Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Proget Gutenberg

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Proget Gutenberg** a l'é na n'ideassion ëd Michael Hart, che dël 1971 a decidìa che a podìa esse na gran bon-a idèja copiesse ëd test arnomà e amportant ch'a podèisso dventé disponìbij a gràtis për tuti.
Sent volontari ch'a partagiavo cost but as son gionzusse.
Dël 2006, pì che trent'agn pì tard, ël Proget Gutenberg a l'ha na disponibilità d'un total ëd pì che 19.000 euvre an vàire lenghe.
Descrission
La filosofìa dël Proget Gutenberg a l'é ëd publiché anformassion, lìber e d'àutri materiaj ch'a son disponìbij al domini pùblich.
Ambelelà as treuvo d'euvre clàssiche ëd vàire autor ëd diversi pais lìber dal drit d'autor. J'euvre a son ëscrivùe për la pì part an lenga anglèisa.
Le gente a peul lese, dovré e cité liberaman taj anformassion.
La Biblioteca dël Proget Gutenberg a l'ha tre session:
* Literatura legera: tanme *Alis ant ël pais dle maravije*, *Peter Pan*, *Fàule d'Esòp*, e via fòrt.
* Literatura seriosa: tanme la Bibia, ël *Lìber ëd Mormon* o d'àutri document religios, William Shakespeare, *Moby Dick*, *Ël paradis ëspërdù*, *La divin-a comedia*, e via fòrt.
* Referense: tanme armanach, enciclopedie, dissionari, e via fòrt.

Anliure esterne
* Sit dël Proget Gutenberg

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Turchìa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **Turchìa** (*Türkiye* an turch) a l'é un pais dl'Euròpa e dl’Asia.
A confin-a con Grecia, Bulgarìa, Geòrgia, Armenia, Azerbaigian, Iran, Irak e Siria.
La capital a l'é Ankara.
A l'ha na surfassa ëd 780.580 km² e a conta apopré 68 milion d'abitant.
Anté ch'as treuva

Conomìa
La moneda a l'é la lira.

Organisassion polìtica
La Turchìa (nòm ofissial: **Türkiye Cumhuriyeti**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Recep Tayyip Erdoğan (AKP, dal 2014).  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Aviassion

Airbus A330
L'**aviassion** a l'é l'ansema dj'atività ch'a riguardo ël vòl con mojen volant pì peisant che l'aria, com j'avion, j'elicòter e j'aliant. As diferensia da l'aeronàutica an sens largh, ch'a comprend ëdcò ij mojen pì leger che l'aria (balon volant, dirigìbil). L'aviassion a peul esse sivil (për ël traspòrt ëd passegé e mercansìe) o militar (për la difèisa e l'atach).

## Stòria

La stòria dl'aviassion a ancamin-a con ij prim tentativ ëd l'òm ëd volé, ma l'época moderna a l'é nassùa dël 1903 con ël vol dij frej Wright, ch'a l'han realisà ël prim avion motorisà . An Italia, ij pioné a son stàit Enrico Forlanini (con j'elicòter e ij dirigìbil) e Gianni Caproni, ch'a l'ha costruì ij prim bombardié durant la Prima guèra mondial .

Ant j'agn 1920 e 1930, l'aviassion a l'ha fàit ëd pass da gigant, con ij prim servissi regolar ëd linie avion e ij rècord ëd trasvolà (com col ëd Charles Lindbergh dël 1927). Durant la Sconda guèra mondial, l'aviassion a l'ha avù un ròl decisiv, con ël dësvlup dij motor a reassion e dij prim missil.

D'apress la guèra, l'aviassion sivil a l'é dësvlupasse an pressa, con l'ariv dj'avion a reassion com ël de Havilland Comet (1952) e ël Boeing 707 (1958). A l'é l'época dël vòl supersònich con ël Concorde e dël vòl ëd massa con ij jumbo jet com ël Boeing 747.

## Sòrt d'aviassion

L'aviassion as peul classifichesse an vàire manere:

* **Aviassion sivil**: a comprend ël traspòrt ëd passegé e mercansìe për mojen ëd linie avio regolar o charter, e l'aviassion general (vòl privà, turìstich, sportiv, agrìcol, sanitari).
* **Aviassion militar**: a comprend ij cassa, ij bombardié, j'avion da arconossiment, j'avion da traspòrt militar e j'elicòter d'assàut.
* **Aviassion sportiva**: a comprend ij vòl con aliant, parapendì, deltaplan, e le competission avion.

## Avion e mojn volant

J'avion a son classificà për motor e strutura. Ij prinsipaj a son:

* **Avion con motor a piston**: ij pì vej, për cit aparà.
* **Avion con motor a reassion** (o reator): për le lìnee avion e ij cassa.
* **Avion turboprop**: con élica bogià da na turbin-a.

A-i son ëdcò j'elicòter, ij convertiplan (com l'V-22 Osprey), e ij dron (veìcoj sensa pilòta a bòrd).

## Amportansa

L'aviassion a l'ha cambià la società moderna an:

* **Rendù possìbil ël viagi antërnassional an poche ore**.
* **Dësvlupà l'economìa** con ël turism e 'l comersi global.
* **Garantì la sicurëssa e la difèisa dle nassion**.

- **Përmëttù la ricerca sientìfica** ant l'atmosfera e ant lë spassi.
# Svìssera

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

La **Svìssera** (*Svizzera* an italian, *Schweiz* an alman, *Suisse* an fransèis, *Svizra* an rumantsch-grischun) a l'é un pais dl'Euròpa central.
A confin-a con Gërmania, Liechtenstein, Àustria, Italia e Fransa.
La capital a l'é Berna.
A l'ha na surfassa ëd 41.285 km² e a conta anviron 8 milion e mes d'abitant.
Anté ch'as treuva

Organisassion polìtica
La Svìssera (nòm ofissial: **Confoederatio Helvetica**) a l'é na repùblica federal.
La Confederassion Svìssera a consist ëd 26 canton:

|  | Canton | Capital |  | Canton | Capital |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Argòvia** | Aarau |  | \Nidwald** | Stans |
|  | \Appenzell Estern** | Herisau |  | \Obwald** | Sarnen |
|  | \Appenzell Intern** | Appenzell |  | **Schaffhausen** | Schaffhausen |
|  | \Basilea-Campagna** | Liestal |  | **Schwyz** | Schwyz |
|  | \Basilea-Sità** | Basilea |  | **Solothurn** | Solothurn |
|  | **Berna** | Berna |  | **San Gal** | San Gal |
|  | **Friborgh** | Friborgh |  | **Turgòvia** | Frauenfeld |
|  | **Gëneva** | Gëneva |  | **Tësin** | Belinzòna |
|  | **Glaron-a** | Glaron-a |  | **Uri** | Altdorf |
|  | **Grison** | Chur |  | **Valèis** | Sion |
|  | **Jura** | Delémont |  | **Vaud** | Losan-na |
|  | **Luserna** | Luserna |  | **Zug** | Zug |
|  | **Neuchâtel** | Neuchâtel |  | **Zurigh** | Zurigh
 |

\* Cost mes-canton-sì a son arprësentà da mach un consejé (nopà che doi) ant ël Consèj djë Stat.
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Svìssera**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Hudson (fium)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël fium Hudson
Ël fium **Hudson** a l'é un fium djë Stat Unì
che a nass an lë Stat ëd New York e a pija la diression sud.
Ël fium Hudson a traversa la sità ëd New York e as campa ant l'Océan Atlàntich apress 507 km da l'inissi.
Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 36.260 km².
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# FAO

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **FAO** (**Organisassion dle Nassion Unìe për l'Alimentassion e l'Agricoltura**) a l'é stàita fondà ai 16 d'otóber dël 1945 a Québec.
A l'é un-a dj'agensìe specialisà pì gròsse dël sistema dle Nassion Unìe.
A l'ha 'me but l'organisassion e la guida ant ij setor dl'agricoltura, ij bòsch, la pësca e ël desvlup rural.
Tanme organisassion antërgoernativa a conta 189 pais mèmber an dzorpì ëd n'organisassion mèmber: l'Union Europenga.
La FAO a l'é goernà da la conferensa dij pais mèmber, ch'as rancontra minca doi agn për esaminé ël travaj fàit e aprové ël programa e ël bilans pr'ij doi agn apress; la conferensa a vota ëdcò ël diretor general dl'agensìa.
Ël diretor general a l'é Jacques Diouf, ch'a l'ha ancaminà sò prim mandà dël 1994 e a l'é stàit torna elegiù doe vire: sò ters mandà a l'é ancaminà dël gené 2006.
Ant l'organisassion a travajo pì che 3600 përson-e, spatarà antra la sede sentral ëd Roma e sinch ufissi regionaj, neuv sot-regionaj, sinch ufissi ëd liura e vàire ufissi ant ij pais an camin ch'as dësvlupo.
J'atività prinsipaj dla FAO a son:
* l'assistensa al dësvlup, an giutand ij pais ch'a n'han da manca con dij proget d'assistensa técnica;
* l'anformassion, an arcujend, analisand, antërpretand e spantiand anformassion an sla nutrission, l'agricoltura, le foreste, la pësca;
* la consulensa ai goern an sla polìtica e la pianificassion agrìcole, le struture aministrative dont a-i fa da manca pr'ël dësvlup, comprèise le strategìe nassionaj pr'ël dësvlup rural, l'aument ëd la sicurëssa alimentar e la ridussion dla miseria;
* ël ròl ëd cort neutral, anté che tuti jë stat a peulo ancontresse për dëscute e formolé dë strategìe për afronté ij problema alimentar e agricoj pì gròss.

Tuti j'agn, ai 16 d'otóber, la FAO a organisa la Giornà Mondial dl'Alimentassion, an ocasion dl'aniversari ëd fondassion. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |