Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Densità ëd popolassion

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Na via an Hong Kong, un dij pòst pi densament popolà dël mond
La Mongòlia a l'é un dij pais men poplà dël mond
La **densità ëd popolassion** d'un pais o ëd na sità a l'é calcolà an dividend la popolassion con la surfassa. Për esempi, la Fransa a l'ha na popolassion ëd 60.561.200 përson-e, e na surfassa ëd 551.695 kilòmetr quàder, parèj soa densità ëd popolassion a l'é antorn a 109,8 përson-e për kilòmetr quàder.
Vàire fator a peulo anfluensé la densità ëd popolassion. Për esempi, ël clima. La Groenlandia a l'ha na densità ëd popolassion motobin bassa përchè a l'é motobin frèida, e pa tanta gent a veul vive ambelelà.
Tante sità a son costruìe vzin ai fium, përchè le prime popolassion a dovìo esse vzin a l'eva për ancaminé na società, parèj le tère dantorn ai fium ëd sòlit a l'han n'àuta densità ëd popolassion.
Quaich pòst, com le sità, a l'han na densità ëd popolassion motobin àuta. La densità ëd popolassion ëd New York a l'é ëd 10.292 përson-e për kilòmetr quàder. Autr pòst a peulo avèj na densità ëd popolassion motobin bassa. La densità ëd popolassion dël Cànada a l'é mach ëd 3,5 përson-e për kilòmetr quàder përché a l'é na nassion motobin gròssa.
La nassion con la pi auta densità ëd popolassion a l'é Mònaco, con 16.620 përson-e për kilòmetr quàder. La nassion con la densità pi bassa a l'é la Groenlandia, che a l'ha mach 0,03 përson-e për kilòmetr quàder. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Kirghizistan

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Kirghizistan** (an kirghiz: **Кыргызстан**), ofissialment **Repùblica Kirghisa** (Кыргыз Республикасы), a l'é un pais sensa sboch al mar dl'Asia central. A l'é 'l pais pì a nòrd dël Tagikistan e a l'é conossù për ij sò paesagi montagnos (ël 95% dël teritòri a l'é quatà da montagne). A confin-a con Kazakistan a nòrd, Cin-a a est, Uzbekistan a òvest, e Tagikistan a sud. La capital e la sità pì popolà a l'é Bishkek. A l'ha na surfassa ëd 199.949 km² e a conta 7.200.000 abitant (2024).
Anté ch'as treuva

Ël Kirghizistan a l'é në stat montagnos, con ij pich pi àut dël Tien Shan (*Montagne dël Cel*). A l'ha 'l Lagh Issyk-Kul (scond lagh pi gròss dël mond për volum d'eva dossa, dòp ël Lagh Bajkal), ch'a l'é 'n leu ëd turism amportant.
Stòria
Ël Kirghizistan a l'é stàit popolà dai kirghiz, na tribù nòmada d'orìgin tùrcica, a parte dal sécol ch'a fa XV. Dël 1876 a l'é stàit anetù a l'Imperi Russ. Dël 1936 a l'é dventà la Repùblica Socialista Soviética Kirghisa (part dl'Union Soviética). Dël 1991, dòp la dësgregassion dl'URSS, a l'ha diciarà l'indipendensa.
Organisassion polìtica
Ël Kirghizistan (nòm ofissial: **Кыргыз Республикасы**) a l'é na repùblica unitaria. Dël 2005 a l'ha avù la Rivolussion dij Tulipan, ch'a l'ha campà giù ël president Askar Akayev. Dël 2010, na sconda arvira a l'ha fàit scapé ël president Kurmanbek Bakiyev. Ël president atual a l'é Sadyr Japarov (dal 2021). Ël prim ministr a l'é Akylbek Japarov (dal 2021). Le lenghe ufissiaj a son ël kirghiz e 'l russ.
Economìa
L'economìa a l'é basà an sl'agricoltura (coton, forment, tabach), l'anlevament (feje, crave, cavaj), la minerìa (òr, carbon) e le rimesse dij imigrà kirghiz an Russia e Kazakistan.
Anliure
* Bishkek
* Union Soviética
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Provincia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël nòm **Provincia** a deriva dal latin *provincia*, *provinciae*, un nòm compòst da *pro + victa*, ch’a veul di “vagnà prima”. Për capisse, ant l’Imperi Roman a-i ero ij teritòri conquistà.
Al di d’ancheuj la provincia a arpresenta na part ëd në Stat. An Italia a-i në son 111, an subordinassion a le Region, pì la Val d'Osta ch’a l’ha sia la fonsion provincial che cola regional.
Le province piemontèise a son:
* Ast
* Biela
* Coni
* Lissandria
* Noara
* Turin
* Verban-Cusi-Òssola
* Vërsèj
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bing

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Bing** a l'é ël neuv motor d'arserca ëd Microsoft che a eufr (për adess mach ant la version djë Stat Unì) d'arzultà organisà e d'anformassion struturà.
Arferiment
*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Gran Muraja dla Cina

La **Gran Muraja dla Cina** a l'é na serie ëd fortificassion ch'a traverso le frontiere setentrionaj stòriche dla Cin-a, costruìa për protege ij teritòri cinèis da j'anvasion dij popoj nòmad. A l'é un-a dle costrussion pì avosà dël mond e a fa part dël Patrimòni Mondial ëd l'UNESCO dal 1987.

### Stòria

* Dinastìe Antiche

La costrussion a ancamin-a dël sécol VII a.C. sota la dinastìa Zhou, ma a l'é stàit l'imperator Qin Shi Huang (dinastìa Qin, 221-206 a.C.) a unifiché le muraje esistente për creé un sistema ëd difèisa unificà. Durant la dinastìa Han (206 a.C.–220 d.C.), la muraja a l'é slongasse fin a l'Asia Sentral.

* Dinastìa Ming

La part pì amportanta dla muraja visìbil ancheuj a l'é stàita costruìa ant la dinastìa Ming (1368–1644). Con na lunghëssa ëd 8.850 km, a l'ha ancludù tor ëd vardia, caserme, e sistema ëd signal.

### Costrussion

* **Material**: Pera, mon, tèra batùa, e bòsch. Ant la dinastìa Ming, as dovravo mon cheuit con farin-a ëd ris.
* **Técniche**: Ovrié militar e paisan a l'han travajà sota condission estreme. A l'han dovù tramudé material a man o con cavaj.
* **Dimension**: Autëssa média ëd 6-7 méter, larghëssa ëd 4-5 méter.

### Part Amportante

* **Badaling**: La session pì visità, davzin a Pechin.
* **Mutianyu**: Arstruturà ant j'agn '80, con vista panoràmica.
* **Jiankou**: Session panoràmica, amà dij fotògraf.
* **Tor ëd Guardia**: Pi ëd 25.000 tor ëd signal a lus e fum.

### Amportansa Coltural

* **Sìmboj**: A rapresenta la resistensa e l'ingegnosità dël popol cinèis.
* **Turism**: Oltre 10 milion ëd visitator minca ann.
* **Mit**: As dis che as peussa vëddse da la Lun-a, ma a l'é na legenda.

### Desfide

* **Erosion**: Vent, pieuve, e teremòt a danegio la strutura.
* **Atività uman-e**: Costrussion abitative e turism ecessiv.
* **Restaur controvers**: Chèich proget a cangio l'aspèt stòrich.

### Vos Corelà

* Dinastìa Ming
# The New York Times

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**The New York Times** a l'é 'n famos giornal progressista djë Stat Unì.
A l'é stàit fondà dël 1851, con ël nòm *New York Daily Times*, da Henry Jarvis Raymond e George Jones. Dël 1857 a l'ha tramudà 'l nòm a *The New York Times*.
A stampa pì che 1.100.000 còpie ant ij dì feriaj e 1.650.000 còpie la dominica.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |