# Teorìa dla relatività limità

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **teorìa dla relatività limità**, smonùa da Einstein dël 1905, a l'é basà ansima a doi postulà, dont a derivo tute soe conclusion.
Ij postulà
Ël prim postulà
Fin dai temp ëd Galilei as savìa che le laj dla mecànica a j'ero j'istesse an tuti ij sistema inersiaj.
Einstein a l'ha slargà ës prinsipi d'invariansa a tuta la fìsica, nen mach a la mecànica, comprendend an particolar l'eletromagnetism.
Ël prim postulà a fortiss donca che
* Le laj dla fìsica a son j'istesse an tuti ij sistema inersiaj. A-i é gnun sistema inersial privilegià.

Ël second postulà
Prima ëd l'advent ëd la relatività limità, na chestion problemàtica a l'era rëspet a che sistema d'arferiment a fussa mzurà l'andi dla lus
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .
Einsten a l'ha donca proponù un second postulà:
* L'andi dla lus a l'é ël midem an tuti ij sistema d'arferiment inersiaj.

J'equassion ëd trasformassion
Ch'as consìdero doi osservator *S* e *S'*  dont j'ass d'arferiment a son paralej antra 'd lor e j'ass *x* e *x'* a coincido.
Butoma che *S'* a bogia, rëspet a *S*, con n'andi *v* vers drita arlongh a l'ass dj'assisse e orìgin coincidente ai temp t=t'=0.
Ch'as consìdera n'eveniment che a ancàpita a le coordinà spassiaj e temporaj (x,y,z,t) për *S* e (x',y',z',t') për *S'*.
Le relassion antra costi valor a son ësmonùe da j'equassion ëd trasformassion ëd Lorentz.
La dilatassion dij temp
Butoma d'osservé doi eveniment che ant ël sistema d'arferiment *S'* a ancàpito ant l'istess pòst.
Denotoma con Δt e Δt' j'antërvaj ëd temp antra ij doi eveniment ant ij sistema rispetiv *S* e *S'*.
La relassion antra 'd lor a resta:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .
Ël fàit che Δt>Δt' a l'é ciamà *dilatassion dij temp* e soens as esprim an disend che le mostre ch'a bogio a ralento.
La contrassion dle longheur
Consideroma adess na sbara paralela a j'ass dj'assisse e fërma ant l'arferiment *S'*.
Denotoma con Δx e Δx' le longheur ëmzurà, ëd fasson rispetiva, da *S* e *S'*.
La relassion antra 'd lor a resta:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
Ël fàit che Δx<Δx' a l'é ciamà *contrassion dle longheur*.
Relatività limità e mecànica newtonian-a
La teorìa dla relatività limità a l'ha passà tante verìfiche sperimentaj.
Ël fonsionament dj'acelerator ëd partissele, dij reator nuclear, dle bombe atòmiche a l'é basà an sla relatività limità.
Tutun, vàire conclusion ëd la relatività limità a smijo nen rasonèivoj al lum ëd l'esperiensa ëd mincadì.
An efet, le base ëd l'esperiensa comun-a a son motobin cite, limità a d'andi *v* motobin pì cit che l'andi dla lus *c*.
La mecànica newtonian-a a arzulta un cas particolar ëd la relatività limità për andi cit. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |