# Rassionalism

René Descartes, un dij fondator dël rassionalism modern
Ël **rassionalism** a l'é na corent filosòfica ch'a fortiss che la rason a l'é la sorgiss prinsipal dla conossensa e ch'a l'ha la capacità 'd rivé a le vrità fondamentaj sensa l'agiut dij sens o dl'esperiensa. A dà priorità a la rason pura e a le vrità a priori.

## Definission

Ël rassionalism a peul esse definì 'me:

* Na posission filosòfica ch'a fortiss la superiorità dla rason
* La chërdensa che le vrità fondamentaj a peulo esse conossùe për via a priori
* N'aprossimassion ch'a dà priorità al pensé dedutiv
* La posission che la rason a l'é pì fidàbil che ij sens

## Stòria

### Antichità

* Platon (427-347 a.C.): teorìa dle Ideje e anamnesi
* Pitàgora (570-495 a.C.): la realtà com nùmer e proporsion
* Eleàtich: Parmènide e la via dla vrità

### Età moderna

* René Descartes (1596-1650): fondator dël rassionalism modern
* Baruch Spinoza (1632-1677): rassionalism sistemàtich
* Gottfried Leibniz (1646-1716): rassionalism e mònad

### Svilup

* Immanuel Kant (1724-1804): sìntesi con l'empirism
* Georg\_Wilhelm\_Friedrich\_Hegel (1770-1831): rassionalism assolù
* Rassionalism contemporani an matemàtica e lògica

## Prinsipi fondamentaj

### Vrità a priori

* Conossensa indipendenta da l'esperiensa
* Vrità necessarie e universaj
* Fondament an sla rason pura

### Métod dedutiv

* Rasonament da prinsipi general a conclusion particolar
* Usagi dël métod geométrich
* Dimostrassion lògica

### La rason com autorità

* Superiorità dla rason rispet ai sens
* Capacità dla rason ëd conòsse la realtà essensial
* Fiducia ant le capacità dl'intelet

## Autor amportant

### René Descartes

* *Discors sël métod* (1637)
* *Meditassion metafìsiche* (1641)
* Dùbit metodològich e "cogito ergo sum"

### Baruch Spinoza

* *Ética* (1677)
* Métod geométrich an filosofìa
* Determinism e panteism

### Gottfried Leibniz

* *Monadologìa* (1714)
* Vrità ëd rason e vrità ëd fàit
* Optimism metafìsich

## Tesi sentraj

### L'ideje inate

* Idèje present ant la ment da la nàssita
* Conossensa nen derivà da l'esperiensa
* Base për la conossensa certa

### L'unità dla siensa

* Tute le siense a l'han un métod comun
* La matemàtica com model
* Serca d'un sistema unificà

### La realtà inteligìbil

* La realtà a l'é comprensìbil për la rason
* Strutura lògica dël mond
* Corispondensa antra ment e realtà

## Métod rassionalista

### Dùbit metodològich

* Dùbit sistemàtich për trové na certëssa
* Arfud dle chërdense nen fondà
* Serca d'un fondament assolù

### Anàlisi

* Disgreghé ij problema compless
* Identifiché j'element sempi
* Ricostrussion sistemàtica

### Sìntesi

* Costrussion d'un sistema coerent
* Dedussion da prinsipi fondamentaj
* Creassion d'un quàder complet

## Aplicassion

### An matemàtica

* Fondament rassional ëd la matemàtica
* Vrità matemàtiche com vrità a priori
* Métod assiomàtich

### An ética

* Ética basà an sla rason
* Norme moraj dedovùe da prinsipi rassionaj
* Universalism moraj

### An metafìsica

* Serca dle struture fondamentaj dla realtà
* Sistem metafìsich coerent
* Spiegassion rassional dël mond

## Confront con l'empirism

### Sorgiss dla conossensa

* Rassionalism: rason e ideje inà
* Empirism: esperiensa e sens
* Debat epistemològich fondamental

### Métod

* Rassionalism: dedussion e anàlisi
* Empirism: indussion e osservassion
* Diferense metodològiche

### Certëssa

* Rassionalism: certëssa a priori
* Empirism: probabilità e verificassion
* Natura dla conossensa fidàbil

## Crìtiche

### Ecess d'astrassion

* Distansa da la realtà concreta
* Mancansa d'atension a l'esperiensa
* Arzigh d'idealim

### Problema dj'ideje inà

* Dificoltà 'd dimostré soa esistensa
* Controversia an sj'orìgin dla conossensa
* Crìtiche empiriste

### Lìmit dla rason

* Capacità limità dl'intelet uman
* Arzigh ëd dogmatism
* Buté an discussion 'l romanticism

## Rassionalism contemporani

### An matemàtica e lògica

* Programa ëd David Hilbert
* Kurt Gödel e ij teorema d'incompletëssa
* Fondament rassional dle siense formaj

### An filosofìa dla siensa

* Karl Popper: rassionalism crìtich
* Serca 'd fondament rassionaj për la siensa
* Diàlogh con l'empirism

### An ética

* John Rawls: rassionalism an filosofìa polìtica
* Teorìe contratualiste
* Fondament rassional për la giustissia

## Anfluensa

### An siensa

* Métod dedutiv an matemàtica e fìsica
* Serca d'unità e coerensa
* Aspirassion për ij sistem teòrich

### An educassion

* Valorissassion dla rason e dël pensé lògich
* Ansegnament dle dissiplin-e formaj
* Svilup dël pensé crìtich

### Ant la coltura

* Anfluensa an sj'ideje dël progress
* Promossion dla libertà 'd pensé
* Eredità dl'Iluminism

## Eredità

Ël rassionalism a l'ha lassà:

* Na tradission ëd rigor inteletual
* Métod për la costrussion ëd sistema coerent
* Aspirassion për l'arserca dla vrità
* Contribù fondamentaj a l'epistemologìa

## Vëdde 'dcò

* Empirism
* Iluminism
* Epistemologìa
* Idealism
* Metafìsica

## Arferiment

## Bibliografìa

* Descartes, R., *Discors sël métod*, 1637
* Spinoza, B., *Ética*, 1677
* Leibniz, G.W., *Sagi an teodicea*, 1710