Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Groenlandia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **Groenlandia** (*Kalaallit Nunaat* an groenlandèis, ch'a veul dì "pais ëd j'òm"; *Grønland* an danèis, "pais verd") a l'é n'ìsola autònoma ant ël Regn ëd Danimarca, situà antra l'Océan Atlàntich e l'Océan Àrtich, a nòrd-est dl'América Setentrional. A l'ha na surfassa ëd 2.166.086 km², ch'a la rend la pì granda ìsola dël mond. La capital a l'é Nuuk (*Godthåb* an danèis). La popolassion a l'é d'anviron 56.600 abitant (2024), dont la pì part a son Inuit (90%) e 'l rest Danèis.
Anté ch'as treuva

La Groenlandia a l'é quatà për l'80% da 'na calòta ëd giassa (lë *inlandsis*), ch'a l'ha spessor fin a 3.000 méter. Se sta giassa a fondèissa tuta, ël livel dël mar a montrìa d'apopré 7 méter. La còsta a l'é frastajà da fjord e a l'é ël pòst andoa a vivo la pì part dj'abitant.
Polìtica

La Groenlandia a l'é un teritòri autònom ëd la Danimarca dal 1979 (*Home Rule*), con un govern local (*Naalakkersuisut*) e un parlament (*Inatsisartut*). La cap dë stat a l'é la regin-a ëd Danimarca, ma la Groenlandia a l'ha na polìtica estera e economìa sempe pì autònoma. Dël 2009 a l'ha otnù 'l Self-Government (*Selvstyre*), ch'a-j dà 'l control ëd la pì part dj'afé intern, comprèise le risòrse naturaj. Dël 1985 ij Groenlandèis a l'han votà për la surtìa da l'Union Europenga (a n'ero entrà dël 1973 con la Danimarca). A l'é un mèmber asocià dël Consèj Nòrdich.
Economìa
L'economìa a l'é basà dzortut an sla pësca (për 90% dj'esportassion), an sël turism (fjord, giassa, balen-e). D'àutre atività a son la minerìa (òr, rubin, zinch, piomb). A-i son ëd base militar american-e (es. Pituffik/Thule).
Coltura
La cultura groenlandèisa a l'é n'union ëd la tradission Inuit (kayak, cassa dla fòca, art ëd la màschera, cant 'd gola) e dl'anfluss danèis. La lenga ufissial a l'é 'l groenlandèis (na branca dle lenghe eskimo-aleutin-e), con la lenga danèisa com sconda lenga. La religion a l'é për la pì part luteran-a.
Anliure
* Danimarca
* Nuuk
* Océan Àrtich
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Mar Bàltich

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ël mar Bàltich.
Ël **Mar Bàltich** as treuva ant l'Europa dël nòrd, e a l'é delimità da la penìsola scandìnava (Svessia), la Finlandia, la Lituania, la Letònia, l'Estònia, ël teritori russ ëd San Peroborgh e Kaliningrad, la Polònia, la Germania nòrd-oriental e la Danimarca.
Ël Mar Bàltich a l'ha 'na surfassa ëd 377.000 km², 'na longheur ëd 1600 km, a l'é largh 193 km, a l'é profond mediament 55 m e ël so punt pi profond a l'é ëd 459 m. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Mar Mediterani

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël Mar Mediterani vist dal satéllit
Ël **Mar Mediterani** a l' é un mar squasi sarà ch'a fa part dl'Océan Atlàntich.
A l’é longh 3.700 km e a l'ha na surfassa ëd 2.510.000 km².
A l'é profond mediament 1.500 méter e ël pont pi profond a l'é ëd 5.270 meter.
Ël Mar Mediterani a l'é colegà a l'Océan Atlàntich a travers la strèita ëd Gibiltèra, e al Mar Ross a travers ël Canal ëd Suez.

A confin-a con l'Euròpa a nòrd, a sud con l'Àfrica e a est con l'Asia e d'antorn so rive a vivo anviron 450.000.000 d'abitant. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |