
An conomìa clàssica, ël **capital** a l'é un dij tre fator ëd produssion, con j'àutr doi ch'a son la tèra e ël travaj. Ij bin con le caraterìstiche specificà a son capital:
* a peulo esse dovrà ant la produssion d'àutr bin (sòn a l'é lòn ch'a-j fà vnì un fator ëd produssion).
* a son fàit da j'òm, al contrari dla "tèra," ch'as arferiss a arzòrse naturaj com zòne geogràfiche e mineraj.
* a l'é pa dovrà diretament ant ël process ëd produssion, com ij materiaj ëd bas o ij bin antermedi.

La tersa part ëd la definission a l'é pa sempe dovrà da j'economista clàssich.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |