Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vincent van Gogh

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Àuto-ritrat ëd van Gogh
**Vincent Willem van Gogh**, conossù com **Vincent van Gogh**, nassù ël 30 ëd mars dël 1853 e mòrt ël 29 ëd luj dël 1890, a l'é stàit un pitor olandèis. (Sò nòm an olandèis a l'é pronunsià an manera da rimé con lë scossèis "loch".
Ël G e ël gh a son tuti doi dij "g" dur ant la prononsia.)
Apress d'avèj falì an vàire travaj, van Gogh a l'avìa decidù ëd fé l'artista. A l'era andàit a vive a Paris con sò frel, Theo, che a l'era un comersant d'art, e a l'avìa ancontrà vàire artista famos che a l'han giutalo e a l'han anfluensalo.
Durant soa vita, a l'ha scrivù tante litre a Theo, e Theo a l'ha tnuje tute. An coste litre Van Gogh a scriv dij sò dur sentiment vers la vita e l'art.
A na mira, Van Gogh a l'é andàit a sté a Arles con n'àutr artista, Paul Gauguin. Ij doi a rusavo sempe, e na vira Vincent a l'é tajasse un tòch d'orija e a l'ha mandàjlo a na gindra.
Van Gogh a sufrìa d'epilessìa e ij sò problema mentaj a j'ero vnù motobin serios e a l'avìo acetalo ant n'istitut.
Disdeut mèis apress a l'é sparasse con na pistòla e a l'é mòrt dòp doi di. Theo a l'é stàit motobin frapà da la mòrt ëd sò frel, a l'é vnù malavi e a l'é mòrt ses mèis apress.
Van Gogh a l'ha vendù na sola euvra an soa vita, për pòchi sòld, ma adess soe piture a son famose ant ël mond.
Euvre prinsipaj
* *Ël café ëd neuit*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Ian Fleming

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La tomba ëd monsù Fleming, a Sevenhampton, ant ël Wiltshire (Anghiltèra)
Scritor an lenga anglèisa.
**Ian Lancaster Fleming** a l'era nassù a Londra ai 28 ëd magg dël 1908 e a l'é mòrt a Canterbury ai 12 d'agost dël 1964.
A l'era ël frel pi cit ëd Peter, scritor ëdcò chiel.
Fleming a l'avìa travajà 'me giornalista e a la borsa.
Euvre
Ian Fleming a l'é l'autor ëd j'aventure ëd James Bond.
* *Casino Royale* (1953)
* *Live and let Die* (1954)
* *Moonraker* (1955)
* *Diamonds are Forever* (1956)
* *From Russia with Love* (1957)
* *Doctor No* (1958)
* *Goldfinger* (1959)
* *For your Eyes Only* (1960)
* *Thunderball* (1961)
* *The Spy who Loved Me* (1962)
* *On Her Majesty's Secret Service* (1963)
* *You Only Live Twice* (1964)
* *The Man with the Golden Gun* (1965)
* *Octopussy and The Living Daylights* (1966)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Teramòt

Statìstica dij teramòt
Un **teramòt** a l'é na vibrassion ëd la Tèra causà dal moviment ìmprovis dle plàche tetòniche o da atività vulcàniche. Costi moviment a lìbero n'energìa ch'a viagia an forma d'onde sìsmiche, ch'a peulo causé dësrutiment d'anfrastruture, feriment, o mòrt. La fòrsa d'un teramòt as mzura con la scala Richter o la scala Mercalli.

## Cause

* Moviment tetònich: Le plàche tetòniche a scoro, a s'antërseco, o as dëstaco, creand ëd fàude (es. fàuda ëd San Andreas ant jë Stat Unì).
* Atività vulcànica: L'erussion ëd na montagna vulcànica a peul provoché dë scòsse locaj.
* Atività uman-e: Atività com min-e, dìghe idroelétriche, o fraturament idràulich (fracking) për estrae idrocarbur.

## Sòrt ëd teramòt

* Tetònich: Causà dal moviment dle plàche (90% dij cas).
* Vulcànich: Associà a l'atività d'un vulcan.
* Anvodà: Generà da l'òm (es. dòp n'esplosion nuclear).
* Arproduvù (Réplica): Scòsse pì cite ch'a séguito ël teramòt prinsipal.

## Efet

* Fìsich: Rutura dël teren, fran-e, tsunami (se ël teramòt a l'é sota l'océan).
* Uman: Mòrt, ferì, dësrutiment ëd ca, stra, e pont.
* Econòmich: Cost ëd ricostrussion, pèrdita d'atività produtive.

## Teramòt stòrich

* Messina 1908: Un dij pì catastròfich an Italia (7.1 Richter), con 100.000 mòrt.
* Italia Sentral 2016: Scòsse ëd 6.2 Richter ch'a l'han dësblà Amatrice e Norcia.
* Océan Indian 2004: Teramòt ëd 9.1 Richter con tsunami ch'a l'ha massà 230.000 përson-e.
* Piemont 1808: Un teramòt ëd 5.8 Richter a l'ha colpì la region, causand dann a j'edifissi.

## Prevension e Sicurëssa

* Sistema d'alerta: Sensor ch'a peulo avertì për protege.
* Edifissi anti-sìsmich: Costrussion conforma a le norme për resiste a le scòsse.
* Educassion: Esercitassion ant le scòle e comunità për savèj còsa fé durant un teramòt.

An Piemont: La region a l'é considerà a bass arzigh sìsmich, ma le zòne dle Alp e dle colin-e ëd Turin a son pì esposte. L'ARPA Piemont a ten sot euj l'atività sìsmica.

## Arferiment

*USGS (2023). Understanding Earthquakes.*
# Donald Trump

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Donald Trump (2017)
Donald Trump (2025)
**Donald John Trump** (nàit a New York ai 14 ëd giugn 1946) a l’é stàit col ch’a fa 45 Pressident ëd jë Stat Unì d'América dal 2017 al 2021.
Après soa elession dël 9 ëd november 2016 a l'é stàit proclamà pressident ai 20 ëd gené 2017.
Dël 6 ëd november 2024 a l'é stàit eligiù torna 'me col ch’a fa 47 pressident ed jë Stat Unì e a l'é stàit proclamà pressident ai 20 ëd gené 2025. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# David Hockney

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| David Hockney
**David Hockney** (Bradford, 7 luj 1937 - Londra, 11 giugn 2026), a l'é stàit un pitor anglèis. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Adolf Hitler

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Adolf Hitler
**Adolf Hitler** a l'é stàit n'òm polìtich austrìach peui diventà tedesch e a l'ha fondà ël Partì Nassional Sossialista dij Travajeur Tedesch (valadì ël Partì Nasista, an tedesch *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei* o nomach *NSDAP*).
A l'é l'autor dël lìber *Mein Kampf* (Mia Bataja).
Biografìa
Adolf Hitler a l'era nassù a Braunan-am-Inn an (Àustria) ai 20 d'avril dël 1889, fieul ëd Alois Hitler (nàit Aloys Schicklgruber) (1837 - 1903) e ëd Klara Pölzl (1860 - 1907).
Dël 1907 a l'avìa sërcà d'intré a l'Academia dle Bele Art ëd Vien-a, ma a l'é stàit bocià al concors.
A pija part a la prima guèra mondial con ël gré ëd caporal.
Soa cariera polìtica
Ai 30 ëd gené 1933 Hitler a l'é dventà canslé an Almagna. Con j'elession dij 5 ëd mars ëd col ann, ij nasista e ij nassionalista a l'han otnù na cita magioransa; ai 23 ëd mars, lë *Strument d'abilitassion* a l'ha dàit a Hitler ij podèj ditatoriaj.
Hitler a l'ha vagnà 'l podèj an profitand ëd l'umiliassion dël pòpol alman për la dërota dla prima guèra mondial e për la crisi econòmica che a-i é staje ant la Repùblica 'd Weimar. Mersì a soa abilità oratòria e con l'agiut ëd le class mesan-e a l'ha presentà un programa polìtich pien ëd nassionalism, anticomunism e anti-semitism.
Fin-a dal 1933 Hitler a l'ha cissà na polìtica ëd discriminassion anvers j'ebreo ant la vita sossial e econòmica del pais: polìtica che dël 1941 a l'é trasformasse ant la "Solussion Final", proget che a vorìa ampërzoné e massé tuti j'ebreo e d'àutre partìe étniche, polìtiche o sossiaj considerà pericolose për la rassa alman-a.
N'ann dòp d'esse dventà canslé, an profitand ëd la mòrt dël pressident ëd la repùblica Paul Von Hindenburg, Hitler a l'ha fortificà soa ditatura.
Na vira al podèj a l'ha dàit l'andi a un programa fàit d'ameliorassion econòmiche e ëd riarmament militar; Hitler a l'ha sostnù na polìtica strangera motobin agressiva, che a mirava a agrandì l'Almagna anvers l'Euròpa oriental. Për sòn a l'ha dësfidà vàire vire la comunità antërnassional an cissand la sgonda guèra mondial. Batù da j'armade alià e con ij tropié ëd l'Urss giumai a ruvà a Berlin, a l'é massase ant soa tan-a ëd Berlin al 30 d'avril dël 1945 con soa fomna Eva Braun, che a l'avìa marià pòchi di anans.

Ansima a Wikimedia Commons a-i é d'archivi multimojen ch'a-i intro con
l'argoment: Adolf Hitler
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga serba

**Lenga serba**

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga serba** o **serb** a fa part dle lenghe slave e a l'é parlà specialment an Serbia.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **serb** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe slave
		- lenghe slave meridionaj
			* **lenga serba**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **SR Còdes ISO 639-3: **SRP**/**SCC**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Macedònia dël Nòrd

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **Macedònia dël Nòrd** (*Северна Македонија* an macedonèis) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.
A confin-a con Kosovo, Albanìa, Serbia, Bulgarìa e Grecia.
La capital a l'é Skopje.
A l'ha na surfassa ëd 25.713 km² e a conta apopré 2 milion d'abitant, dont anviron ël 65% ëd macedonèis ëslav e ël 25% d'albanèis.
Anté ch'as treuva

Organisassion polìtica
La Macedònia dël Nòrd (nòm ofissial: **Република Северна Македонија**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Gordana Siljanovska-Davkova (Гордана Силјановска-Давкова) (dal 2024).
Ël Prim Ministr a l'é Hristijan Mickoski (Христијан Мицкоски) (dal 2024). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |