# Mojen ëd comunicassion ëd massa

Ij **mojen ëd comunicassion ëd massa** (o **mass media**) a son strument e piataforme ch'a përmëtto ëd trasmëtte anformassion, contnù, o mëssagi a un pùblich largh e diferensià. A l'han un ròl sentral ant la formassion ëd l'opinion pùblica, ant la difusion dla cultura, e ant ël manteniment ëd la democrassìa.

## Definission e caraterìstiche

Ij mojen ëd massa a son definì da soa capacità ëd rivé a na granda quantità ëd përson-e an manera simultania. Soe prinsipaj caraterìstiche a son:

* Ampiëssa: Rivo a milion ëd përson-e.
* Omogeneità: Mëssagi standardisà për tut ël pùblich.
* Unilateralità: Comunicasson a sens ùnich (sender → receptor).
* Anonimà: Relassion indireta antra chi a produv e chi a deuvra ël contnù.

## Stòria dij mojen ëd massa

L'evolussion dij mojen a l'é ligà a j'inovassion tecnològiche e sociaj:

* Età pre-modèrna: Comunicassion oral, bandior, e tàule d'anformassion pùbliche (es. Acta Diurna antica Roma).
* Sécol XV: L'invension ëd la stampa a caràter mòbij (Gutenberg) a democratisa l'acess a la paròla scrita.
* Sécol XIX: Telégraf e ferovìa a përmëtto ëd spantié neuve an temp rapid.
* Sécol XX: Radio, cinematògraf, e television a introdùo la comunicassion audiovisiva.
* Sécol XXI: Internet e sossiaj media a trasformo ij mojen an interativ e globaj.

## Sòrt ëd mojen ëd massa

As peulo classifichesse an categorìe prinsipaj:

### Tradissionaj

Stampà: Giornaj, arviste, lìber.

Radio: Trasmission ëd neuve, mùsica, e program ëd debat.

Television: Tg, film, documentari, e spetàcoj.

### Digitaj

Internet: Sit d'anformassion, blog, podcast, e piataforme ëd streaming (YouTube, Netflix).

Sossiaj media: Facebook, Instagram, Twitter, TikTok (a përmëtto colaborassion e contnù generà da j'utent).

Aplicassion mòbij: Notìfiche an temp real e servissi personalisà.

### Ibrid

Combinassion ëd mojen tradissionaj e digital:

* Giornaj an linia (es. La Stampa Web).
* Radio e TV via streaming (es. Rai Play, BBC iPlayer).

## Amportansa ant la società

Ij mojen ëd massa a l'han n'influensa an sla vita coletiva:

* Democrassìa: Anformassion lìbera a giuta ij citadin a partessipé a la polìtica.
* Educassion: Program culturaj e documentari a arichisso la conossensa.
* Intrateniment: Film, serie TV, e mùsica a son part ëd la vita quotidian-a.
* Globalisassion: Creassion ëd na cultura condividùa antra pais divers.

## Impat e critiche

Ij mojen ëd massa a peulo avèj efet positiv e negativ:

* Positiv: Sensibilisassion su tema sociaj (es. ambient, drit uman).
* Negativ:
	+ Desinformassion: Spantiament ëd neuve fausse (fake news).
* Omologassion culturaj: Pèrdita dle tradission locaj.
	+ Dipendensa: Ecess ëd contnù ch'a ridùo ël pensé crìtich.

## Regolamentassion e etica

Për garantì trasparensa e responsabilità, a esist:

* Lej ëd stampa: Protession ëd la libertà d'espression e limitassion a la censura.
* Organ ëd contròl: Autorità ch'a verìfico ël rispet dij standard (es. AGCOM an Italia).
* Còdes étich: Régole për evité discriminassion, violensa, o manipolassion.

## Sfide moderne

Algoritm e filter bubble: Le piataforme digitaj a smon-o contnù basà sj'anteresse ëd l'utent, creand ëd realtà parissiaj.

Sicurëssa dij dat: Arzigh ëd violassion ëd la privacy ant l'era dij Big Data.

Concorensa globaj: Produtor tradissionaj a fan front a le multinassionaj dij tech (Meta, Google).

## Futur dij mojen ëd massa

Le tendense a comprendo:

* Realtà aumentà e virtual: Speriense imersive ëd neuve e intrateniment.
* Inteligensa Artifissial: Creassion automàtica ëd contnù e personalisassion estrema.
* Regolamentassion globaj: Acòrd antërnassional për controlé le piataforme digital.

## Esempi amportant

Tradissionaj: BBC (radio-TV), The New York Times (stampà), RAI (Italia).

Digital: Twitter (microblogging), Netflix (streaming), Wikipedia (anformassion colaborativa).

Ibrid: CNN.com (neuve an linia e TV).

## Curiosità

La prima trasmission radiofònica pùblica a l'é stàita fàita dël 1906 da Reginald Fessenden.

Ël film Gone with the Wind (1939) a l'é stàit ël pì vëddù ëd la stòria a la TV, con 60 milion ëd spetador dël 1976.

Facebook, fondà dël 2004, a l'ha sorpassà ij 3 miliard ëd utent mensij ant ël 2023.

## Conclusión

Ij mojen ëd comunicassion ëd massa a son në specc dla società, ch'a në arflet le conquiste e jë svantage. Ant l'età digital, a deuvo adatesse për manten-e sò ròl ëd guardian dla democrassìa, ma a l'han da trové n'echilibri antra inovassion, ética, e responsabilità sossial.