# Taiwan

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Taiwan** (an cinèis: 臺灣 / 台湾, *Táiwān*; an portugèis: *Formosa*) a l'é n'**ìsola** e na **entità polìtica** situà ant l'Asia oriental, an sël Tròpich dël Càncher, apopré 180 km a est dla costa dla Cin-a continental. A l'é formà da l'omònima ìsola (dita ëdcò *Formòsa*) e da àutre ìsole pi cite ant l'Océan Passìfich, dnans a la còsta cinèis-a. La capital a l'é Taipei. L'ìsola prinsipal a l'ha na surfassa 'd 35.808 km² e a l'é separà dal continent dal **Stret ëd Taiwan**. A l'é popolà da 'n pòch men che 24 milion d'abitant e a l'é un dij teritòri pì densament popolà dël mond.
Anté ch'as treuva

Nòm
Ël nòm "Taiwan" a ven da na paròla dla tribù **Siraya**, ch'a vorìa dì "gent dë strangé". J'europengh a l'han ciamala "Ilha Formosa" ("Bela ìsola") dël sécol ch'a fa XVI. An cinèis a l'é conossùa 'dcò com "Repùblica ëd Cin-a" (中華民國, *Zhōnghuá Mínguó*), ch'a l'é 'l nòm ufissial dël goern ch'a l'ha 'l contròl dël teritòri.
Stòria
Popolassion indìgena
Taiwan a l'é stàita popolà da 'd gent austronesian-e già 6.000 agn fa. Coste tribù (aborìgen) a l'han creà na coltura distinta prima dël contat con ij cinèis o j'europengh.
Ariv dij cinèis e dj'europengh
Dël sécol ch'a fa XVII, j'**olandèis** e jë **spagneuj** a l'han fondà dj'avanpòst an sla costa ossidental. Contempòraneament, vàire migrassion ëd cinèis Han da le provinse ëd Fujian e Guangdong a son ancaminà a stabilisse. Dël 1662, ël lealista ming **Koxinga** a l'ha campà fòra j'olandèis e a l'ha stabilì un regn basà a Taiwan.
Dominassion Qing
Dël 1683, l'**Imperi Qing** a l'ha ancorporà Taiwan ant sò teritòri, ma a l'ha aministrala mach da leugn. Durant costa época, la migrassion cinèisa a l'é chërsùa motobin.
Perìod giaponèis (1895–1945)
Dòp la **Prima guèra cinèis-giaponèisa**, Taiwan a l'é stàita cedùa al Giapon col **Tratà ëd Shimonoseki**. Ël Giapon a l'ha modernisà l'infrastrutura, ma a l'ha 'dcò aplicà 'd polìtiche 'd giaponisassion forsosa. A la fin dla Sconda Guèra Mondial, Taiwan a l'é stàita butà sota l'aministrassion dla Repùblica ëd Cin-a (ROC).
Goern dla ROC e marcial law
Dël 1949, quand ij comunista ëd Mao Zedong a l'han ocupà tuta la Cin-a e a l'han fondà la Rèpublica Popolar Cinèis-a, ël govern nassionalista dël Kuomintang ëd Chiang Kai-shek a l'é scapà a Taiwan.
Grassie a la protession militar e econòmica djë Stat Unì, ël govern ëd Chiang Kai-shek a l'ha dzorvivù e, fin al 1971, a l'ha fàit part del Consèj ëd Sicurëssa dj'Nassion Unìe come ùnich rapresentant ëd tuta la Cin-a.
Ancheuj Taiwan (ò, come lor a veulo esse ciamà, la "Repùblica ëd Cin-a") a l'é arconossù mach da 24 govern e da gnun djë stat pi important.
Democratisassion e identità taiwanèisa
A parte da j'agn '80, Taiwan a l'ha ancaminà na transission democràtica. Ël **Partì Democràtich Progressista (DPP)**, ch'a sosten l'identità separà 'd Taiwan, a l'é dventà na fòrsa polìtica amportanta. Dël 1996, Taiwan a l'ha tnù soe prime elession pressidensiaj direte.
Statù polìtich internassional
La **Questión ëd Taiwan** a resta un dij pì delicà tema geopolìtich:
* La **Repùblica Popolar Cinèisa (RPC)** a pretend che Taiwan a sia na provinsa sota soa sovranità e a menassa l'usagi dla fòrsa s'a proclama l'indipendensa.
* Ël **goern ëd Taiwan** (ROC) a gestiss ël teritòri dal 1949 e as considera na nassion sovran-a, bele che la pì part dij pais a arconòsso mach la RPC.
* La pì part dle nassion a manten-o 'd relassion nen ofissiaj con Taiwan për evité d'anrabié la Cin-a.

Taiwan a partìssipa a vàire organisassion antërnassionaj sota 'l nòm "**Chinese Taipei**", coma al Comità Olìmpich Internassional o a l'Organisassion Mondial dël Comersi.
Organisassion polìtica
Taiwan (nòm ofissial: **中華民國** = *Repùblica ëd Cin-a*) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Tsai Ing-wen (dal 2016).
Ël prim ministr a l'é Su Tseng-chang (dal 2019).
Geografìa
L'ìsola a l'é motobin montagnosa, con la **caden-a sentral** ch'a traversa da nòrd a sud. Ël mont pì àut a l'é ël **Mont Jade** (3.952 m). A l'ha 'd foreste tropicaj e subtropicaj riche 'd biodiversità. Le pianure a son limità a la banda ossidental, andoa as treuvo le sità pì grande.
Taiwan a l'ha 'dcò vàire ìsole minor, dont le **Ìsole Penghu**, **Kinmen**, e **Matsu**.
Economìa
Taiwan a l'ha n'economìa motobin avansà e a l'é un dle **Quatr tigr asiàtiche**:
* **Tecnologìa d'avangarda**: Taiwan a l'é 'l produtor mondial pì amportant ëd **semiconductor** (con la **TSMC**).
* **Produssion eletrònica**.
* **Siderurgìa e petrochìmica**.
* **Agricoltura**: fruta tropical, té, ris.

A l'ha un **PIL pro-capite** àut (apopré USD 36.000) e a fa part ëd l**APEC** e dël **WTO**.
Coltura
La coltura taiwanèisa a l'é na mës-cia 'd tradission cinèise Han (dzortut dël sud-est), anfluense giaponèise, e element aborìgen. A l'é famosa për:
* **Cine taiwanèis**: director coma **Hou Hsiao-hsien** e **Ang Lee**.
* **Mùsica pop mandarin**: artista coma **Jay Chou**.
* **Cusin-a**: an tra le pì arnomà dël mond (beef noodle soup, bubble tea, chicken cutlet).
* **Religion**: na mës-cia ëd budism, taoism, e cult locaj.

Sfide atuaj
* **Tension con la Cin-a**: pression militar e diplomàtica.
* **Anvejament dla popolassion**: tass 'd natalità motobin bass.
* **Dipendensa econòmica da la Cin-a**: malgré le tension polìtiche.
* **Sicurëssa energética**: manca 'd risorse naturaj.

Vëdde 'dcò
* Repùblica ëd Cin-a
* Repùblica Popolar Cinèisa
* Strèit ëd Taiwan
* Kuomintang

Arferiment
* Denny Roy (2003). Cornell University Press *Taiwan: A Political History*.
* John F. Copper (2010). Scarecrow Press *The A to Z of Taiwan (Republic of China)*.

Ligam estern
* Portal ofissial dël goern (ROC)
* Taiwan News (an anglèis)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |