Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wisconsin

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Posission dlë Stat
Ël **Wisconsin** a l'é në stat federal djë Stat Unì, ant la region dij Gròss Lagh. A l'ha na surfassa ëd 169.635 km² (escludend le part ëd lagh) e na popolassion stimà dël 2024 ëd 5,95 milion d'abitant.
As treuva ant la macroregion ciamà për sòlit **Mid-West**. A confin-a a nòrd e a est col Michigan (via lagh e tèra), a òvest col Minnesota e con l'Iowa, a sud con l'Illinois. A l'é bagnà a est dal Lagh Michigan.
Sità prinsipaj
La capital a l'é Madison (269.840 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Milwaukee (577.222 abitant). L'ùnica àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Green Bay.
Àutre sità amportante a son Kenosha, Appleton, Racine e Eau Claire.

|  |  |
| --- | --- |
| Drapò dlë Stat | Ansëgna dlë Stat |

Stòria
Ël nòm a ven dal fium Wisconsin (da la parola Ojibwe *Meskonsing*). Ij prim europé a son ëstàit ij fransèis. A l'é stàit teritòri american dal 1783 e stat da l'29 ëd magg dël 1848. A l'é stàit l'épicentr dël moviment progressista ant ij prim dël sécol XX con Robert La Follette.
Economìa
Ciamà "L'América da làit" për la produssion ëd làit, formagg (primà nassional) e vache. Ëdcò tanta coltivassion ëd mais, soja, e sèil. Industria dël bòsch, carta e birarìa (Milwaukee). Gròss sénter sanitari e arserca (Madison, Milwaukee).
Organisassion polìtica
Ël Wisconsin a contribuiss con 10 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. A l'é considerà un dij stat-sìngher pì amportant dël pais.
Ël goernador a l'é Tony Evers (democràtich, dal 2019). La delegassion al Congress a l'é spartìa. A l'é në stat motobin disputà ant le polìtiche nassionaj.
Cultura
A l'é conossù për soa passion për l'American football (Green Bay Packers), ij bratwurst e la tradission alman-a. A l'ha 'l Wisconsin Dells, gròss sénter turìstich con parch acquàtich. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Honduras

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**Honduras** a l'é un pais dl'América central, situà antra 'l Guatemala a òvest, El Salvador a sud-òvest, ël Nicaragua a sud-est, e bagnà a nòrd dal Mar dij Caràib (Océan Atlàntich) e a sud dal Golf ëd Fonseca (Océan Passìfich). A l'é lë scond pì gròss pais dl'América sentral për surfassa (dòp ël Nicaragua). La capital a l'é Tegucigalpa (ch'a forma con Comayagüela n'àrea metropolitana), e la sità pì popolà a l'é San Pedro Sula. A l'ha na surfassa ëd 112.492 km² e a conta anviron 9.730.000 abitant (2024).
Anté ch'as treuva

Ël teren a l'é montagnos (ancor ij Mont Maya e la Cordiliera Nombre de Dios), con pian-e costiere 'me la Mosquitia a est e vaj. A l'ha 'd foreste pluviaj, ëd barere coralin-e (la Bariera coralin-a dël Caribe). Sò clima a l'é tropical.
Stòria
Le còste dl'Honduras a son ëstàite dëscoatà da Cristòfo Colomb dël 1502, durant sò quart viagi. A l'é stàit part dl'Imperi Maya (le rovin-e 'd Copán a son Patrimòni Mondial UNESCO). Dël 1524 a l'é stàit conquistà da jë Spagneuj e a l'é dventà na *capitanìa general*. A l'é stàit independent dël 1821 e a l'ha fàit part djë Stat Unì d'América sentral (1823-1840). Dël sécol ch'a fa XX a l'é stàit ciamà “Repùblica bananera” për l'anfluensa djé sossietà frutere american-e (*United Fruit Company*). Dël 1969 a l'ha combatù la *Guèra dël Fotbal* contra El Salvador. Dël 2009 a l'ha avù un colp dë stat.
Organisassion polìtica
L'Honduras (nòm ufissial: **República de Honduras**) a l'é na repùblica presidensial. Ël president a l'é Xiomara Castro (dal 2022, la prima fomna a ocupé 's pòst). Ël parlament a l'é l'Assemblea Nassional con 128 diputà. Le lenghe ufissiaj a son lë spagneul e le lenghe indìgene (garifuna, miskito).
Economìa
L'economìa a l'é basà an sl'agricoltura (café, banan-e, palma da euli), l'anlevament (bovin, suin), la pësca (gàmber, aragosta), le màquine e l'assemblagi për l'esportassion (Zòne Franche). La moneda a l'é la lempira (HNL). Ij livej ëd criminalità e ëd violensa a son àut.
Anliure
* Tegucigalpa
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Protestantésim

Ël **Protestantésim** a l'é un dij branch prinsipaj dël Cristianésim, nassù ant ël sécol XVI con la Arforma Protestanta, inissià da figure com Martin Luter, Gioan Calvin e Ulrich Zwingli. A l'ha arvoltà le tradission e le dotrin-e dla Cesa catòlica roman-a, an basandse an sël ritorn a la Bibia com autorità ùnica (*sola scriptura*) e an sl'ideja che la salvëssa a sia otnùa për fede (*sola fide*). Al di d'ancheuj, ël Protestantésim a l'é present an tut ël mond, con pì che 900 milion ëd credent.

## Stòria

La Riforma a l'é ancaminà ant ël 1517, quand che Martin Luter a l'ha publicà le 95 Tesi contra la vèndita dle indulgense. Sòn a l'ha portà a na separassion da Roma, con la creassion ëd Cese nassionaj e locaj. An Svìssera, Calvin e Zwingli a l'han dësvlupà ël Calvinism, ch'a fortiss la predestinassion. An Anghiltèra, Enrich VIII a l'ha fondà l'Anglicanésim për motiv polìtich, creand na Cesa autònoma.

Ant ël sécol XVII, le guère 'd religion (es. la Guèra dij Trant'Agn) a l'han marcà ij conflit antra Stat catòlich e protestant. Ël Protestantésim a l'é peui spantiasse an Amèrica e an Àfrica grassie a le mission.

## Dotrin-e Prinsipaj

*Sola Scriptura*: La Bibia a l'é l'ùnica sorgiss ëd vrità.

*Sola Fide*: La salvëssa a ven mach për fede, pa për euvre.

*Sola Gratia*: La grassia 'd Dé a l'é suficienta për la salvëssa.

Sacerdossi universal dij credent: Gnun-a mediassion clerical obligatòria.

Sacrament ridot: Batèsim e Sen-a (Eucaristìa simbòlica).

## Branch prinsipaj

Luteranésim: Basà an sjë scrit ëd Luter, ancorà an Germania e Scandinavia.

Calvinism (Cese arformà): Anfluent an Olanda, Svìssera e Scòssia.

Anglicanésim: Cesa d'Anghiltèra, con na strutura simil-catòlica ma dotrin-a protestant.

Batista: Ancorà an sël batèsim dj'adult e l'autonomìa dle Cese.

Pentecostalésim: Ch'a dà amportansa a jë spirit manifest (es. don ëd le lenghe).

## Pràtiche e Liturgìa

La liturgìa protestanta a l'é pì sempia che cola catòlica, con meno ritual. La prédica a l'é sentral, e la mùsica a peul esse tradissional o moderna. La gestion dla Cesa a varia:

* Congregassional: Decision dij fidej.
* Presbiterian: Consèj d'ansian.
* Episcopal: Vësco e gerarchìa.

## Anfluensa e Sfide

Ël Protestantésim a l'ha contribuì a:

* La nàssita dla democrassìa moderna.
* L'educassion popolar (scòle për tuti).
* L'ética dël travaj (spirit capitalista).

Ant ël sécol XXI, a frontegia sfide com ël secolarism, l'ecumenism e le division interne.

## Disseminassion Globaj

Jë Stat Unì a son ël pais pì protestant, ma comunità fòrte a-i son an Corea dël Sud, Brasil, Nigeria e Kenya. Le Cese evangeliche e pentecostaj a son cole ch'a chërso ëd pì.

## Conclusion

Ël Protestantésim a l'ha trasformà la stòria europea e mondial, an promovend ëd valor com la libertà 'd cossiensa e l'individualism religios. Soa capacità d'adatesse a le colture locaj a l'ha garantine la sopravivensa e l'espansion.
# Lenghe siouan

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La famija dle **lenghe siouan** a l'é na famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América setentrional. A son le lenghe dj'Indian ëd le pian-e, com ij Sioux, ël pòpol dël famos cap Tòr setà.
Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg, che a l'é stàita motobin criticà, le lenghe siouan a farìo part dël branch dle *lenghe almosan-keresiouan* ëd la sùper-famija dle lenghe amerindie, parèj:
* branch ëd le *lenghe almosan-keresiouan*
	+ lenghe almosan
		- lenghe algic
		- lenghe kutenai
		- lenghe mosan
			* lenghe wakashan
			* lenghe salishan
			* lenghe chimakuan
	+ lenghe caddoan
	+ lenghe keres
	+ **lenghe siouan**
	+ lenghe iroquoian

Le lenghe siouan
Le lenghe siouan a son:
* lenghe catawba
	+ lenga catawba
* lenghe siouan ver
	+ lenghe siouan sentraj
		- lenghe mandan
			* lenga mandan
		- lenghe mississippi valley
			* lenghe chiwere
				+ lenga iowa-oto
			* lenghe dakota
				+ lenga assiniboine
				+ lenga dakota
				+ lenga lakota
				+ lenga stoney
			* lenghe dhegiha
				+ lenga kansa
				+ lenga omaha-ponca
				+ lenga osage
				+ lenga quapaw
			* lenghe winnebago
				+ lenga ho-chunk
	+ lenghe missouri valley
		- lenga crow
		- lenga hidatsa
	+ lenghe siouan sud orientaj
		- lenghe biloxi-ofo
			* lenga biloxi
			* lenga ofo
		- lenghe tutelo
			* lenga tutelo

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga chehalis, upper

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga chehalis, upper** o **Chehalis, upper** a fa part ëd le lenghe salishan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Chehalis, upper** a peul esse:
* lenghe salishan
	+ lenghe tsamosan
		- lenghe inland
			* **lenga chehalis, upper**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **cjh**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Florida

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Posission dlë Stat
La **Florida** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 154.077 km² e na popolassion ëd 22,2 milion d'abitant (stima5 2024), essend ël ters stat pì popolà dël pais.
As treuva ant la macroregion ciamà comunement **South**. A l'é na penìsola ch'a resta antra ël Gòlf dël Méssich a òvest e l'Océan Atlàntich a est; a confin-a a nòrd con l'Alabama e con la Geòrgia,
La capital a l'é Tallahassee (201.731 abitant). La sità pì popolà a l'é Jacksonville (949.611), ma a-i son ëdcò d'àree metropolitane motobin àmpie e conossùe coma Miami, Tampa, Saint Petersburg, Hialeah, Orlando e Fort Lauderdale. A l'é la pì granda destinassion turìstica djë Stat Unì për ij turista nassjonaj.

|  |  |
| --- | --- |
| Drapò dlë Stat | Ansëgna dlë Stat |

Stòria
Ël nòm "Florida" (Tèra dle Fior) a l'é stàit daje da l'esplorador Ponce de León dël 1513. A l'é stàita na colònia spagneula e peui anglèisa prima 'd torné a la Spagna. Jë Stat Unì a l'han catà la Florida da la Spagna dël 1819 con ël Tratà d'Adams-Onís.
A l'é stàita admetùa ant l'Union ël 3 ëd mars dël 1845 com ël 27ë stat.
Ai 10 ëd gené dël 1861 a l'é separassne për intré ant jë Stat Confederà d'América durant la Guèra 'd Secession.
Organisassion polìtica
La Florida a contribuiss con 30 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union, essend un djë stat "sìngher" pì amportant.
Ël goernador a l'é Ron DeSantis (Partì Republican, dal 2019). Lë stat a l'é stàit tradissionalment considerà në "swing state" (stat an bilansi), ma ant j'ùltim agn a l'ha tirà pì vers ël Partì Republican.
Economìa
L'economìa a l'é basà dzortut an sël turism (Disney World, Universal Studios, Miami Beach), l'agricoltura (portogaj, pomàtiche), l'aeronàutica, e ij servissi finansiari. A l'ha 'dcò 'n'industria spassial motobin ativa (Cape Canaveral). La popolassion a chërs motobin an pressa për via dl'imigrassion da d'àutri stat e da l'América Latin-a. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Senegal

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Senegal** (*Sénégal* an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.
A confin-a con Mauritania, Mali, Guinea, Guinea-Bissau e Gambia e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Dakar.
A l'ha na surfassa ëd 196.722 km² e a conta anviron 18 milion d'abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
Ël Senegal a l'é stàit un possediment dla Fransa fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Organisassion polìtica
Ël Senegal (nòm ofissial: **République du Sénégal**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Bassirou Diomaye Faye (dal 2024).
Ël prim ministr a l'é Ousmane Sonko (dal 2024). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga aràbica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga aràbica** o **aràbich** a fa part dle lenghe semìtiche e a l'é parlà dzortut an Arabia Saudita.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dl' **aràbich** a peul esse:

* lenghe afro-asiàtiche
	+ lenghe semìtiche
		- lenghe semìtiche sentraj
			* lenghe aràbiche
				+ **lenga aràbich**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ARB**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |