Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sistema 'd posissionament global

**Sistema 'd posissionament global** (**GPS**) a l'é na rej ëd satélit gestìa da jë Stat Unì për dé un servissi ëd localisassion, navigassion e mzura dël temp an tut ël mond. A l'é dovrà ant ij veìcoj, jë smarphone, l'aviassion e vàire àutri camp, trasformand la manera ëd bogiesse e ëd travajé.

## Stòria

Ël GPS a l'ha soe orìgin ant ël program militar NAVSTAR dël 1973, progetà për amelioré la precision dij mìssil e dij soldà. Ël prim satélit a l'é stàit lansà dël 1978, ma ël sistema a l'é dventà complet mach ant ij agn 1990, con 24 satélit operativ. Dël 2000, ël govern djë Stat Unì a l'ha dësblocà ël signal për ël pùblich general, permetend n'usagi sivil con na precision ëd 5-10 metr.

## Prinsipi ëd fonsionament

Ël GPS as basa su na costelassion ëd **almanch 24 satélit** ch'a giro an órbita àuta (20.200 km). Minca satélit a manda un signal ch'a conten:

* L'ora giusta d'invìo (sincronisà con oròlogi atòmich).
* La posission orbital dël satélit.

Un arsivdor GPS (es. ant në smarphone) a mzura ël ritard dij signal da 4 o pi satélit për **calcolé soa posission** via triangolassion. A l'é necessaria na conession con almanch 4 satélit për determiné latitùdin, longitùdin, autëssa e temp.

## Usagi pràtich

* **Navigassion**: A guida j'automòbij, j'areo e le nav con mape an temp real.
* **Agricoltura**: Trator con GPS a semno con precision ëd 2-3 cm.
* **Socors**: Localisassion d'emergensa (es. ciamà d'ajut ant le montagne).
* **Sincronisassion**: Ret ëd telecomunicassion e server internet a deuvro ël temp GPS për sincronisé j'arlògi.

## Sfide e limitassion

* **Përdita dël signal**: An tra 'd montagne, ant ëd tùnel o ant ij grata-cej.
* **Error deliberà**: Prima dël 2000, ël signal sivil a l'era perturbà (« Selective Availability ») për evité che ij nemis a lo deuvro.
* **Atach informàtich**: Ij signal a peulo esse blocà (« jamming ») o modificà (« spoofing »).
* **Privatëssa**: Trassament continu ëd le posission a men-a a debat su la libertà individuaj.

## Sistemi alternativ

D'àutri pais a l'han creà soe version dël GPS:

* **GLONASS** (Russia): Operativ dal 2010.
* **Galileo** (Union Europenga): Precis ëd 1 m për ël pùblich.
* **BeiDou** (Cin-a): Dominant an Asia.

Coste rej a son sovens combinà ant j'arsivdor modern për mejoré l'afidabilità.

## Futur dël GPS

Le neuve generassion ëd satélit (es. GPS III) a promëtto:

* Precision ëd **sota 1 m** për ël pùblich.
* Signal pì fòrt contra interferense.
* Integrassion con le ret 5G e l'Internet ëd le còse.

## Vardé ëdcò

* GLONASS
* Galileo (sistema 'd navigassion)
* Navigassion astronòmica
* Triangolassion

## Colegament estern

* GPS.gov - Anformassion ufissiaj dal govern djë Stat Unì.
* ESA (Agensia Spassial Europenga) - Detaj su Galileo.
# Livel dël mar

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **livel dël mar** a smon l'autëssa dla surfassa terestr a rispet ëd cola media dël mar. A peul esse dovrà tanme zero autimétrich për le mzure d'autimetrìa an sle mape e ant l'aviassion.
Ël livel dël mar ën mes tra Gerusalem e ël Mar Mòrt.
A sconda dl'arferiment, as peul fé distinsion antra ël *livel dël mar relativ* (s'as consìdera n'autëssa dël mar mzurà dal fondal marin o da 'n punt fiss an sla tera) e ël *livel dël mar assolut* (s'as consìdera n'autëssa dël mar mzurà dal sènter ëd massa dla Tèra).
L'autëssa dël livel dël mar a peul subì dle variassion col passé dël temp, an particolar causà da le variassion ëd temperatura dl'atmosfera terestr. N'aument dël livel dij mar a l'é lijà a l'espansion térmica dj'océan, a la fusion dle calòte glasiaj e a la variassion ëd salinità dovùa a l'imission ëd gran quantità d'eva dossa dai fium. A smìa confermà che cost cambiament climàtich a sìo causà da l'efet sèra për assion ëd l'òm. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sfera

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Na **surfassa sférica** a l'é na surfassa dont ij pont a son equidistant da 'n pont ciamà *sènter*.
Sa distansa a l'é ël *raj*.
Na surfassa sférica a sara na porsion dë spassi, visadì un sòlid, ciamà **sfera**: a l'é l'ansem dij pont dont la distansa dal sènter a l'é minor o ugual al raj.
As parla ëdcò dë *sfera sarà*.
L'ansem dij pont dont la distansa dal sènter a l'é pì cita dël raj as dis *sfera duverta*.
Na sfera a l'é un sòlid ëd rotassion.
Minca diàmeter a l'é n'ass ëd rotassion.
Na surfassa sférica a l'é na surfassa nen dësvlupàbil.
Volum e àrea
Ël volum ëd na sfera ëd raj *R* a l'é WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .
L'àrea dla surfassa a l'é WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , visadì quatr vire l'àrea d'un sercc màssim.
Antra tuti ij sòlid ch'a l'han ël midem volum, la sfera a l'é col d'àrea mìnima.
Stòria
A l'é stàit Archimede che, për prim, a l'é stàit bon a valuté ël volum ëd na sfera e l'àrea ëd na surfassa sférica. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Taipei

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  **Taipei**  |
| --- |
|        |
| Stat: |  Taiwan |
| Coordinà: | Latitùdin: 25° 2′ 52′′ N Longitùdin: 121° 31′ 55′′ E  |
| Autëssa: | 10 m s.l.m. |
| Surfassa: | 271,8 km² |
| Abitant: | 2.646.204 (2019) |
| Comun dj'anviron: | Nuova Taipei |
| CAP: | 100 |
| Prefiss tel.: | 02 |
|  |
| **Sit istitussional** |

**Taipei** a l’é la capital ëd Taiwan, o coma lor veulo esse ciamà, dla *Repùblica dla Cin-a*.
A l’é ëdcò la prima sità dël paìs, con 2.630.872 abitant (2007).
Sità gemelà
Ël templi *Longshan*
Taipei a l'é gemelà con:

|  |  |
| --- | --- |
| * Houston, Stat Unì d'América
* Lomé, Tògo
* Manila, Filipin-e
* Cotonou, Benin
* Seoul, Corea dël Sud
* Quezon City, Filipin-e
* Ho Chi Minh City, Vietnam
* San Francisco, Stat Unì d'América
* Santo Domingo, Repùblica Dominican-a
* Guam, Terrìtori dij Stat Unì d'América
* Tegucigalpa, Honduras
* Cleveland, Stat Unì d'América
* Cincinnati, Stat Unì d'América
* Jeddah, Arabia Saodita
* Indianapolis, Stat Unì d'América
* Marshall, Stat Unì d'América
* Phoenix, Stat Unì d'América
* Los Angeles, Stat Unì d'América
* Atlanta, Stat Unì d'América
* Oklahoma City, Stat Unì d'América
* Johannesburg, Sudàfrica
* Gold Coast, Australia
* Pretoria, Sudàfrica
* San José, Costa Rica
 | * Lilongwe, Malawi
* Versailles, Fransa
* Asunción, Paraguay
* Sità ëd Panamà, Panamà
* Managua, Nicaragua
* San Salvador, Ël Salvador
* Varsavia, Polònia
* Ulan-Ude, Russia
* Boston, Stat Unì d'América
* Dallas, Stat Unì d'América
* Dakar, Senegal
* Banjul, Gambia
* Bissau, Guinea-Bissau
* Mbabane, Eswatini
* Ulaanbaatar, Mongòlia
* San Nicolás de los Garza, Méssich
* La Paz, Bolivia
* Guatemala City, Guatemala
* Monrovia, Liberia
* Vilnius, Lituania
* Majuro, Ìsole Marshall
* Riga, Letònia
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Asia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| L'Asia da l'àut
L'**Asia** a l'é 'l pì grand d'ij continent e a fa part dl'Eurasia. A l'ha na surfassa ëd 43.810.582 km² e a conta apopré 1.300.000.000 abitant. Ël nòm a deriva dal grech antich *Ασία*.
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Asia**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Mar ëd Norvegia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Carta dël Mar ëd Norvegia
Ël **Mar ëd Norvegia** (an Lenga norvegèisa: *Norskehavet*) a l' é un mar ch'a fa part dl'Océan Atlàntich.
A l'ha na surfassa d'1.383.000 km².
A l'é profond mediament 2.000 méter e ël pont pi profond a l'é ëd 3.970 meter.
A confin-a con ël Mar dël Nòrd a sud, a òvest con l’Islanda, a est con lë còste norvegèise e a nòrd con l'Ìsola Spizbergen la pi granda djë Ìsole Svalbard. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |