Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Thomas Stearns Eliot

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| T. S. Eliot
Scritor an lenga anglèisa.
**Thomas Stearns Eliot**, conossù màch 'me **T. S. Eliot**, a l'era nassù a Saint Louis ël 26 ëd stèmber dël 1888 e a l'é mòrt a Londra ël 4 ëd géné dël 1965.
Dël 1948 a l'a vagnà ël Premi Nobel për la literatura.
Biografìa
A l'era col ch'a fa set fieul ëd Henry Ware Eliot (mòrt dël 1919) e ëd Charlotte Champe Stearns. A l'a studià a l'Harvard University. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sènter-Val ëd la Lòira

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *"Sènter" a-s colega sì. Se a sërcava 'l sènter ëd Turin, ch'a varda Sènter (Turin).*

Ël **Sènter-Val ëd la Lòira** (an fransèis: *Centre-Val de Loire* a l'é un-a dle 13 Region ch'a formo la Fransa metropolitan-a.
A l'é partagià an ses dipartiment:
* 18 : Cher
* 28 : Eure e Loir
* 36 : Indre
* 37 : Indre e Lòira
* 41 : Loir e Cher
* 45 : Loiret

La capital a l'é Orléans.

Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt regionaj ch'a sio.

|  |
| --- |
| **Region fransèise** |
| Region ëd la Fransa Metropolitan-a (2016) |
| Alvernia-Ròno-Alp • Àuta Fransa • Borgògna-Franca Contà • Brëtagna • Còrsica • Grand Est • Ìsola ëd Fransa • Neuva Aquitania • Normandìa • Ocitània • Pais ëd la Lòira • Provensa-Alp-Còsta Asura • Sènter-Val ëd la Lòira |
| Region ëd la Fransa Metropolitan-a (1982-2015) |
| Alsassia • Alvernia • Aquitania • Àuta Normandìa • Bassa Normandìa • Borgògna • Brëtagna • Champagne-Ardënne • Còrsica • Franca Contà • Ìsola ëd Fransa • Lengadòca-Rossijon • Limosin • Loren-a • Mesdì-Pirené • Nòrd-Pass ëd Calais • Pais ëd la Lòira • Picardìa • Poitou-Charentes • Provensa-Alp-Còsta Asura • Ròno-Alp • Sènter |
| Region d'Oltramar |
| Guadalupa • Gujan-a Fransèisa • Martinica • Mayotte • Réunion |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Blois

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Blois** |

 |
| —  **Comun-a fransèisa**   — |
| PontPont |
|

|  |
| --- |
|  **Ansëgna** |

 |
|  |
|  BloisLocalisassion ëd Blois an Fransa |
| 47° 35' N 1° 20' E |
| **Pais** |  Fransa |
| **Surfassa** |
| **- Total** | 37,45 km² |
| **Autëssa** | 73 m (240 ft) |
| **Popolassion** (1999) |
| **- Total** | 49 318 |
| **- Densità** | 1 316,9/km2  |
| **Nòm abitant:** | *Blésois* |
| **Còdes Postal** | 41000 |
| **Còdes INSEE** | 41018 |
| **Sit an sla Ragnà** |  |

**Blois** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter-Val ëd la Lòira, ant ël dipartiment ëd Loir e Cher. A së stend për na surfassa ëd 37.45 km², con 49318 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 1317 ab/km².
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Presles-et-Thierny

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Presles-et-Thierny** |

 |
| —  **Comun-a fransèisa**   — |
|

 |
|  |
|  Presles-et-ThiernyLocalisassion ëd Presles-et-Thierny an Fransa |
| 49° 30' 30" N 3° 37' 40" E |
| **Pais** |  Fransa |
| **Region** |  Picardìa |
| **Dipartiment** |  Aisne |
| **Surfassa** |
| **- Total** | 8,33 km² |
| **Popolassion** (1999) |
| **- Total** | 344 |
| **- Densità** | 41,3/km2  |
| **Còdes Postal** | 02860 |
| **Còdes INSEE** | 02621 |

**Presles-et-Thierny** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 8,33 km², con 344 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 41 ab/km².
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Urcel

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Urcel** |

 |
| —  **Comun-a fransèisa**   — |
|

 |
|  |
|  UrcelLocalisassion ëd Urcel an Fransa |
| 49° 29' 31" N 3° 33' 32" E |
| **Pais** |  Fransa |
| **Region** |  Picardìa |
| **Dipartiment** |  Aisne |
| **Surfassa** |
| **- Total** | 7,2 km² |
| **Popolassion** (1999) |
| **- Total** | 557 |
| **- Densità** | 77,4/km2  |
| **Còdes Postal** | 02000 |
| **Còdes INSEE** | 02755 |

**Urcel** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 7,2 km², con 557 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 77 ab/km².
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Chérêt

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Chérêt** |

 |
| —  **Comun-a fransèisa**   — |
|

 |
|  |
|  ChérêtLocalisassion ëd Chérêt an Fransa |
| 49° 30' 57" N 3° 41' 06" E |
| **Pais** |  Fransa |
| **Region** |  Picardìa |
| **Dipartiment** |  Aisne |
| **Surfassa** |
| **- Total** | 3,71 km² |
| **Popolassion** (1999) |
| **- Total** | 131 |
| **- Densità** | 35,3/km2  |
| **Còdes Postal** | 02860 |
| **Còdes INSEE** | 02177 |

**Chérêt** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 3,71 km², con 131 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 35 ab/km².
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Braye-en-Laonnois

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Braye-en-Laonnois** |

 |
| —  **Comun-a fransèisa**   — |
|

 |
|  |
|  Braye-en-LaonnoisLocalisassion ëd Braye-en-Laonnois an Fransa |
| 49° 26' 31" N 3° 36' 32" E |
| **Pais** |  Fransa |
| **Region** |  Picardìa |
| **Dipartiment** |  Aisne |
| **Surfassa** |
| **- Total** | 8,09 km² |
| **Popolassion** (1999) |
| **- Total** | 195 |
| **- Densità** | 24,1/km2  |
| **Còdes Postal** | 02000 |
| **Còdes INSEE** | 02115 |

**Braye-en-Laonnois** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 8,09 km², con 195 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 24 ab/km².
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Thiernu

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Thiernu** |

 |
| —  **Comun-a fransèisa**   — |
|

 |
|  |
|  ThiernuLocalisassion ëd Thiernu an Fransa |
| 49° 45' 42" N 3° 47' 23" E |
| **Pais** |  Fransa |
| **Region** |  Picardìa |
| **Dipartiment** |  Aisne |
| **Surfassa** |
| **- Total** | 6,16 km² |
| **Popolassion** (1999) |
| **- Total** | 128 |
| **- Densità** | 20,8/km2  |
| **Còdes Postal** | 02250 |
| **Còdes INSEE** | 02742 |

**Thiernu** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 6,16 km², con 128 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 20 ab/km².
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Vailly-sur-Aisne

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Vailly-sur-Aisne** |

 |
| —  **Comun-a fransèisa**   — |
|

 |
|  |
|  Vailly-sur-AisneLocalisassion ëd Vailly-sur-Aisne an Fransa |
| 49° 24' 36" N 3° 31' 02" E |
| **Pais** |  Fransa |
| **Region** |  Picardìa |
| **Dipartiment** |  Aisne |
| **Surfassa** |
| **- Total** | 9,97 km² |
| **Popolassion** (1999) |
| **- Total** | 2 081 |
| **- Densità** | 208,7/km2  |
| **Còdes Postal** | 02370 |
| **Còdes INSEE** | 02758 |

**Vailly-sur-Aisne** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 9,97 km², con 2 081 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 208 ab/km².
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bourges

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Bourges** |

 |
| —  **Comun-a fransèisa**   — |
|

 |
|  |
|  BourgesLocalisassion ëd Bourges an Fransa |
| 47° 5' N 2° 24' E |
| **Pais** |  Fransa |
| **Region** |  Sènter |
| **Dipartiment** |  Cher |
| **Surfassa** |
| **- Total** | 68,74 km² |
| **Popolassion** (1999) |
| **- Total** | 75 609 |
| **- Densità** | 1 099,9/km2  |
| **Còdes Postal** | 18000 |
| **Còdes INSEE** | 18033 |

**Bourges** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment ëd Cher. A së stend për na surfassa ëd 68,74 km², con 75.609 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 1.100 ab/km².
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Benjamin Franklin

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Franklin, 1825
Fìsich, editor e òm dë stat.
Nassù dël 1706, mòrt dël 1790.
A smija ch'a sia stàit chiel ël prim a osservé che a l'anterior d'un contnidor metàlich isolà a peulo nen essie dle carie.
A pòrto sò nòm
* Ël franclin.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Gioann Pàul II

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Gioann Pàul II
**Karol Józef Wojtyla** a l'era nassù a Wadowice (Polònia) ël 18 ëd magg dël 1920 e a l'é mòrt an Vatican ël 2 d'avril dël 2005.
Dël 1978 a l'é stàit elegiù vësco ëd Roma e a l'ha sernù 'l nòm ëd **Gioann Pàul II**.
Dël 1979 e 1995 a l'ha tnù doi dëscors a l'Organisassion dle Nassion Unìe.
Ai 13 ëd maj 1981 a l'é stàit ferì ëd fasson greva an n'atentà euvra d'Ali Agca.
A pòrto sò nòm
* Ca musé Gioann Pàul II a Èntroù
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Pont

Un **Pont** a l'é na costrussion ch'a përmëtt ëd traversé n'ostàcol natural (fium, valada, stra) për garantì ël passagi ëd përson-e, véicoj, o materiaj. A l'é fondamental për ij colegament sossiaj, econòmich, e colturaj antra le comunità.

### Stòria dij Pont

* Antichità

Ij prim pont a nasso ant la Preistòria con tronch d'erbo o pere butà ansima a j'eve. Ij Roman a rivolussion-o la técnica con j'**arch** ëd pera e ciman, com ël **Pont Milvio** a Roma. An Piemont, ij rest dël **Pont Roman ëd Susa** a dimostro l'abilità ingenierìstica dl'época.

* Medi Ev e Rinassiment

Ant ël Medi Ev, as costrùisso pont ëd bòsch o pera pì cita, com ël **Pont Vej** ëd Turin (dël sécol XIV). Ant ël Rinassiment, j'architet a anrichisso ij pont con element decorativ, com ël **Pont Vej** ëd Bassan.

* Età Moderna e Contemporania

Con la Rivolussion Andustrial, ij pont a dvento d'assel e ciman armà. An Piemont, ël **Pont Umberto I** a Turin (1889) a smon n'esempi d'architetura dl'Eutsent. Al di d'ancheuj, ij pont modern a deuvro material avansà com ël carbòni.

### Sòrt ëd Pont

* **Pont a Arch**: Strutura curva (es. Pont Roman ëd Susa).
* **Pont a Trav**: Piataforma sostnùa da pilon (es. pont ëd le autostrà piemontèise).
* **Pont ëd Suspension**: Caregià tenùe da tor e còrde (es. **Golden Gate** a San Francisco).
* **Pont Mobij**: Ch'as deurbo për lassé passé le nav (es. **Pont Girevole** ëd Tarent).
* **Pont Bioclimàtich**: Progetà për ridùve l'impat ambientaj (es. pont pedonaj ant ij parch piemontèis).

### Técniche e Material

* **Pera e Ciman**: Pont roman e medievaj.
* **Assel e Ciman Armà**: Pont dl'Eutsent (es. **Pont Mosca** a Noara).
* **Carbòni e Material Compòst**: Pont modern për resistensa e lestëssa.
* **Sistema Antisìsmich**: Tecnologie për soporté ij taramòt.

### Ròl ant la Coltura

* **Simbòl ëd Union**: Pont ch'a colego region o pais (es. **Pont dël Diav** ant la Val d'Osta).
* **Art e Stòria**: Pont decorà com ël **Pont Vej** ëd Bassan.
* **Mitologìa**: Pont associà a legende (es. "Pont dij Sospir" a Venessia).

### Pont an Piemont

* **Pont Roman ëd Susa**: Restaurà, a testimonja l'época imperial.
* **Pont Umberto I**: Colega ij quartié stòrich ëd Turin.
* **Pont dël Diav**: Pont natural ëd pera ant la Val d'Osta, con na legenda popolar.
* **Pont Strà dla Riva**: Pont pedonaj modern ant ël sènter ëd Turin.

### Desfide Moderne

* **Manutension**: Cost elevà për ij pont vej (es. Pont ëd Susa).
* **Cambiament Climàtich**: Inondassion ch'a menasso la stabilità.
* **Tràfich**: Pont urban ch'a sopòrto tràfich ecessiv (es. pont dël Pò a Turin).

### Vos Corelà

* Pò
# Lega

Na **lega metàlica** a l'é un material compòst formà da doi o pi metàj combinà, o ëd metàj con d'element nen metàlich, për ameliorene le propietà fìsiche o chìmiche. Le leghe a son dovrà dzortut për otnì na combinassion ëd durëssa, resistensa a la corosion, fusibilità, o àutre caraterìstiche nen possìbij con ij metàj pur. Esempi comun a comprendo l'assel (fer e carbòni), ël bronz (ram e stagn), e l'alumini legà con magnesi o silissi.

## Natura dle leghe

Na lega a l'é formà da:

* \*\*Metal base\*\*: Ël component prinsipal (es. fer ant l'assel, ram ant ël bronz).
* \*\*Element d'agionta\*\*: Element giontà për modifiché le propietà (es. carbòni ant l'assel, cròm ant j'assel inossidàbij).

Le leghe a peulo esse:

* \*\*Omogenee\*\*: Strutura cristalin-a unificà (es. oton).
* \*\*Eterogenee\*\*: Mës-cia ëd fase diferente (es. assel con perlite o cementite).

Le propietà a dipendo da la composission, la strutura microscòpica, e ël process ëd produssion.

## Produssion

Le técniche prinsipaj për creé leghe a son:

* \*\*Fusion\*\*: S-ciòde ij component e mës-cjé ant un forn (es. bronz ant l'Età dël Bronz).
* \*\*Pover metallùrgich\*\*: Compaté pover ëd metàj e sintetiseje a àute temperadura.
* \*\*Tratament tèrmich\*\*: Modifiché la strutura cristalin-a con temprage (quenching), reveniment (tempering), o normalisassion.
* \*\*Travaj mecànich\*\*: Laminé, pressé, o forgié për otnì forme e resistensa.

## Aplicassion

Le leghe a son dovrà ant vàire setor:

* \*\*Costrussion\*\*: Assel për struture, pont, e veicoj.
* \*\*Traspòrt\*\*: Leghe d'alumini për aeroplan o automòbij (legerëssa).
* \*\*Medzin-a\*\*: Titani ligà për pròtesi (compatibilità biològica).
* \*\*Eletrònica\*\*: Saldature (stagn e piomb) për colegament elétrich.
* \*\*Art\*\*: Bronz për statue, argent për bigioterìa.

## Sòrt ëd leghe

* \*\*Assel\*\*: Fer + carbòni (fin a 2.1%). Classificà an assel al carbon, inossidàbij, o aleà.
* \*\*Bronz\*\*: Ram + stagn (o àutri element com alumini o fòsfor).
* \*\*Oton\*\*: Ram + zinch.
* \*\*Leghe d'alumini\*\*: Alumini + magnesi, silìssi, o cheur.
* \*\*Superleghe\*\*: Resistente a àute temperadure (es. nìchel-cròm për turbine).

## Stòria

* \*\*Età dël Bronz\*\* (3300–1200 a.C.): Prima lega dovrà an massa da l'òm (bronz për utiss e arme).
* \*\*Età dël Fer\*\* (1200 a.C.): Svilup dle técniche për fé fer e assel.
* \*\*Arvolussion siderùrgica\*\* (sécol XIX): Produssion ëd massa d'assel con ël process Bessemer.
* \*\*Sécol XX\*\*: Svilup dle leghe d'alumini e superleghe për l'aviassion e l'industria spassial.

## Sicurëssa e Sfide

* \*\*Tossicità\*\*: Cheiche leghe a peulo conten-e element pericolos (es. piomb ant l'oton).
* \*\*Riciclagi\*\*: Le leghe a peulo esse fondùe torna, ma a devo esse separà për component.
* \*\*Cost\*\*: Metàj ràir (es. titani) a rendo costose vàire leghe.