# Navigassion satelitar

**Navigassion satelitar** a l'é un sistema ch'a deuvra na costelassion ëd satélit artificiaj për determiné la posission geogràfica, la velocità e l'ora precisa ëd n'arsivdor an sla Tèra o davzin. Cost sistema a l'é dovrà ant l'automòbil, l'aviassion, la navigassion marìtima e fin-a ant jë smarphone. Esempi prinsipaj a son ël Sistema 'd posissionament global (GPS) djë Stat Unì, ël GLONASS russ, ël Galileo europeng e ël BeiDou cinèis.

## Stòria

L'idèja ëd navigassion satelitar a nass dël 1957 con ël lansi ëd lë Sputnik 1, quand che ij sientià a l'han notà che ël signal radio dël satélit a podìa esse dovrà për determiné soa posission. Ant j'agn 1960, la Marin-a djë Stat Unì a l'ha butà an servissi ël sistema Transit, ël prim a dovré ij satélit për la navigassion. Ant ij agn 1970, ël programa militar NAVSTAR a l'ha dàit nàita al GPS, dventà operativ dël 1995. D'àutri pais a l'han peui creà ij sò sistema për reduve la dipendensa da jë Stat Unì.

## Prinsipi ëd fonsionament

La navigassion satelitar as basa su na rej ëd **almanch 24 satélit** ch'a giro an órbita àuta (da 20.000 a 36.000 km). Minca satélit a manda un signal ch'a conten:

* **Temp giust** (sincronisà con arrlògi atòmich).
* **Posission orbital** dël satélit.

L'arsivdor (es. ant në smarphone) a mzura ël **ritard** dël signal da 4 o pi satélit për calcolé soa distansa da mincadun. Con la técnica ëd triangolassion, a determina latitùdin, longitùdin e autëssa. La precision a peul rivé a **pòchi centiméter** ant le version pì avansà.

## Usagi pràtich

* **Navigassion personal**: Aplicassion com Google Maps o Waze a deuvro ël GPS për mostré la stra an temp real.
* **Aviassion e marin-a**: Sistema antigrop për evité collision e trové rote sicure.
* **Agricoltura ëd precision**: Trator e màchine ch'a semno o a fërto con arferiment satelitar.
* **Socors**: Localisassion d'urgensa për ambulanse o elicòter.
* **Sincronisassion**: Ret ëd telecomunicassion, server internet e sistema finansiari a deuvro l'ora satelitar për evité eror.

## Sfide e limitassion

* **Ostrussion dël signal**: An sità con grata-cej, ant ëd tùnel o ant le valade montagnose.
* **Guèra spassial**: J'atach a j'infrastruture satelitar (es. mìssile anti-satélit) a peulo destabilisé ël sistema.
* **Spoofing e jamming**: Falsificassion o blocagi dij signal për angané j'arsivdor.
* **Privatëssa**: Trassament continu ëd le pòstission a men-a a debate su la sorveliansa.

## Svilup modern

Le neuve generassion ëd satélit a pòrto amportant amprovement:

* **GPS III**: Signal pì fòrt e precision ëd sota 1 m për ël pùblich.
* **Galileo**: Sistema sivil europeng con servissi ëd salvament integrà.
* **Integrassion multi-sistema**: J'arsivdor a peulo coleghesse a GPS, GLONASS e Galileo simultani.
* **5G e IoT**: Colegament tra navigassion satelitar e ret terestr për aplicassion ant le sità inteligente.

## Futur

La navigassion satelitar a sarà essensial për j'automòbij autonòm, ij dron ëd livrason e le mission spassiaj. Le tecnologìe ch'a deuvro l'inteligensa Artifissial për antërpreté ij dat a peulo rende ij sistema ancor pì precis e afidàbij.

## Vardé ëdcò

* Sistema 'd posissionament global
* GLONASS
* Galileo (sistema 'd navigassion)
* Triangolassion
* Internet ëd le còse

## Colegament esterne

* GPS.gov - Anformassion ufissiaj dal govern djë Stat Unì.
* Agensia Spassial Europenga - Detaj dël sistema Galileo.