Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ìsole Salomon

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
J'**Ìsole Salomon** a son un pais ëd l'Osseania.
A son formà da anviron 1.000 ìsole ant l'Océan Passìfich a est ëd la Neuva Guinea.
A l'han na surfassa ëd 28.896 km² e a conto anviron 750.325 abitant.
La capital a l'é Honiara.
Anté ch'as treuvo

Stòria moderna
J'Ìsole Salomon a son ëstàite un protetorà dël Regn Unì dal 1893 al 1978, quand a l'han otnù l'indipendensa.
Lenghe ofissiaj
La lenga ofissial a l'é l'anglèis, ma a l'é parlà mach da l' 1-2 % dla popolassion.
Ant j'ìsole a j'ero parlà 74 lenghe, ma 4 adess a son estinte.
La popolassion a parla dzortut na lenga franca, ël pijin.
Organisassion polìtica
J'Ìsole Salomon a son un regn dël Commonwealth.
Ël re a l'é Carl III dël Regn Unì.
Ël prim ministr a l'é Jeremiah Manele (dal 2024). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Figi

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Le **Figi** a son un pais dl'Osseania.
A son un arsipélagh ëd 322 ìsole (mach 106 abità) e 522 isolòt.
La capital a l'é Suva.
A l'han na surfassa ëd 18.274 km² e a conto anviron 850.000 abitant.
Anté ch'as treuvo

Stòria moderna
Le Figi a son stàite un possediment dël Regn Unì dal 1874 al 1970, quand a l'han otnù l'indipendensa.
Lenghe ofissiaj
Le Figi a l'han tre lenghe ofissiaj: ël figian, l'anglèis e l'hindustani-fijan.
Organisassion polìtica
Le Figi (nòm ofissial: **Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti** / **फ़िजी गणराज्य فِجی رپبلک**  / **Republic of the Fiji Islands**) a son na repùblica.
Ël president a l'é Josefa Iloilo (dal 2007).
Ël prim ministr a l'é Frank Bainimarama (dal 2007). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Tònga

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël regn ëd **Tònga** a l'é un pais dl'Osseania.
A l'é formà da apopré 177 ìsole (mach 40 abità), spartìe an tre arsipélagh ant l'Océan Pacìfich, 650 km a est dle Figi.
La capital a l'é Nuku'alofa.
A l'ha na surfassa ëd 748 km² e a conta anviron 100.209 abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
Tònga a l'é stàit un protetorà dël Regn Unì dal 1900 al 1970, quand a l'ha otnù la completa indipendensa.
Lenghe ofissiaj
Le lenghe ofissiaj ëd Tònga a son ël tongan e l'anglèis.
Spòrt
Lë spòrt nassional a l'é 'l rugby.
La squadra nassional (stranomà *Ikale Tahi* = *Òje dël mar*) a l'ha partecipà a quatr Campionà dël Mond e a l'é fra le 13 pi fòrt al mond.
Organisassion polìtica
Tònga (nòm ofissial: **Pule'anga 'o Tonga** / **Kingdom of Tonga**) a l'é un regn.
Ël re a l'é Tupou VI (dal 2012).
Ël prim ministr a l'é Siaosi Sovaleni
(dal 2021). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# San Francisco (Califòrnia)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  **San Francisco**  |
| --- |
|        |
| Stat: |  Stat Unì d'América |
| Nòm an italian: | San Francisco |
| Coordinà: | Latitùdin: 37° 46′ 0′′ N Longitùdin: 122° 26′ 0′′ O  |
| Autëssa: | 16 m s.l.m. |
| Surfassa: | 122 km² |
| Abitant: | 864.816 (2015) |
| Comun dj'anviron: | Sausalito, Richmond, Alameda, Brisbane, Daly City |
| CAP: | 94102, 94103, 94104, 94105, 94107, 94108, 94109, 94110, 94111, 94112, 94114, 94115, 94116, 94117, 94118, 94119, 94120, 94121, 94122, 94123, 94124, 94125, 94126, 94127, 94128, 94129, 94130, 94131, 94132, 94133, 94134, 94137, 94139, 94140, 94141, 94142, 94143, 94144, 94145, 94146, 94147, 94151, 94158, 94159, 94160, 94161, 94163, 94164, 94172, 94177, 94188 |
| Prefiss tel.: | 415, 628 |
|  |
| **[ Sit istitussional]** |

**San Francisco** a l’é na sità djë Stat Unì d'América. A conta 808.976 abitant (7.000.000 anviron la sità metropolitan-a ciamà *San Francisco Bay Area*).
Geografìa
La zòna oraria 'd San Francisco a l'é eut ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.
La sità as treuva ant la Califòrnia sentral, an sl'ansen ëd San Francisco.
Clima
Ël clima ëd San Francisco a l’é mediterani-océanich, assé ùmid tut l’ann e nebios con temperadure d’invern ëd sirca 8,5 °C, e d’istà ëd sirca 21-22 °C.
Stòria
La sità a l’é stàita fondà dël 1776 da jë spagneuj con ël nom *La Misión de Nuestro Padre San Francisco de Asís*.
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **San Francisco**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga chukot

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga chukot** o **Chukot** a fa part ëd le lenghe chukotko-kamchatkan e a l'é parlà dzortut an Russia (Asia).
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Chukot** a peul esse:
* lenghe chukotko-kamchatkan
	+ lenghe chukotko-kamchatkan setentrional
		- lenghe chukot
			* **lenga chukot**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ckt**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# UNESCO

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**UNESCO** a l'é l'acrònim anglèis ëd **United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization** (*Organisasion cultural, sientìfica e educativ-a dlë Nassion Unìe)*.
A l'é stàita fondà ël 16 ëd novèmber dël 1945 për cissé la colaborassion an tra le nassion ant ij camp dl'educassion, dla siensa, dla cultura e dlë comunicassion.
A l'ha 192 stat mèmber e 6 àutri mèmber associà.
Soa sede a l'é a Paris.
La Diretor General ëd l'UNESCO a l'é, dal 2017, la fransèisa Audrey Azoulay.
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **UNESCO Sit ofissial
* Portal dij patrimòni dl’umanità
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Gaspard Monge

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Gaspard Monge
Matemàtich.
**Gaspard Monge** a l'era nà a Beaune ai 10 ëd magg dël 1746, fieul d'un modest comersant, e a l'é mòrt a Paris ai 28 ëd luj dël 1818.
A l'ha studià da j'oratorian dël colege ëd soa sità, peui a l'é andà a mostré fìsica a Lion, ant ël colege dla Tërnità.
Arcomandà da 'n colonel, a l'é stàit admetù a la Scòla militar ëd Mézières, anté che a l'é fasse armarché e a l'é peui dventà ansegnant.
A l'é stàit mèmber dla comission esaminatris dla Scòla dla marin-a e mèmber dël comità dij pèis e mzure che dël 1790 a l'ha stabilì ël sistema métrich modern.
Monge e l'arvolussion
Monge a l'era mèmber ëd la Sossietà dij Giacobin e a l'é stàit ministr ëd la marin-a ant ël goern arvolussionari dël 1792 e an cost ròl a l'ha contra-sot-signà la condana a mòrt dël re.
Viste le dificoltà dla flòta fransèisa, a l'ha arnonsià al ministé.
Ël comità ëd salute pùblica a l'ha ciamaje dë scrive un tratà an sla fabricassion dij canon, e chiel a l'ha falo.
Dël 1794 as forma la comission dij travaj pùblich e Monge a n'ha fane part, an profitandne për fondé l'avosà Scòla politécnica, ch'a ancamin-a a marcé dal 1795.
Apress chèiche dificoltà, Monge a l'é tornà a posission polìtiche ëd prim pian con Napoleon, dont a l'era amis e ch'a l'ha nominalo cont ëd Pélusium e senator.
A-j va dapress durant le campagne d'Italia e d'Egit.
Dël 1799 a l'é nominà ministr.
A l'é mòrt dël 1818, bandonà, dëspujà da tuti ij sò tìtoj e taparà via d'l'École polytechnique për euvra dla Restaurassion.
Sò travaj sientìfich
Monge a l'ha creà la geometrìa descritiva, na neuva branca dla geometrìa.
An dzorpì che matemàtich, Monge a l'é dedicasse a lë studi dla fìsica e dla chìmica e a l'ha colaborà con Lavoisier.
A pòrto sò nòm
* Métod ëd Monge

Euvre prinsipaj
* **Géometrie descriptive**.

Monge a arsèiv ël përmess ëd publiché cost'euvra mach dël 1795: prima ij goern a l'avìo considerà sò contnù tanme un segret militar. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Amerigo Vespucci

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ritrat ëd Amerigh Vespucci
**Amerigh Vespucci** (Amerigo Vespucci), (Firense, 9 mars 1454 – Sevija, 22 fërvè 1512) a l'è stàit un navigator, n'esplorator e un cartograf italian al servissi dij re spagneul e portughèis.
Biografìa
A l'era fieul ëd Nastagio Vespucci, nodar et commerciant, e ëd Lisa di Giovanni Mini.
Antrames 1497 e 1504 Amerigo Vespucci a completa quatr viag vers ël Neuv Mònd.
A pòrto sò nòm
* Mérica
* Amerigo Vespucci (Nav a vela)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Giroscòpi

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Un **giroscòpi** a l'é un sòlid ch'as vira an pressa dantorn a n'ass ëd fasson che, an media, ël camp ëd le fòrse sentrìfughe a sia grand rëspet al camp ëd la gravità.
N'esempi a l'é la sòtola. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bill Clinton

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Bill Clinton
**William Jefferson "Bill" Clinton** nàit **William Jefferson Blythe III** (Hope, 19 d'ost 1946) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1993 al 2001. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Rubidi

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Rubidi** (sìmbol *Rb*) a l'é col ch’a fa trantesset ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é d'85,4678 g/mol e soa densità a l'é ëd 1532 kg/m³.
A l'é un metal alcalin.
Ël rubidi a l'é stàit dëscuert dël 1861 dai chìmich alman Robert Bunsen e Gustav Kirchhoff. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Coordinà

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël métod dle **coordinà** a l'é ël métod ch'a përmet ëd definì la posission d'un pont o d'un còrp për mojen ëd nùmer o d'àutri sìmboj.
Ij nùmer për mojen dij quaj la posission dël pont a l'é definìa a-j diso le coordinà dël pont.
Ël nùmer ëd coordinà dont a-i é damanca për dserne la posission d'un pont a men-a al concet ëd dimension.
L'anventor dël métod dle coordinà a l'é considerà René Descartes (1596-1650); a l'é un métod motobin amportant ëdcò përchè a përmet ëd dovré ij modern ordinator për la solussion ëd problema geométrich.
Esempi
* Le coordinà barissèntriche.
* Le coordinà cartesian-e.
* Le coordinà polar.
* Le coordinà projetive.
* Le coordinà geogràfiche a definisso la posission d'un pont an sla surfassa dla tèra; minca pont an sla surfassa dla tèra a l'ha doe coordinà: la latitùdin e la longitùdin.
* Për definì la posission d'un pont ant lë spassi, as deuvro tre nùmer nopà che doi. Për esempi, për definì la posission d'un satélit, a peulo smon-se soa autëssa an sla surfassa dla tèra e la latitùdin e la longitùdin dël pont ëd la surfassa ansima al qual as treuva.
* Un tipo particolar ëd coordinà a l'é dovrà ant jë scach, andoa la posission dij tòch a l'é definìa da litre e nùmer: le colòne verticaj dla scachiera a son andicà da 'd litre dl'alfabet e le righe orisontaj da 'd nùmer. A minca casela a corëspondo na litra, ch'a mostra la colòna vertical andoa ch'as treuva la casela, e un nùmer, ch'a identìfica la riga. Parèj, minca mòssa dël gieugh a l'é dsernùa da l'andicassion dla casela ëd partensa e ëd cola d'ariv dij tòch.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Fonsion Gama d'Euler

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **fonsion Gama d'Euler** a l'é la fonsion definìa an sël semipian WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 a valor an WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 da la fórmola
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
Per tuti ij nùmer naturaj WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 a val la relassion WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
Funsion Gama për ij nùmer reaj |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Teorema ëd Pitàgora

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Na rapresentassion gràfica dij quadrà dont s'agiss ant ël teorema
Ël **teorema ëd Pitàgora** a fortiss che, ant un triàngol retàngol, la mzura dël quadrà costruì an sl'ipotenusa a l'é la soma dij quadrà costruì an sij catet.
Costa relassion as peul ëscriv-se ëd fasson algébrica tanme
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ,
anté che a,b a son le longheur dij doi catet e c a l'é cola dl'ipotenusa.
A l'é an arfletend ansima a costa ugualiansa che Pierre de Fermat a l'ha fortì sò avosà teorema.
A val ëdcò l'anvers dël teorema ëd Pitàgora: si la soma dij quadrà ëd doe bande d'un triàngol a l'é ugual al quadrà dla tersa banda, antlora ël triàngol a l'é retàngol.
Stòria
Bele che ël teorema a pija sò nòm dal matemàtich Pitàgora (anviron 540 aGC), soa dimostrassion a armonta ai babilonèis dël temp ëd Hammurabi, pì 'd mila agn anans Pitàgora.
Miraco l'atribussion a Pitàgora a l'é dovùa al fàit che la prima documentassion ëd na dimostrassion ëscrita a ven da soa scòla; tutun ës teorema e soe dimostrassion a comparisso an continent, colture e sécoj diferent.
Generalisassion
A-i son vàire generalisassion dël teorema ëd Pitàgora:
1. La fórmola dël cosen.
2. Ël teorema ëd Tolomé ch'a fortiss che ant un quadrilàter sìclich convess ABCD,

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
(si ABCD a l'é un retàngol, i l'oma ël teorema ëd Pitàgora).
1. Për tut triàngol con bande x,y,z taj che WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 opura WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 , a-i é un nùmer p tal che WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 .
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Stra ëd San Giaco

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

La **Stra ëd San Giaco** a l’é la galassia dont ël sol a l'é part.
A l’é na partìa d'almanch sent miliard dë stèile ëd dimension e ëd géner diferent ch’a formo ën disch con doi brass a spiraj d’un diàmeter d'anviron 100.000 agn lus e në spessor ëd pi 'd 2000 agn lus.
Dagià che ël sol as treuva assè andrinta, e le stèile a son motobin leugne, la Stra ëd San Giaco a së s-ciàira sota na forma d'un bindel biancastr ch’ a traversa tut ël ciel.
A së s-ciàira mej da l'emisfer sud ëd la Tèra, ch'a l'é diret vers ël sènter brilant ëd la galassia.
La Stra ëd San Giaco a conten anviron 10.000 baron ësteilar duvert e, a smijërìa, men che 200 baron globular.
Stòria
La Stra ëd San Giaco a l'era già conossùa dai grech antich.
Dël 1785 William Herschel a l'ha dissegnane na carta.
A l'é mach ant ël 1920 che tuti j'astrònom a l'han arconossù che la Stra ëd San Giaco a l'é mach na galassia ansema a d'àutre. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Tamis

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël fium Tamis a Londra
Ël fium **Tamis**, (Thames an lenga anglèisa), a l'é lë scond fium pi longh dël Regn Unì apress ël Severn.
A nass avzin al pais ëd Kemble ant ël Gloucestershire ant la chèina ëd colin-e dle Cotswold Hills.
Ël fium Tamis a traversa le sità d'Oxford, Reading, Windsor, Greenwich e la capital Londra e as campa ant ël Mar dël Nòrd con un longh estuari, apress 346 km da l'inissi.
Ël fium Tamis
Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 12.935 km². |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |