Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Canary Wharf

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Canary Wharf** a l'é un distret 'd Londra che a conten-e la tor pì àuta dla sità.
La costrussion dla tor a l'é ancaminà ant ël 1988 e terminà ant ël 1991. A l'é àuta 235 m. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Anglicanism

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Enrich VIII d'Anghiltèra
L'**anglicanism** a l'é na confession cristian-a.
J'orìgin
L'anglicanism a l'ha soe rèis an na crisi polìtica.
Dël 1527, re Enrich VIII d'Anghiltèra a l'ha ciamà al vësco 'd Roma, Clement VII, l'anulassion ëd sò mariage con Catlin-a d'Aragon-a.
Tre agn apress, Clement a l'ha arfudaje sò acòrd.
Antlora Enrich VIII a l'é fasse arconòsse da vàire vësco an Anghiltèra tanme cap ëd la Cesa.
Scomunicà dal vësco ëd Roma, a l'é fasse proclamé cap ëd la Cesa d'Anghiltèra, con ël podèj ëd nominé ij vësco.
Dël 1549 ël parlament a l'ha amponù un neuv mëssal, antitlà *Book of common prayer*.
Ancor al di d'ancheuj, vintesses vësco anglican a son mèmber ëd drit ëd la Ciambrea djë Sgnor.
Spantiament
Ant ël mond, ij pais anté ch'a-i é ël pì grand nùmer d'anglican a son l'Anghiltèra, la Nigeria, l'Uganda, ël Sudan, ël Kenya, l'Australia e jë Stat Unì.
Ant jë Stat Unì, la Cesa anglican-a as ciama *Cesa episcopalian-a*. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Newcastle-upon-Tyne

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Panorama dla sità
**Newcastle-upon-Tyne** a l’é 'na sità dël Regn Unì.
Con 'na popolassion ëd 296.500 abitant (2016) e ëd 1.650.000 abitant la sità metropolitan-a, a l'é cola ch'a fa ses sità dël Regn Unì.

Geografìa
Newcastle-upon-Tyne a resta ant lë Nord-Ovest de l'Inglatèra e a s'treuva an sël fium Tyne.
Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Ben Jonson (dramaturgh)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ben Jonson (1617)
**Benjamin Jonson** conossù 'me **Ben Jonson** (Londra, 11 giugn 1572 – Londra, 6 òst 1637) a l'é stàit un dramaturgh e ator an lenga anglèisa.
Euvre prinsipaj
* *Every Man in his Humour*, comedia (1598)
* *Every Man out of his Humour*, comedia (1599 o 1600)
* *Cynthia's Revels* (1600)
* *The Poetaster* (1601)
* *Sejanus his Fall*, tragedia (1603)
* *The Mask of Blackness* (1605)
* *Volpone, or the Fox*, comedia (1606)
* *Epicœne, or The silent woman*, comedia (1609?)
* *The Alchemist*, comedia (1610 o 1611)
* *Catiline his Conspiracy*, tragedia (1611)
* *Bartholomew Fair*, comedia (1614)
* *The Devil is an Ass*, comedia (1616)
* *Christmas, His Masque*, masque (1616)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Gorillaz

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ij **Gorillaz** a son na formassion rock anglèisa fondà dël 1998 da Damon Albarn (personalità pì importanta dij Blur) e da so amis Jamie Hewlett, gràfich e disegnator ëd fumèt.
La banda a l'é un esperiment virtual e a l'é ativa fin al dì d'ancheuj.
Ëdcò ij component dla banda a son virtuaj e a s'ciamo: *2D* (vos, tastadurista), *Murdoc Nicalls* (bass), *Noodle* (ghitara) e *Russel Hobbs* (baterìa).
Ij ver component dla banda a j'an scambià durant ij agn e a son stàit:
Damon Albarn, Mike Smith, Cass Browne, Simon Tong, Jeff Wootton, Mick Jones, Paul Simonon, Jesse Hackett, Gabriel Wallace.
Àlbom
* 2001 – *Gorillaz*
* 2005 – *Demon Days*
* 2010 – *Plastic Beach*
* 2011 – *The Fall*
* 2017 – *Humanz*
* 2020 – *Song Machine*
* 2023 – *Cracker Island*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Gaborone

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Gaborone** a l’é la capital dël Botswana.
A conta 208.411 abitant (2005). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Aristarch ëd Samo

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Astrònom.
**Aristarch** a l'era nassù a Samo dël 310 aGC e a l'é mòrt dël 230 aGC.
A fortìa che ij pianeta a viro antorn al Sol, arlongh d'òrbite sircolar.
A l'avìa osservà che cand la Lun-a a l'é giusta al prim quart, le rete ch'a gionzo l'euj a la Lun-a e al Sol a formavo n'àngol pì cit dël quadrant ëd na part ansima a tranta, visadì d'87 gré (ma an efet a l'é d'89 gré e 52 minute).
Dagià che ël valor dël sen ëd s'àngol a l'é comprèis antra WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 e WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , a na tira che ël rapòrt antra le distanse dla Tèra dal Sol e dla Tèra da la Lun-a a l'é comprèis antra 18 e 20.
Ël métod a l'era bon, ma la fota d'osservassion a l'ha mnà a l'arzultà sbalià.
Costi cont a fan d'Aristarch, ansema a Archimede, un dij precursor dla trigonometrìa, che a nassrà për da bon mach con Iparch. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Fusil

Un M16 e un AK-47, doi dij fusil da guera pì cognossù
Un **fusil** o ëdcò **s-ciòp** a l'é n'arma da feu për sparé, a ven pogià an sla spala.

Compagn dla pistòla, a l'é diferent da sa-sì përchè la còassa e la cana son motobin pì longhe.

## Stòria

Ël dëslupé dël fusil a prinsipia anviron dël XIV sécol, con ël dovré dla póer nèira mach për fosoné ij feu, ma ëdcò për sparé projetij da na cana serrala a un brus.

Le prime arme da feu portàtil, ideà durant cost sécol, a vnìvo ciamà *bombarde* visadì pëcit canon; n'àutra vërsion a l'era l'*hakbutt,* un gavel ëd bòsch andova a l'era posà un curt cilìnder ëd fer.

un Carcano mod. 1891, ël fusil italian pì dovrà ant le doe guère mondial
Con la comparsa dël moschètt e dij fusij a arcària, malgré svarià inovassion bèliche, sa arma a l'é stàita dovràla fin-a a la prima guèra mondial.
# Google

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Google** a l'é 'n motor d'arserca për la Ragnà che a sërca pàgine, figure, liste postaj, neuve, carte, filmà e an pì a conserva na còpia local (an anglèis *cache*) ëd minca pàgina che a memorisa.
A l'é stàit fondà dël 1998 da Larry Page e Sergei Brin.
Con pì che 8 miliard ëd pàgine indicisà, a l'é considerà ël pì grand e vàlid antra ij motor d'arserca a la mira che an sò sit a passa lë 70% ëd tute j'arserche dël mond an sla Ragnà.
Dël 2004 a l'é intrà an borsa.
La strategìa dj'aquisission
Da soa creassion, Google a l'ha già catà na senten-a d'amprèise.
J'aquisission pi significative a son ëstàite cole ëd la piataforma ëd fimà an linia YouTube dël 2006, catà për 1,65 miliard ëd dòlar, lë specialista dj'areclam an sla rej DoubleClick dël 2008 për 3,24 miliard ëd dòlar, la marca ëd teléfon sacociàbij Motorola ant ël 2012 për 12,5 miliard ëd dòlar e l'asienda specialisà an cartografìa WAZE ant ël 2013.
Curiosità lenghìstiche
Google a l'é tant popolar che an anglèis a l'é nàit ël verb "to google" con ël sust ëd "fë n'arserca an sla ragnà". |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bab el-Mandeb

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël Bab el-Mandeb vist dal satéllit
Ël **Bab el-Mandeb** a l' é 'na strèita che a sara a sud ël Mar Ross vers l'Océan Indian.
A l’é largh anviron 30 km antrames Djibouti, an Àfrica e ël Yemen ant la Penìsola Aràbica. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Indo

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël delta ëd l'Indo
L'**Indo** (an lenga hindi e sànscrit: सिन्धु Sindhu; lenga urdu: سندھ Sindh; lenga sindhi: سنڌو Sindhu; lenga punjabi Shahmukhi: سندھ, Gurmukhi: ਸਿੰਧੂ) Sindhu; Lenga persian-a: Indù حندو; lenga pashtu: Abasin آباسن "Pare dji Fium"; Lenga tibetan-a: Sengge Chu; Lenga cinèisa: 印度 Yìndù; Lenga greca: Ινδός Indos) a l'é un fium dl'Asia meridional longh 3.180 km.
L'Indo a nass an Tìbet ant la region ëd l'Himalaya antrames le caden-e dël Nganglong Kangri e dël Gangdise Shansentral a 5.500 méter d'autëssa, a traversa la region dël Kashmir peui ël Pakistan, anfin as campa ant l'Océan Indian con un gran delta davzin Karachi.
So bassin idrogràfich a l'é d'1.165.000 km².

  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Industria

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Model dij Setor ed Clark
L' **Industria** a l'é tut lòn ch'a fà atività ëd produssion ëd bin d'anteress econòmich con criteri massiv (për diferensiela da l'artigianà) esercitand n'atività ëd trasformassion dle *materie prime* an semitravajà o prodot finì.
L'industria a rapresenta ël *setor secondari* dl'economìa.
La paròla a riva dal latin *industria (-ae)*, ch'a peul vorèj dì *operosità, atività, angign, diligensa*, e che a ven da *endo-* (drinta) e *-struo* (fé).
Ël but prim ëd l'industria a l'é fé al mej e con ël pi bon rapòrt cost/benefissi ël bin vorsù. An conomìa a rapresenta l'ansem dij setor d'un sistem ch'a fà bin materiaj e servissii a l'ingròss, dovrand jë studi fàit dzortut da jë studios d' *economìa industrial* e d' *economìa asiendal*.
Scond l'economìa tradissional, ël prodot ëd l'industria a l'é ëdcò definì "bin secondari", rispet al "bin primari" dl'agricoltura e a col "tersiari" dij sërvissi, dësvilupasse da pòch agn.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# James Cook

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| James Cook, c. 1775, National Maritime Museum, Greenwich
**James Cook**, nassù ai 27 d'october dël 1728, mòrt ai 14 ëd fërvé dël 1779, a l'é stàit n'esplorador, navigador e cartògraf anglèis. A l'ha fàit tre viagi ant l'Océan Passìfich, disegnand motobin ëd mape e rilevand motobin d'ìsole e linie ëd còsta an sle mape europee për la prima vòta. A l'é ël prim dj'anglèis a avèj visità la còsta est dl'Australia, j'Ìsole Hawaii e a l'ha fàit le prime mape ëd Tèraneuva e dla Neuva Zelanda.
An mente ëd soa vita, a l'ha fàit doe vòte ël vir dël mond. A l'ha passà ël Sìrcol Antàrtich e trovà neuve ìsole e tère ant l'América setentrional e ël Passìfich dël Sud. An mente dij sò viagi, a l'ha passà motobin ëd sò temp a fé d'esperiment sientìfich, e disegné neuve aire. A l'ha ëdcò scrivù vàire lìber a propòsit ëd lòn ch'a l'ha trovà. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |