Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Costitussion

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël còdes d'Hammurabi
La **costitussion** ëd na nassion (o ëd në stat) a l'é na sòrt special ëd lej ch'a dis com che sò govern a dovrìa travajé. A dis com che ij cap ëd la nassion a son elegiù e vàire ch'a stan an càrica, com ch'a son fàite dle lej neuve e com ch'a son cangià le lej esistente, che sòrt ëd përson-e a peulo voté e com che j'àutr drit a son garantì, e com che la costitussion a peul esse cangià.
A som butà dij lìmit aj podèj dël govern (*ant ij lìmit ëd la Costitussion*). D'àutra part, le nassion con dij govern repressiv o coròt a-j dan pa tant da ment a la costitussion, o purament a l'han ëd costitussion ch'a dan pa tanta libertà ai sitadin. Sti cas a son cosossù com ditatura. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Grus leucogeranus

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**grùa siberian-a** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Class: | Aves  |
| Órdin: | Gruiformes  |
| Famija: | Gruidae  |
| Géner: | Grus  |
| Specie: | G. leucogeranus  |

 |
| Nòm binomial |
| **Grus leucogeranus** (Pallas, 1773) |

Grus leucogeranus
Descrission
Curiosità: ël nòm ëd la "Grùa" a l'é motobin vèj, d'antichità indoeuropenga e a l'é comun a tante lenghe indoeuropenghe.
La Grus leucogeranus (grùa siberian-a) a l'é un-a dle specie 'd gru pì amportante e minassà, arconossùa për sò piumagi tut bianch. A l'é àuta anviron 140 cm, con n'aliura ëd 210-230 cm e a pèisa an tra 4,9 e 8,6 kg (ij mas-cc a son pì gròss dle fumele). L'adult a l'ha 'l piumagi tut bianch, gavà le piume primarie dj'ale ch'a son nèire e as vëddo mach an vòl. La front, la facia e ij lat dla testa a son sensa piume e 'd color ross viv. Ël bech a l'é scur e le piòte a son rosà. Ij giovo a l'han la facia piumosa e 'l piumagi brun. Sò crij a l'é pitòst diferent da col d'àutre gru: a smija a n'arsigneul àut e sutil.
Ambient
A viv ant le palud e le zòne ùmide d'eva bassa, sia d'istà che d'invern, an sle tundre e ant ij lagh e fium ëd la Siberia. A l'é **migrator** e a fà un dij viagi pì longh an tra le gru. A mangia dzortut piante aquàtiche (radis, gëmme, feuje) ma 'dcò cit pess, verm e roditor.
Distribussion
A nidìfica an doe region dla tundra àrtica dla Russia: na popolassion ossidental (an sla Konda, an sla Sossva) e un-a oriental an Jacussia (an tra ij fium Jana e Alazeja). Le doe popolassion a migro an pòst diferent: cola oriental a va an Cin-a (lagh Poyang), cola ossidental an Iran. A-i era 'dcò na popolassion sentral ch'a passava l'invern an India (Keoladeo), ma a l'é dësparìa. A l'é classificà **an perìcol crìtich d'estinsion** (CR) da l'IUCN.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Altri progetti* Wikimedia Commons
* Wikispecies

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Leucogeranus leucogeranus Wikispecies a conten informassion su **Leucogeranus leucogeranus Grus leucogeranus Pallas, 1773
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Gòlf Pérsich

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël Gòlf Pèrsich
Ël **Gòlf Pérsich** a l'é un mar squasi sarà ch'a fà part ëd l'Océan Indian.
A l'ha na surfassa d' 251.000 km², a l'é longh 989 km, largh 80/120 km, a l'é profond mediament 50 méter e 'l pont pì profond a l'é 'd 90 méter, sò volum a l'é 'd 8.780 km³ e soa costa a l'é 'd 5.000 km anviron. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Baton Rouge

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Baton Rouge** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dla Luisian-a.
A conta na popolassion ëd 229.553 abitant (2009). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sùcher

Ël **sùcher** a l'é na sostansa cristalin-a dossa, otnùa prinsipalment da la cana da sùcher (Saccharum officinarum) e da la biarava da sùcher (Beta vulgaris). Dovrà ant l'alimentassion e ant l'industria, ël sùcher a l'é un edulcorant natural ch'a l'ha giugà un ròl amportant ant la stòria econòmica e culinaria dël Piemont, dzortut ant la preparassion ëd dessert, conserve, e prodòt dossari.

## Produssion

La produssion dël sùcher a dipend da la sorgiss:

* Cana da sùcher: Coltivà ant le zòne tropicaj, ël giuss a l'é estrat, purifià, e cristalisà.
* biarava da sùcher: Tìpica dle region temperà, la biarava a dà ëd sùcher travers ëd process ëd triturament, estrassion, e rafinassion.

An Piemont, la rafinassion dël sùcher a l'é stàita amportanta ant ël sécol ch'a fa XIX, con dë stabiliment a Turin e an d'àutre sità.

## Varietà

Ij tipo ëd sùcher pì dovrà an Piemont a son:

* Sùcher bianch: Rafinà, cristalin, dovrà ant ij dessert e le beivande.
* Sùcher grev: Men processà, con trassee ëd melassa, aromàtich.
* Sùcher ëd cana integral: Scùr e rich ëd mineraj, popolar ant l'alimentassion natural.
* Sùcher a vel: Molà fin, për decoré ij doss.
* Sùcher ross: Mës-cia ëd sùcher e colorant, dovrà për le conserve.

## Usagi

Ël sùcher a l'é dovrà ant:

* Cusin-a: Dessert tradissionaj piemontèis com ël bonet, le fëtte 'd San Giòrs, e le marmlade.
* Industria dossariera: Cicolata, caramele, e gome.
* Conserve: Fruta siropà, gelatin-e, e sucrà.
* Beivande: Cafè, tisane, e spumant (es. Moscà d'Asti).
* Fermentassion: Për prodùe àlcol ant ël vin e la bira.

## Salute

Ël sùcher a dà energìa rapid, ma un consum ecessiv a peul causé obesità, diabet, e maladìe cardiovascolar. L'Organissassion Mondial dla Sanità a consija ëd limité ij sùcher lìber a meno dël 10% dle calorìe diarie. An Piemont, la tradission dël "doss" a l'é sempe present, ma con atension a l'equilibri alimentar.

## Stòria

Ël sùcher a l'é stàit conossù an Euròpa ant l'Età ëd Mes, ma a l'era na rarità costosa fin-a a la coltivassion ëd massa ant le colònie. An Piemont, ant ël sécol ch'a fa XVIII, ij Savòja a l'han ancoragià l'importassion ëd cana da sùcher. Ant ël sécol ch'a fa XIX, con l'angign ëd la biarava da sùcher, Turin a l'é dventà un sènter ëd rafinassion. Al di d'ancheuj, ël consum a l'é globalisà, ma la cusin-a piemontèisa a guerna ij savor tradissionaj.

## Cultura

Ël sùcher a l'é un sìmbol ëd festa e gòj. A l'é present ant le feste patronaj (es. ël toron ëd Coni), ant ij matrimòni (ij confet), e ant ij ritual religios (es. le còche benedìe). La tradission dël bicerin (cafè, cicolata, e crèma ëd làit) a testimonja l'armonìa antra sùcher e àutr ingredient.